Орталық Еуропаның тарихи аймағы – Трансильвания

Кіріспе

Орталық Еуропадағы тарихи аймақ

Трансильвания (Трансильвания немесе Ардеал; Эрдэли; Siebenbürgen немесе Transsilvanien, тарихи Überwald, сондай-ақ Siweberjen трансильваниялық саксон диалектісінде) – Орталық Еуропадағы тарихи және мәдени аймақ, орталық Румынияны қамтиды. Оның шығысы мен оңтүстігінде Карпат таулары, батысында Апусени таулары орналасқан. Трансильванияның кеңірек анықтамасына батыс және солтүстік-батыс румын аймақтары Кришана мен Марамуреш, кейде Банат та кіреді. Тарихи Трансильванияға сонымен қатар көршілес Батыс Молдавияның шағын бөліктері және солтүстік-шығысқа қарай көршілес Буковинаның оңтүстік-батыс бөлігі (Сучава округінің өкілі) жатады. Аймақтың астанасы – Клуж-Напока. Трансильвания Карпат пейзажының көркімен және бай тарихымен, сондай-ақ көпмәдениеттілігімен танымал. Бұл Румынияның екінші ірі қаласы – Клуж-Напока және Брашов, Сибиу, Тыргу-Муреш, Бистрица, Альба-Юлия, Медиаш және Сигишоара сияқты жақсы сақталған ортағасырлық қалалар мен кенттерге де ие. Бұдан басқа, Трансильванияда Румынияның ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген нысандары бар, мысалы, бекіністі шіркеулерге ие ауылдар, Сигишоараның тарихи орталығы, Ораштия тауларындағы дак бекіністері және Рошия Монтананың тау-кен мәдени ландшафты. Ол Дакия патшалығының (б.з.д. 168–106 жж.), Рим Дакиясының (106–271 жж.), готтардың, Хун империясының (4–5 ғасырлар), гепидтер патшалығының (5–6 ғасырлар), авар қағанатының (6–9 ғасырлар), славяндардың және 9 ғасырдың Бірінші Болгар империясының билігінде болды. 9 ғасырдың соңында Трансильванияға венгр тайпалары келді және оны жаулап алды, ал 10 ғасырда Гюланың әулеті оны басқарды. Венгрия королі I Стефан венгр феодалдары бақылаған барлық жерге билік ету құқығын жариялады. Ол жеке әскерін анасының туысы Гюла III-ке қарсы жетектеді және 1002 жылы Трансильвания Венгрия Корольдігінің құрамына кірді. 1526 жылғы Мохач шайқасынан кейін ол Шығыс Венгрия Корольдігіне қарасты, одан 1570 жылы Шпейер келісімі бойынша Трансильвания княздығы құрылды. 16 және 17 ғасырлардың көп бөлігінде княздық Осман империясының вассалдық мемлекеті болды, бірақ княздыққа Осман және Габсбург билігі екі рет жүрді. 1690 жылы Габсбург монархиясы Венгрия тәжі арқылы Трансильванияны иеленді. 1711 жылы Ракоцидің Тәуелсіздік соғысының сәтсіз аяқталуынан кейін Трансильванияға Габсбургтердің бақылауы нығайтылды және венгр Трансильвания князьдері Габсбургтердің императорлық губернаторларымен ауыстырылды. 1848 жылғы Венгрия революциясы кезінде венгр үкіметі 1848 жылғы сәуір заңдарында Трансильваниямен одақ жариялады. Революцияның сәтсіздігінен кейін Австрияның наурыз конституциясы Трансильвания княздығын Венгриядан толығымен тәуелсіз жеке тәжді жер деп жариялады. Трансильванияның жеке мәртебесі 1867 жылғы Аустро-Венгрия келісімінен кейін аяқталды және ол Аустро-Венгрия империясының бөлігі ретінде Венгрия Корольдігіне (Транслейтания) қайта қосылды. Осы кезеңде румындар ұлт ретінде өзін-өзі тануға ұйқыдан оянды, бұл Трансильвания мектебі сияқты мәдени және идеологиялық қозғалыстарда көрінді, сондай-ақ Supplex Libellus Valachorum сияқты саяси петициялар жасалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Трансильваниядан келген румындардың Ұлттық Ассамблеясы 1918 жылғы 1 желтоқсанда Трансильванияның Румыниямен одағын жариялады, ал 1920 жылы Трианон шарты бойынша Трансильвания Румыния Корольдігінің құрамына кірді. 