Еуропадағы қала маңындағы теміржол жүйесі

Кіріспе

Еуропадағы қала маңы темір жолы жүйесінің түрі

S-Bahn (/ɛ//s//b//ɑː//n/ ESSbahn, ) – негізінен неміс тілді елдердегі қалалық агломерацияны қамтамасыз ететін гибридті қалалық және қала маңы темір жолы жүйесі. Кейбір ірі S-Bahn жүйелері жылдам транзит жүйелеріне ұқсас қызмет көрсетеді, ал кішілері көбінесе қала маңы немесе тіпті аймақтық темір жол жүйелеріне ұқсайды. S-Bahn атауы Schnellbahn (жылдам пойыз), Stadtbahn (қалалық пойыз) немесе Stadtschnellbahn (жылдам қалалық пойыз) сөздерінен шыққан. Австрия мен неміс тілінде сөйлейтін Швейцариядағы ұқсас жүйелер де S-Bahn деп аталады. Бельгияда бұл S Trein (фламанд тілінде) немесе Train S (француз тілінде) деп белгілі. Данияда олар S-tog, ал Чехияда Esko немесе S желілері деп аталады.

Сипаттамалары

S Bahn жүйесінің толыққанды анықтамасы жоқ. S Bahn – қаланың ішінде және айналасындағы магистральдық желілердегі барлық станцияларда тоқтайтын, ең жергілікті жолаушылар пойызының түрі (басқа магистральдық пойыздар тек ірі станцияларда тоқтайды). Олар аймақтық магистральдық пойыздардан баяу, бірақ әдетте қала ішінде жылдам қалалық қызметтер ретінде табельдік жүреді. Мысалы, Копенгагеннің S tog қалалық ауыр рельстік және қоғамдық көліктен жылдамырақ жүреді. S Bahn пойыздары әдетте бірнеше қалаларды байланыстырмай, белгілі бір қаланың айналасындағы аймақтарды қамтиды, бірақ халық тығыздығы жоғары аймақтарда осы ережеден ерекшеліктер кездеседі. Мұндай ерекшеліктің жақсы мысалы – Рейн-Рур S Bahn, ол Рур агломерациясының қалалары, қалашықтары мен қала маңындағы елді мекендерін байланыстырады. Көптеген S Bahn жүйелері ескі жергілікті теміржолдардың негізінде салынған, ал кейбір жағдайларда екі рельстік теміржолға параллель орналасқан. Көбінесе қала маңындағы магистральдық теміржол желілері пайдаланылады, бірақ кейбір тармақтар мен желілер S Bahn үшін арнайы салынған болуы мүмкін. S Bahn пойыздары әдетте электр энергиясын алу үшін жоғары кернеулі сымдарды немесе үшінші рельсті пайдаланады. Гамбургте қандай желіге қуат беріліп жатқанына байланысты екі әдіс те қолданылады. Кішкентай S Bahn жүйелерінде және үлкен жүйелердің қала маңындағы бөліктерінде пойыздар көбінесе басқа теміржол көліктерімен бірге жолмен жүреді, бірақ Берлиннің S Bahn, Гамбургтың S Bahn және Копенгагеннің S пойызы бұл ереженің ерекшелігі болып табылады. Көп қозғалыс болатын S Bahn бағыттарында кейде эксклюзивті учаскелер болады, бірақ олар негізгі теміржолдарға параллель орналасқан. Көптеген ірі S Bahn жүйелерінде жеке қала маңындағы желілерге қосылатын орталық учаскелер бар, бұл жоғары жиілікті магистральдық бағытты құрайды. Көп жағдайда орталық учаске – қала орталығындағы, аялдамалар арасы тығыз және метро жүйелеріне ұқсас жоғары жиілікті, бірнеше тармақтардың біріктірілген желісінен құралған арнайы жер асты желісі. Бұған Берлиннің S Bahn жүйесіндегі Berliner Stadtbahn мысалы келтіріледі, ол туристік тартымды орын саналады. Дегенмен, қала орталығынан тыс, аз пайдаланылатын учаскелерде S Bahn қызметтері көбінесе басқа пойыздармен бірге жолмен жүреді. Қаланың орталық бөліктерінен алыс жерлерде жеке бағыттар станциялар арасындағы қашықтығы 5 км-ден аспайтын желілерге бөлінеді, бұл қала маңындағы теміржолға ұқсас. Бұл S Bahn-ге екі мақсатта қызмет етуге мүмкіндік береді: қала орталығындағы жергілікті көлік және ірі қалалардың орталық аудандары мен қала маңындағы елді мекендер арасындағы көлік. Желілердегі жиіліктер әртүрлі болады, үлкен желілердің орталық бөліктерінде азайту аралығы қысқа, ал шалғай бөліктерінде 20 минуттан асады, түнде және/немесе сенбі күндері және кішкентай жүйелерде. S Bahn жүйелерінде әдетте қолданылатын вагондар оның екі мақсатын көрсетеді. Ішкі бөлігі қысқа сапарларға арналған, тұрған жолаушыларға арналған орын қарастырылған, бірақ үлкен және көп орындықтарға арналған кеңірек орын болуы мүмкін. Билеттеу, байланыс және басқа жүйелермен, мысалы, метромен желілер арасындағы оңай алмасу үшін S Bahn басқа жергілікті көлікпен интеграцияланған. S Bahn және метро бірдей қалада болған жағдайда, екі жүйе арасындағы алмасу станцияларының саны көп, метро билеттері S Bahn қызметтерінде де, керісінше, S Bahn билеттері метрода да жарамды. S Bahn Mitteldeutschland Лейпцигтің негізгі жергілікті теміржол жүйесі болып табылады және бірнеше станциясы орналасқан Халле қаласымен де байланыстырады. Росток S Bahn – кішкентай S Bahn жүйесінің мысалы.

