Кіріспе

Гура-Хуморулуй (румын тілінде Gura Humorului; иврит және идиш тілінде: גורה חומורולוי Gure Humuruluei немесе גורא הומאָרא Gura Humora; неміс және поляк тілінде: Gura Humora) – Румынияның солтүстік-шығысындағы Сучава округінің қаласы. Ол Буковина тарихи аймағында орналасқан. 2021 жылғы халық санауы бойынша, Гура-Хуморулуй округтың жетінші ірі қалалық елді мекені болып табылады және 13 278 тұрғыны бар. 1904 жылы қала деп жарияланған, ал 2005 жылы демалыс орны мәртебесін алды. Қала бұрынғы Воронец ауылын (қазір қаланың бір бөлігі) және сол жердегі Воронец монастырын басқарады.

География

Гура-Хуморулуи Румынияның солтүстік-шығыс бөлігінде, Буковинаның оңтүстігінде орналасқан. Қала Обцинеле Буковине тауларының шығыс шегінде, Гуморулуи ойысында, Молдова өзені мен Гумор өзенінің қосылған жерінде жатыр. Қаланың орташа биіктігі – [биіктік мәні]. Е58 Еуропалық тас жолы және Сучава – Ватра Дорней темір жолы қаладан өтеді. Сучава, облыстың орталығы, [қашықтық] қашықтықта орналасқан. Фрасин қаласы Гура-Хуморулуиге жақын (тек [қашықтық] қашықтықта).

Демография

1775 жылғы Австрияның Буковинадағы санағына сәйкес, оның халқы шамамен 60 000 адамды құрады. Бұл сирек қоныстанған аймақтың дамуын жеделдету үшін билік Буковинаға колонистердің көшіп келуіне көмектесті. Қоныс аударудың бірінші толқыны аяқталғаннан кейін колонистер өз қаражатымен келуді жалғастырды. Осы саясаттың нәтижесінде 1910 жылғы санақ бойынша халық саны 800 000-нан асты. Бұл көші-қонға немістер, русиндер, венгрлер, украиндер, поляктар, румындар және еврейлер сияқты түрлі этникалық топтар қатысты. 1992 жылы Гура-Хуморулуде шамамен 17 000 тұрғын қала шегінде тұрды. 2016 жылға қарай қала халқы бұл көрсеткішті аздаған мөлшерде басып өтті. 2011 жылғы санақ деректеріне сәйкес, Гура-Хуморулуде барлығы 13 667 адам тұрады: оның 97,03% румындар, 1,79% ромалар, 0,52% немістер (Буковина немістері), 0,27% поляктар, 0,12% украиндер, 0,10% венгрлер және 0,07% орыстар (липовандықтарды қоса алғанда) құрайды. Гура-Хуморулу Сучава округындағы ең көп халқы бар жетінші қалалық елді мекен және қала мәртебесіне ие екінші елді мекен (Викову-де-Сустан кейін).

Тарих

1774-1918 жылдар аралығында Гура-Гуморлуи Габсбург монархиясының құрамында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Буковина, Аустрия мен Ресей және Румыния әскерлері арасындағы майданға айналды. Ресейліктер 1917 жылы ығыстырылғанмен, жеңілген Австрия Сен-Жермен шарты (1919) арқылы Буковина провинциясын Румынияға өткізді.

Гура-Хуморлуидің еврей тарихы

Гура-Хуморулуиде 1835 жылға дейін еврейлер тұрмады, содан кейін оларға қоныстануға рұқсат берілді, бұрыннан бар басқа этникалық топтарға қосылды (мысалы, Богемиядан келген немістер, негізінен Бомервальдтан: отыз отбасы қаланың маңындағы таулы және тығыз орманды жерлерге қоныстанды, Бори деп аталатын ауданды құрды). 1869 жылы еврей қауымы дамып, қала халқының үштен бір бөлігін (880 адам) құрады; сол жылы Бет-мидраш ашылды. Қала тарихындағы шешуші кезең 1899 жылғы 11 мамырда болған қасіретті өрт болды, ол қаланың көп бөлігін, 400-ден астам үйді, соның ішінде көптеген еврей бизнесі мен үйлерін қиратты. Қала американдық еврей қауымдарының көмегімен қайта салынды. Гура-Хуморулуидегі еврей қауымы өсуін жалғастырып, 1927 жылы 1951 мүшеге жетті. Еврей мәдени өмірі соғыстар аралық кезеңде өркендеді. Қала тұрғындарының басты тілдері – идиш, неміс және румын тілдері болды. Еврей қауымының көпшілігі православиелік еврей дінін ұстанды, еврей жастары Тораны география, тарих және математика сияқты пәндермен бірге оқыды. Қоғамда қоғамдық өмірдің барлық саласына үлес қосатын еврей әлеуметтік және саяси институттары құрылды. Румынияның «Темір гвардиясы» сияқты фашистік қозғалыстардың қауіптері күшейгенімен, Екінші дүниежүзілік соғыс Гура-Хуморулуидегі еврейлердің болуына нүкте қойды. Иоан Антонеску диктатурасы кезінде еврейлер жиналып, Транснистрияға жер аударылды, олардың көпшілігі онда қаза тапты – ату арқылы және қылмыстық немқұрайлылық салдарынан жаппай қырғынға ұшырады (Румыниядағы Холокост туралы қараңыз). Гура-Хуморулуидегі еврей қауымының дерлік барлығы депортацияланды: 1941 жылғы 10 қазанда 2945 адам көшірілді. Көптеген құтқарылғандар 1947-1951 жылдары Израильге эмиграциялады. Статистика көрсеткендей, олар кеткен кезде олардың саны 500-ден аспады.