1940 жылы Солтүстік Трансильвания Екінші Вена сыйлығының нәтижесінде Венгрияға қайтарылды, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Румынияға қайтарылды. Халық мәдениетінде Трансильвания Брам Стокердің 1897 жылғы «Дракула» романының және одан кейін жазылған көптеген кітаптар мен фильмдердің ықпалынан кейін вампирлермен байланыстырылады. Көптеген трансильваниялық сакстар Влад Импальщиктің Валахияның шекарасын нығайтқанына ашуланды, бұл олардың сауда жолдарына бақылауын бұзды, және оның экстремалды садизмі мен варварлығы, әртүрлі көздерден алынған сенімді тарихи есептерге сәйкес, олардың көпшілігі саксон емес, 100,000-нан астам адамды тірідей жерлеу арқылы өнеркәсіптік масштабта өлтіруге әкелді. Құрбандар жиі сакстарды қоса алғанда, әртүрлі топтарды қорқытуға арналған әзіл-сықақ көріністерге орналастырылды. Саксондар жаза ретінде қатал өлеңдер мен басқа да насихаттауларды таратып, садистік Влад III Дракуланы қан ішуші ретінде сипаттады.

Transylvania (Transilvania or Ardeal; Erdély; Siebenbürgen or Transsilvanien, historically Überwald, also Siweberjen in the Transylvanian Saxon dialect) is a historical and cultural region in Central Europe, encompassing central Romania. To the east and south its natural border is the Carpathian Mountains and to the west the Apuseni Mountains. Broader definitions of Transylvania also include the western and northwestern Romanian regions of Crișana and Maramureș, and occasionally Banat. Historical Transylvania also includes small parts of neighbouring Western Moldavia and even a small part of south western neighbouring Bukovina to its north east (represented by Suceava County). The capital of the region is Cluj Napoca. Transylvania is known for the scenery of its Carpathian landscape and its rich history, coupled with its multi cultural character. It also contains Romania's second largest city, Cluj Napoca, and other very well preserved medieval iconic cities and towns such as Brașov, Sibiu, Târgu Mureș, Bistrita, Alba Iulia, Mediaș, and Sighișoara. It is also the home of some of Romania's UNESCO World Heritage Sites such as the Villages with fortified churches, the Historic Centre of Sighișoara, the Dacian Fortresses of the Orăștie Mountains and the Roșia Montană Mining Cultural Landscape. It was under the rule of the Agathyrsi, part of the Dacian Kingdom (168 BC–106 AD), Roman Dacia (106–271), the Goths, the Hunnic Empire (4th–5th centuries), the Kingdom of the Gepids (5th–6th centuries), the Avar Khaganate (6th–9th centuries), the Slavs, and the 9th century First Bulgarian Empire. During the late 9th century, Transylvania was reached and conquered by the Hungarian tribes, and Gyula's family from the seven chieftains of the Hungarians ruled it in the 10th century. King Stephen I of Hungary asserted his claim to rule all lands dominated by Hungarian lords. He personally led his army against his maternal uncle Gyula III and Transylvania became part of the Kingdom of Hungary in 1002. After the Battle of Mohács in 1526 it belonged to the Eastern Hungarian Kingdom, from which the Principality of Transylvania emerged in 1570 by the Treaty of