There is no complete definition of an S Bahn system. S Bahn are, where they exist, the most local type of passenger train service that stops at all existing stations on mainline networks inside and around a city (while other mainline trains only call at major stations). They are slower than regional mainline trains, but usually serve as fast crosstown services within the city. The Copenhagen S tog for example goes up to , faster than most urban heavy rail and mass transit. S Bahn trains generally serve the hinterland of a certain city, rather than connecting different cities, although in high population density areas a few exceptions to this exist. A good example of such an exception is the Rhine Ruhr S Bahn, which interconnects the cities, towns and suburbs of the Ruhr, a large urban agglomeration. Most S Bahn systems are entirely built on older local railways, or in some cases parallel to an existing dual track railway. Most use existing local mainline railway trackage, but a few branches and lines can be purpose built S Bahn lines. S Bahn trains typically use overhead lines or a third rail for traction power. In Hamburg both methods are used, depending on which line is powered. In smaller S Bahn systems and suburban sections of larger ones, trains typically share tracks with other rail traffic, with the Berlin S Bahn, Hamburg S Bahn and Copenhagen S train being notable exceptions. Busy S Bahn corridors sometimes have sections of exclusive trackage of their own but parallel to mainline railways. Many of the larger S Bahn systems will also have central corridors of exclusive trackage that individual suburban branches feed into, creating a high frequency trunk corridor. In many cases, the central corridor is a dedicated underground line in the city centre with close stop spacing and a high frequency, similar to metro systems, created from the combined interlining of the multiple branches. A good example of this is Berliner Stadtbahn in Berlin's S Bahn, which is regarded as a tourist attraction. However, in more lightly used sections outside the city centre, S Bahn services commonly share tracks with other trains. Further out from the central parts of a city the individual services branch off into lines where the distances between stations can exceed 5 km, similar to commuter rail. This allows the S Bahn to serve a dual transport purpose: local transport within a city centre and suburban transport between central boroughs of larger cities, and to suburbs. Frequencies vary wildly between systems with short headways in the core sections of large networks to headways of over 20 minutes in remote sections of the network, late at night and/or on Sundays and in smaller systems. The rolling stock typically used for S Bahn systems reflects its hybrid purpose. The interior is designed for short journeys with provision for standing passengers, but may have more space allocated to larger and more numerous seats. Integration with other local transport for ticketing, connectivity and easy interchange between lines or other systems like metros is typical for the S Bahn. Where both S Bahn and metro exist, the number of interchange stations between the two systems is substantial, with metro tickets being valid on S Bahn services and vice versa. The S Bahn Mitteldeutschland constitutes the main local railway system for Leipzig but also connects to Halle, where a few stations are located. The Rostock S Bahn is an example of a smaller S Bahn system.