Speyer. During most of the 16th and 17th centuries, the principality was a vassal state of the Ottoman Empire; however, the principality had dual suzerainty (Ottoman and Habsburg). In 1690, the Habsburg monarchy gained possession of Transylvania through the Hungarian crown. After the failure of Rákóczi's War of Independence in 1711, Habsburg control of Transylvania was consolidated, and Hungarian Transylvanian princes were replaced with Habsburg imperial governors. During the Hungarian Revolution of 1848, the Hungarian government proclaimed union with Transylvania in the April Laws of 1848. After the failure of the revolution, the March Constitution of Austria decreed that the Principality of Transylvania be a separate crown land entirely independent of Hungary. The separate status of Transylvania ended with the Austro Hungarian Compromise of 1867, and it was reincorporated into the Kingdom of Hungary (Transleithania) as part of the Austro Hungarian Empire. It was also during this period that Romanians experienced the awakening of self consciousness as a nation, manifested in cultural and ideological movements such as Transylvanian School, and drafted political petitions such as
Supplex Libellus Valachorum. After World War I, the National Assembly of Romanians from Transylvania proclaimed the Union of Transylvania with Romania on 1 December 1918, and Transylvania became part of the Kingdom of Romania by the Treaty of Trianon in 1920. In 1940, Northern Transylvania reverted to Hungary as a result of the Second Vienna Award, but it was returned to Romania after the end of World War II. In popular culture, Transylvania is commonly associated with vampires because of the influence of Bram Stoker's 1897 novel Dracula and the many subsequent books and films that the story has inspired. Many Transylvanian Saxons were furious with Vlad the Impaler for strengthening the borders of Wallachia, which interfered with their control of trade routes, and his extreme sadism and barbarity, which by a collection of credible historical accounts of diverse origins, most of which were non Saxon, led to the industrial scale execution of over 100,000 people by impaling, some of whom were Saxons. The victims were often arranged in grotesque displays intended to terrorize various groups, including the Saxons. In retaliation, the Saxons distributed poems of cruelty and other propaganda characterising the sadistic Vlad III Dracula as a drinker of blood.

Тарих

Аумақта тұрған ең алғашқы мәлім өркениет – скиф мәдениетінің Агатүрсілері болды. Б.з.д. 4 ғасырдан бастап кельт Ла Тене мәдениеті үстемдікке ие болды. Дакияның жергілікті тайпалары б.з.д. 1 ғасырдан бастап саясатқа қатысып, Буребиста патша басшылығымен бірігіп Дакия патшалығын құрды. Рим империясы Децебал патшадан аумақты басып алуға көп күш жұмсады, нәтижесінде Траянның қымбат және қанды соғыстарынан кейін 106 жылы Рим Дакиясы құрылды. Рим үкімдігі кезінде жергілікті халқы азайып, аумақ латын отарлаушыларымен қайта қоныстандырылды және оның бай ресурстары жүйелі түрде пайдаланылды. Алайда, Шығыс герман және карп шапқыншылығының күшейе бастауы император Аврелианды легиондарын кері қайтаруға және 275 жылы Төменгі Дунайдың оңтүстігіне азаматтарды эвакуациялауға мәжбүр етті, сол кезде провинция готтар тарапынан басылып алынды. 