Германия, Австрия және Швейцария

S Bahn атауы – неміс тіліндегі Stadtschnellbahn ("қалалық жылдам теміржол") деген сөздің қысқартылған түрі. Ол 1930 жылдың желтоқсан айында Берлинде пайда болды. Атау қала маңындағы жолаушылар пойыздарының теміржол желілерін қайта жаңарту кезінде енгізілді – алғашқы электрлендірілген учаске 1924 жылы Берлин-Штетин теміржолының Берлин Нордбанхофынан Бернау-бай-Берлин станциясына дейінгі бөлігі болды, бұл Берлин S Bahn-ның құрылуына әкелді. Басты желі Berliner Stadtbahn ("Берлин қалалық теміржолы") 1928 жылы 750 вольтты үшінші рельс арқылы электрлендірілді (кейбір бу машиналары 1929 жылға дейін жүріп тұрды), ал Berliner Ringbahn шеңберлік желісі 1929 жылы электрлендірілді. Электрлендіру радиалды қала маңындағы теміржол желілерінде жалғасты, сонымен қатар кесте жылдам транзит үлгісіне көшірілді, онда әр желі үшін 20 минуттан аспайтын аралық болды және бірнеше желілер басты желіде бірікті. Жүйе 1936 жылғы Берлинде өткен жазғы Олимпиада кезінде өркендеді, пойыздар кем дегенде 2 минут сайын кесте бойынша жүрді. Осыған дейін Deutsche Bahn терминді пайдалану үшін пойыздың әр километрі үшін 0,4 цент роялти жинады.

Дания

"S" – "станция" дегенді білдіреді. Копенгаген S пойыз желісінің алғашқы желісі ашылғанға дейін, 1934 жылдың 17 ақпанында Politiken газеті атау бойынша бәйге ұйымдастырды, ол дат тілінде Den elektriske enquete, яғни "Электрлік сауалнама" деп белгілі болды (Копенгаген S пойыздары Даниядағы алғашқы электр теміржолдары болғандықтан). Бірақ "S" әр станцияға сауалнамадан бірнеше апта бұрын орнатылғандықтан, нәтижесі "S tog", яғни "S пойыз" болды. Бұл Берлин мен Гамбургте S пойыздары іске қосылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң болды. Бүгінде Копенгаген S пойыздары алты желіде қызмет етеді және 86 станцияны қамтиды, олардың 32-сі (өте шағын) муниципалитет шекарасында орналасқан. F (сары) желісінен басқа, әр желі әр бағытта сағатына 6 пойызбен (т.с.) жұмыс істейді. F желісі әр бағытта әр бес минут сайын, яғни сағатына 12 пойызбен (т.с.) қызмет көрсетеді.

Ертедегі бу қызметтер

1882 жылы Берлин маңындағы бумен жүретін пойыздың саны артуына байланысты Пруссия мемлекеттік темір жолы қала маңындағы жолдар үшін жеке рельстер салуға кірісті. Berliner Stadtbahn Берлиннің қалааралық сегіз теміржол станциясын байланыстырды, олар қаланың ішінде орналасқан (тек Stettiner Bahnhof емес, ол қазір таза S-Bahn станциясы, Berlin Nordbahnhof деп аталады; ал Штеттин қаласы бүгінде Польшаның Шчецин қаласы). Жаңа құрылған Berliner Stadt-, Ring- және Vorortbahn (Берлин қалалық, айналма және қала маңы теміржолы) үшін арнайы төмен тариф 1891 жылдың 1 қазанында енгізілді. Осы тариф және пойыздың үнемі артуы қала маңындағы қызметті басқа теміржолдардан ерекшелендірді. Екінші қала маңы теміржолы – Гамбургті Алтона және Бланкенеземен байланыстыратын Гамбург-Альтона қалалық және қала маңы теміржолы болды. Пруссия мемлекеттік теміржолының Альтона бөлімі 1906 жылы электрмен жұмыс істейтін теміржолды іске қосты.

Электр энергиясы

ХХ ғасырдың басында Германияда әуе желілерінде 15 000 В кернеумен жұмыс істейтін алғашқы электр пойыздары пайда болды. Ал Berliner Stadt, Ring und Vorortbahn компаниясы үшінші рельстен 750 В кернеумен жұмыс істейтін тұрақты токтан құралған пойыз топтарын енгізді. 1924 жылы алғашқы электрленген бағыт пайдалануға берілді. Үшінші рельстің таңдалу себебі – бұл теміржол инфрақұрылымын өзгертуді (әсіресе туннельдер мен көпірлердің астында) және электр мен бу пойыздарын бірге пайдалануды жеңілдетті. 2018 жылы Антверпен, Гент, Льеж және Шарлеруа қалалары мен айналасындағы NMBS/SNCF жергілікті пойыздары S пойыз санатына көшті.

Чехия

Чехияда Прага және Моравия-Силезия аймақтарында біріктірілген қала маңы теміржол жүйелері бар. Екі жүйе де Esko деп аталады, бұл чех тілінде S әрпінің аталуының әдеттегі тәсілі. Esko Prague 2007 жылдың 9 желтоқсанынан бастап Праганың біріктірілген көлік жүйесінің құрамында жұмыс істейді. Esko Моравия-Силезия аймағы 2008 жылдың 14 желтоқсанында Моравия-Силезия аймағын қамтамасыз ететін ODIS біріктірілген көлік жүйесінің құрамында жұмыс істей бастады. Екі жүйе де негізінен České dráhy компаниясымен басқарылады. Бірнеше қысқа желілерді басқа компаниялар басқарады.

Дания

Копенгаген S пойзы қала орталығын, басқа ішкі және сыртқы аудандар мен қала маңындағы елді мекендерді бір-бірімен байланыстырады. Станциялар арасындағы орташа қашықтық 2,0 км құрайды, қала орталығы мен ішкі аудандарда қашықтық қысқа, ал қала маңындағы елді мекендерге қызмет көрсететін желілердің соңында ұзақ. 86 станцияның 32-сі қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Кейбір станциялар Копенгаген қаласының орталығынан шамамен 40 км қашықтықта жатыр. Осы себепті бағасы қашықтыққа байланысты өзгеріп отырады. Туристер сатып алатын бір күндік жол билеттері S пойызы жүйесінің ең орталық бөліктерінде ғана қолданылады. Жұмыс күндері әрбір желіде 10 минут сайын пойыз кетеді, F желісінен басқа, онда пойыз әр 5 минут сайын жүреді. Егер бірнеше желі ортақ учаскеде біріксе, әр бағытта сағатына 30-ға дейін пойыз өте алады. Жексенбі күндері жеті желі төрт желіге дейін азаяды, бірақ барлық станцияларға кемінде 10 минут сайын қызмет көрсетіледі. Амагердегі үш теміржол стансасында S пойыздарымен теңдестірілген жергілікті қызмет бар. Копенгаген метрополитені 2002 жылы, қазірден бұрыннан бар S пойызы жүйесіне толықтыру ретінде ашылды. Копенгагеннің S пойызы жүйесі – елдегі жалғыз жүйе. Даниядан тыс қалаларда, егер екеуі де болса, метро жүйесі кейіннен S пойыздарымен толықтырылуы жиі кездеседі. Køge (Копенгагеннің S желісіндегі ең оңтүстік теміржол стансасы) бағытындағы тармақ өте ерекше тарихқа ие, себебі ол 1970 жылдары бұрыннан ешқандай теміржол болмаған жерде салынған.