376 жылы күшті көшпелі халық – гунндар готтарды жеңіп, жойды және аймаққа қоныстанды. Гун патшасы Аттила қайтыс болғаннан кейін олардың империясы ыдырап, 455 жылы король Ардарик басшылығымен гепидтер аймақты жаулап алды. Екі ғасыр бойы гепидтер Трансильванияны басқарды. Остготтар гепидтерді Паннониядан жүйелі түрде ығыстырып шығарды. Ал Елемунд патша Шығыс Рим империясына қарсы соғыста жеңіске жетті. Келесі жылдары аварлар Трансильванияны толық бақылауға алып, олардың билігін мойындаған славян тайпаларымен қоныстанды. Алайда, Франк империясының кеңеюі оларға қауіп төндірді және олардың қағанаты Авар соғыстарында жойылды. Аварлар мен славяндар саны азаюына қарамастан, Карпат алабында өмір сүруді жалғастырды. Бірінші Болгар империясы 9 ғасырда Оңтүстік Трансильванияға дейін кеңейді. Кішкентай славян мемлекеттері де болды, бірақ олар тәуелсіздіктерін сақтап тұра алмады. 9 ғасырдың соңында Трансильванияға венгр жаулап алушылары жетті. Сол кездегі Трансильванияның демографиялық жағдайы туралы ғылыми пікірталас әлі де жалғасуда. Дако-римдік үзіліссіздік теориясына сәйкес румындар аумақта үздірілмей өмір сүрген. Бұл гипотезаға қарсылар оны растайтын жазба, археологиялық және тілдік дәлелдердің жоқтығын көрсетеді. Орта ғасырлық венгр жылнамалары шекелер Трансильванияда қалған гунндардың ұрпақтары екенін, ал кейіннен оралған венгрлермен бірігіп Карпат алабын жаулап алғанын айтады. Gesta Hungarorum бойынша влах (Блакорум, Блакус) көшбасшысы Гелу венгрлер келгенге дейін Трансильванияның бір бөлігін басқарды. Тарихшылар оның тарихи тұлға ма, әлде ойдан шығарылған ма, онымен келіспейді. Венгрлердің жеті басшысының гюлалары 10 ғасырда Трансильванияны басқарды. Венгрия патшасы I Стефан венгр иелері билеген барлық жерді билеуге құқығы бар екенін мәлімдеді. Ол өзінің әскерін анасынан туған ағасы Гюла III-ке қарсы басқарды және Трансильвания 1002 жылы Венгрия Корольдігінің құрамына енді. Венгр тайпаларынан алынған жер атаулары 950 жылдардан бастап Трансильванияда негізгі венгр топтарының қоныстанғанын көрсетеді. 12-13 ғасырларда оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс Трансильванияда саксон отарлаушылары қоныстанды. Румын тарихнамасында румындар монғол шапқыншылығының қарсаңында Трансильвания халқының маңызды бөлігін құрады. Венгрия тарихнамасы влах халқы Трансильванияға тек 12 ғасырда Балқаннан келгенін және монғолдардың жойқын шабуылының салдарынан румындардың кең ауқымды көшіп келуі болғанын айтады, бірақ румындардың көшіп келуі бірден болған жоқ, қоныс аудару процесі бірнеше ғасырға созылды. Косово шайқасынан кейін Осман империясы Венгрия шекарасына жеткеннен кейін мыңдаған влахтар мен серб босқындары Трансильванияға келді. 1002-1526 жылдар аралығында Трансильвания Венгрия Корольдігінің құрамына кірді, оған Венгрия Королі тағайындаған воевода басшылық етті. 1526 жылы Мохач шайқасынан кейін Трансильвания Шығыс Венгрия Корольдігінің құрамына кірді. Кейін 1570 жылы Шпейер келісімі бойынша бұл патшалық Трансильвания княздығына айналды, оны негізінен кальвинист венгр княздары басқарды. Келісімге сәйкес Шығыс Венгрия патшасы Трансильванияның бірінші князі болды. Трансильвания княздығы қоғамдық құқық мағынасында Венгрия Корольдігінің құрамында қалуын жалғастырды, бұл Иоанн Сигизмундтың иеліктері Венгрияның қасиетті тажына тиесілі екенін және оған оларды иеліктен шығаруға рұқсат етілмейтінін ерекше атап көрсетті. Габсбургтар бұл аумақты 1683 жылы Вена шайқасынан кейін көп ұзамай иеленді. 