Польша

2002 жылы құрылған Варшава жылдам қалалық теміржолы (SKM), «Жылдам қалалық транзит» деп аударылатын, Варшава агломерациясында жылдам транзит және қала маңындағы теміржол жүйесі ретінде жұмыс істейді. «Szybka Kolej Miejska Sp. z o. o.» қалалық компаниясымен басқарылатын және Варшава қалалық көлік басқармасымен үйлестірілетін SKM, PKP Polskie Linie Kolejowe бақылауындағы жалпы теміржол желілерін пайдаланады. Жүйе 55 стансадан тұрады және 4 басты бағыты бар – S1, S2, S3 және S4, Варшава Шопен әуежайын қала орталығымен байланыстырып, метро желісіне кірмейтін аймақтарға да жетеді. «Трисоти жылдам қалалық теміржолы» – Гданьск, Гдыня және Сопот қалаларын қамтитын, Польшаның Трисити аймағында қалалық теміржол транзитін қамтамасыз ететін SKM жүйесімен ұқсас.

Швейцария және Лихтенштейн

S Bahn Швейцарияның неміс тілді бөлігінде де қолданылады. Швейцариялық-француз желілері RER терминін R әрпімен префикстелген жол нөмірлерімен қолданады, мысалы, R2. Үлкен Женевадағы Леман Экспресі RL префиксін қолданады, содан кейін жол нөмірі ("L" әрпі "жол" дегенді білдіреді), мысалы, RL2. S Bahn стиліндегі қызметтер Швейцарияның итальян және романш тілдерінде сөйлейтін аймақтарында "S" префиксін қолданады, бірақ итальян тілінде мұндай желілер rete celere (итал. жылдам желі) деп аталады, S Bahn емес. Швейцариядағы ең көне желі – Берн S Bahn, ол 1974 жылдан бастап кезең-кезеңмен құрылды және 1995 жылдан бері S Bahn терминін пайдаланады. Бұл сонымен қатар Швейцариядағы түсті "S" логотипін пайдаланатын жалғыз желі. 1990 жылы Цюрих S Bahn қызмет көрсетуге кірісті. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, бұл желі 32 бағыттан тұрады және Швейцарияның үлкен бөлігін (сондай-ақ Оңтүстік Германияның бір бөлігін) қамтиды. "Bahn 2000" бағдарламасы аясында Орталық Швейцарияда (S Bahn Luzern және Stadtbahn Zug серіктестік желісі) және Шығыс Швейцарияда (S Bahn St. Gallen) қосымша S Bahn қызметтері іске қосылды. Базельдің үш елдік S Bahn метрополиялық аймаққа қызмет көрсетеді, соның арқасында Франция мен Германияға халықаралық тасымалдау жүзеге асырылады. Базельдің екі ірі қалааралық вокзалын (Базель Бадишер Бахнхоф және Базель SBB) байланыстыратын туннель Herzstück Regio S Bahn Basel (итал. Базельдегі "Регио S Bahn" жүрек бөлігі) деп аталады. Халықаралық S Bahn желісі Швейцария мен Италия шекарасында, Швейцарияның Тичино кантонында және Италияның Ломбардия облысында да бар. Қызметтерді Treni Regionali Ticino Lombardia (TILO) – итальяндық Trenord теміржол компаниясы мен Швейцарияның Федералды теміржолдарының (SBB CFF FFS) бірлескен кәсіпорны – жүзеге асырады. Лозаннаның RER Vaud және Женеваның Леман Экспресі Женева көлінің (фран. Lac Léman) айналасындағы аймаққа қызмет көрсетеді. Леман Экспресі желісі Швейцария мен Франция шекарасын кесіп өтеді. Бұл Еуропадағы ең ірі S Bahn желісі. Леман Экспресі 2019 жылдың желтоқсанында іске қосылды және оны Швейцарияның Федералды теміржолдары (SBB CFF FFS) мен SNCF басқарады. Боден көлі (Бодензе) аймағындағы, төрт елге дейін жететін халықаралық желі құру мәселесі талқыланып жатыр. Бұл желі Германияның Баден-Вюртемберг және Бавария штаттарын, Австрияның Воралберг облысын, Лихтенштейн князьдығын (S Bahn FL. A. CH) және Швейцарияның Аппенцель-Аузерроден, Аппенцель-Иннерроден, Шаффхаузен, Сент-Галлен және Тюргау кантондарын қамтиды. Мүмкін болатын атаулар: Bodensee S Bahn және Alpenrhein Bahn. Қазіргі уақытта сағат сайынғы қызмет, S3 Vorarlberg S Bahn (ÖBB), Брегенцті (Австрия) Сент-Маргретенмен (Швейцария) байланыстырады, ал Фельдкирх (Австрия), Шаан (Лихтенштейн) және Букс SG (Швейцария) арасында азырақ жиіліктегі қызмет (S2) жүзеге асырылады. S Bahn St. Gallen S14 және S44 бағыттары Констанцты (Германия) Кройцлингенмен және Вайнфельденмен (екеуі де Швейцария) байланыстырады, ал 2022 жылдан бастап кейбір S7 бағыттары Роршахтан (Швейцария) Брегенцке және Линдау-Райтынға (Германия) жалғасады. Қосымша халықаралық бағыттар жоспарлануда. 2020 жылғы халық референдумынан бері S Bahn Liechtenstein-нің болашағы белгісіз. Chur S Bahn Швейцарияның оңтүстік-шығысындағы Граубюнден (Гризонс) альпілік кантонының астанасы Чурдың айналасында қызмет көрсетеді. Aargau S Bahn – Аргау, Люцерн және Берн кантондарындағы стансаларға қызмет көрсететін шағын желі. RER Fribourg – Фрибург кантонындағы Фрибург/Фрибург және Бульге қалаларында шоғырланған және Нойшатель мен Вод кантондарына дейін созылатын S Bahn стиліндегі қызмет. Екі нөмірленбеген S Bahn бағыты ("S" әрпімен ғана белгіленеді), біреуі Schaffhausen және Erzingen (Германия) арасында, Deutsche Bahn (DB) иелігіндегі теміржол желілерінде жүреді, ал екіншісі Schaffhausen және Jestetten (Германия) арасында 2013 жылы ашылды. Оларды SBB GmbH және THURBO компаниялары басқарады. 2022 жылдың желтоқсанынан бастап Schaffhausen–Singen am Hohentwiel бағытын SBB GmbH (Schaffhausen S Bahn) де қамтиды. Сонымен қатар, "S" белгісімен белгіленген, бірақ ешқандай ресми S Bahn желісіне жатпайтын қызметтер де бар. Бұларға Швейцарияның Солотурн қаласындағы S20, S21 және S22 бағыттары немесе Siebnen Wangen мен Ziegelbrücke арасындағы Südostbahn (SOB) арқылы S27 бағыты жатады. Swiss S Bahn қызметтерін негізінен Швейцарияның Федералды теміржолдары (SBB CFF FFS) басқарады, сонымен қатар жеке теміржол компаниялары, мысалы Appenzeller Bahnen (AB), BLS AG, Forchbahn (FB), Regionalverkehr Bern Solothurn (RBS), Rhätische Bahn (RhB), Sihltal Zürich Uetliberg Bahn (SZU), Südostbahn (SOB) немесе Zentralbahn (ZB) басқарады. Швейцариядағы теміржол көлігі, соның ішінде S Bahn жүйелері, сағат кестесіне байланысты қызметтер арасындағы үйлесімділікпен ерекшеленеді. Швейцариядағы әртүрлі S Bahn жүйелерінің жақын орналасуына байланысты бір желідегі қызметтер көбінесе көршілес желілердегі қызметтерге қосылу мүмкіндігін ұсынады. S Bahn қызметтерін жолаушылар мен туристер пайдаланады (кейбір бағыттар жақын маңдағы туристік орындарға, мысалы Рейн шарлауына немесе Швейцарияның көлік мұражайына тоқтайды).