1687 жылы Трансильвания билеушілері Габсбург императоры Леопольд I-нің билігін мойындады, ал аймақ ресми түрде Габсбург империясына қосылды. Габсбургтар Трансильвания княздығын Святого Стефана тажының жерлерінің бірі ретінде мойындады, бірақ княздықтың аумағы әкімшілік тұрғыдан Габсбург Венгриясынан бөлініп, императордың губернаторларының тікелей басқаруына бағынды. 1699 жылы Осман империясы Карловиц шартта Трансильванияны жоғалтқанын заңды түрде мойындады; алайда, княздықтағы Габсбургқа қарсы топтар императорға тек 1711 жылғы Сатмар бейбіт келісімінде бағынды, сол кезде Габсбургтың Трансильвания княздығына бақылауы нығайтылды. Ұлы Трансильвания княздығы 54 жылдан кейін 1765 жылы қайтадан енгізілді. Габсбургтерге қарсы венгр революциясы 1848 жылы басталды және Габсбург әулетінен Венгрия Корольдігінің толық тәуелсіздігі үшін соғысқа айналды. Австрия армиясының басшысы Юлиус Якоб фон Хайнау Венгрияда тәртіпті қалпына келтіруге уәкілдік етті. Ол Арадтың 13 венгр шейітін атқызуға бұйрық берді, ал премьер-министр Баттиани сол күні Пешт қаласында атқыланды. 1849 жылы Австрияның бірнеше жеңілістерінен кейін империя құлаудың қамына келді. Сөйтіп, жаңа жас император Франц Иосиф I қасиетті одақ аясында Ресейден көмек сұрады. Император Николай I жауап берді және 80 000 қосымша күшпен 200 000 адамдық армияны жіберді. Соңында Ресей және Австрия күштерінің біріккен армиясы венгр күштерін жеңді. Габсбург билігі қалпына келтірілгеннен кейін Венгрия әскери жағдайға қойылды. 1849 жылы Вилагош (қазіргі Румыниядағы Ширия) қаласында Венгр армиясы капитуляциялағаннан кейін олардың революциялық тулары Царлық әскерлерімен Ресейге алынып, Царлық және Коммунистік жүйелердің екеуінің де астында сақталды (1940 жылы Совет Одағы туларды Хорти үкіметіне ұсынды). 1867 жылғы Ausgleich-тан кейін Трансильвания княздығы қайтадан жойылды. Аумақ содан кейін жаңа құрылған Австро-Венгрия империясына қосылған Transleithania-ның бөлігіне айналды. Румын зиялылары наразылық ретінде Блай жарияламын шығарды. Аймақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды шайқастың ортасы болды, бұл неміс штабының ауыстырылуына, уақытша түрде неміс шабуылдарының барлық басқа фронттарда тоқтауына және неміс кайзер басшылығымен Орталық державалардың біріккен командасын құруға әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Австро-Венгрия ыдырады. Трансильвания, Банат, Кришана және Марамурештен шыққан румын этникалық өкілдері румын әскерлерінің жұмылдырылуымен 1 желтоқсан 1918 жылы Румыниямен бірігуді жариялады. Алба Иулияның Бірігу жарияламы Трансильваниядан шыққан румындардың депутаттары қабылдады және бір айдан кейін Трансильваниядан шыққан саксон депутаттарының дауысымен қолдау тапты. Румынияның ұлттық мерекесі, Ұлы Бірігу күні (сондай-ақ Бірігу күні деп те аталады), 1 желтоқсан күні тойланады және бұл оқиғаны еске алады. Мереке Румын революциясынан кейін құрылды және Трансильвания ғана емес, сонымен қатар Банат, Бессарабия және Буковина провинцияларының Румыния Корольдігімен бірігуін белгілейді. Бұл басқа провинциялардың барлығы да бірнеше ай бұрын Румыния Корольдігіне қосылған...