S Bahn is also used in the German speaking part of Switzerland. Swiss French networks use the term RER with line numbers prefixed with an R, e. g. as R2, except for the Léman Express in Greater Geneva that uses the prefix RL followed by the line number ("L" for "line"), e. g. RL2. S Bahn style services in the Italian and Romansh speaking parts of Switzerland also use the "S" prefix, although in Italian such networks are called rete celere (lit. fast network) instead of S Bahn. The oldest network in Switzerland is the Bern S Bahn, which was established in stages from 1974 onward and has adopted the term S Bahn since 1995. It is also the only one in Switzerland to use a coloured "S" logo. In 1990, the Zürich S Bahn, went into service. As of 2022, this network comprises 32 services, covering a large area in Switzerland (and parts of southern Germany). Further S Bahn services were set up in the course of the Bahn 2000 initiative in Central Switzerland (a collaborative network of S Bahn Luzern and Stadtbahn Zug), and Eastern Switzerland (S Bahn St. Gallen). The Basel trinational S Bahn services the Basel metropolitan area, thus providing cross border transportation into both France and Germany. A tunnel connecting Basel's two large intercity stations (Basel Badischer Bahnhof and Basel SBB) is planned as Herzstück Regio S Bahn Basel (lit. heart piece Regio S Bahn Basel). An international S Bahn network also existsts across the Swiss Italian border, in the Swiss Canton of Ticino and the Italian state of Lombardy. Services are operated by Treni Regionali Ticino Lombardia (TILO), a joint venture between Italian railway company Trenord and Swiss Federal Railways (SBB CFF FFS). The RER Vaud of Lausanne and the Léman Express of Geneva serve the area around Lake Geneva (fr. Lac Léman). The Léman express network expands across the Swiss French border. It is the largest cross country S Bahn network of Europe. Léman express was launched in December 2019 and is operated by Swiss Federal Railways (SBB CFF FFS) and SNCF. Another transborder network for the Lake Constance (Bodensee) area, connecting up to four nations, is under discussion. This network would extend across the German states Baden Württemberg and Bavaria, the Austrian state Vorarlberg, the Principality of Liechtenstein (S Bahn FL. A. CH), and the Swiss cantons of Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Schaffhausen, St. Gallen and Thurgau. Possible names are Bodensee S Bahn and Alpenrhein Bahn. Presently, an hourly service, S3 of Vorarlberg S Bahn (ÖBB), connects Bregenz (A) with St. Margrethen (CH), and a less frequent service (S2) operates between Feldkirch (A), Schaan (FL) and Buchs SG (CH). The S14 and S44 services of S Bahn St. Gallen both connect Konstanz (D) with Kreuzlingen and Weinfelden (both CH), and since 2022, some S7 services continue from Rorschach (CH) to Bregenz and Lindau Reutin (D). Additional transborder services are planned. The future of S Bahn Liechtenstein is uncertain since a voter referendum in 2020. The Chur S Bahn provides services around Chur, the capital of the alpine Canton of Graubünden (Grisons) in south eastern Switzerland. The Aargau S Bahn is a small network that services stations in the cantons of Aargau, Lucerne and Bern. The RER Fribourg is an S Bahn style service centered at Fribourg/Freiburg and Bulle in the Canton of Fribourg, and extending into the cantons of Neuchâtel and Vaud. Two unnumbered S Bahn services (designated only with an "S"), one between Schaffhausen and Erzingen (D), running on railway tracks owned by Deutsche Bahn (DB), and one between Schaffhausen and Jestetten (D), opened in 2013. They are operated by SBB GmbH and THURBO, respectively. Since December 2022, the Schaffhausen–Singen am Hohentwiel line is also serviced by SBB GmbH (Schaffhausen S Bahn). Additionally, there are services designated "S" that are not part of any formal S Bahn network. These include the S20, S21, and S22 operated by Swiss Federal Railways in Solothurn or the S27 operated by Südostbahn (SOB) between Siebnen Wangen and Ziegelbrücke. Swiss S Bahn services are operated mostly by the Swiss Federal Railways (SBB CFF FFS) but also by private railway companies, such as Appenzeller Bahnen (AB), BLS AG, Forchbahn (FB), Regionalverkehr Bern Solothurn (RBS), Rhätische Bahn (RhB), Sihltal Zürich Uetliberg Bahn (SZU), Südostbahn (SOB) or Zentralbahn (ZB). Rail transport in Switzerland, including S Bahn systems, is noteworthy for its coordination between services due to the clock face schedule. Due to the proximity of the various S Bahn systems in Switzerland, services of one network often offer connections to services of neighboring networks. S Bahn services are used by commuters and tourists (some services call nearby tourist attractions, such as the Rhine Falls or the Swiss Museum of Transport).