The first known civilization to inhabit the territory was the Agathyrsi, of the Scythic cultures. From the 4th century BC, Celtic La Tène culture came to domination. The indigenous Dacian tribes engaged in politics from the 1st century BC and united under King Burebista, forming their kingdom Dacia. The Roman Empire made heavy efforts to seize the territory from King Decebalus, resulting in the formation of Roman Dacia in 106, after Trajan's costly and bloody wars. During Roman rule, the territory, depleted of its indigenous population, was repopulated with Latin colonists and its rich resource stock was systematically exploited. However, the growing threat of East Germanic and Carpic invasions made Emperor Aurelian withdraw his legions and evacuate the citizens south of the Lower Danube in 275, when the province became occupied by the Goths. In 376, a powerful nomadic people, the Huns, defeated and shattered the Goths, and settled in the area. After the death of Hun King Attila, their empire disintegrated and the Gepids conquered the region in 455, under King Ardaric. For two centuries, the Gepids controlled Transylvania. The Ostrogoths systematically pushed the Gepids out of Pannonia. King Elemund, on the other hand, successfully fought battles against the Eastern Roman Empire. In the following years, the Avars took full control over Transylvania, heavily settling the area with Slavic tribes who accepted their suzerainty. The expansion of the Frankish Empire, however, imposed a growing threat on them and their khaganate was crushed in the Avar Wars. The Avars and Slavs, although substantially depleted in number, continued to inhabit the Carpathian Basin. The First Bulgarian Empire expanded into Southern Transylvania in the 9th century. Smaller Slavic polities were also present, nevertheless they could hardly keep their independence. In the late 9th century, Transylvania was reached and conquered by the Hungarian conquerors. There is an ongoing scholarly debate over the demographics in Transylvania at the time. According to the theory of Daco Roman continuity, Romanians continuously lived on the territory. Opponents of that hypothesis point to the lack of written, archaeological and linguistic evidence to support it. Hungarian medieval chronicles claimed that the Székely people descended from the Huns, who remained in Transylvania, and later, in combination with the returning Hungarians, conquered the Carpathian Basin. According to the Gesta Hungarorum, the Vlach (Blacorum, Blacus) leader Gelou ruled part of Transylvania before the Hungarians arrived. Historians debate whether he was a historical person or an imaginary figure. The gyulas from the seven chieftains of the Hungarians governed Transylvania in the 10th century. King Stephen I of Hungary asserted his claim to rule all lands dominated by Hungarian lords. He personally led his army against his maternal uncle Gyula III and Transylvania became part of the Kingdom of Hungary in 1002. Place names derived from the Hungarian tribes evidence that major Hungarian groups settled in Transylvania from the 950s. In the 12th and 13th centuries, Southeast and Northeast Transylvania was settled by Saxon colonists. In Romanian historiography, Romanians constituted an important part of Transylvania's population even on the eve of the Mongol Invasions. Hungarian historiography claims that the Vlach population entered Transylvania from the Balkans only in the 12th century, and the devastating invasion of Mongols had also as consequence the large scale immigration by Romanians, however the immigration of Romanians did not happen all at once, the process of settlement stretched over several centuries. After the Battle of Kosovo and Ottoman arrival at the Hungarian border, thousands of Vlach and Serbian refugees came to Transylvania. Between 1002 and 1526, Transylvania was part of the Kingdom of Hungary, led by a voivode appointed by the King of Hungary. After the Battle of Mohács in 1526, Transylvania became part of the Eastern Hungarian Kingdom. Later, in 1570, the kingdom became the Principality of Transylvania by the Treaty of Speyer, which was ruled primarily by Calvinist Hungarian princes. The Eastern Hungarian king became the first prince of Transylvania, according to the treaty. The Principality of Transylvania continued to be part of the Kingdom of Hungary in the sense of public law, which stressed in a highly significant way that John Sigismund's possessions belonged to the Holy Crown of Hungary and he was not permitted to alienate them. The Habsburgs acquired the territory shortly after the Battle of Vienna in 1683. In 1687, the rulers of Transylvania recognized the suzerainty of the Habsburg emperor Leopold I, and the region was officially attached to the Habsburg Empire. The Habsburgs acknowledged the Principality of Transylvania as one of the Lands of the Crown of Saint Stephen, but the territory of the principality was administratively separated from Habsburg Hungary, and subjected to the direct rule of the emperor's governors. In 1699 the Ottomans legally acknowledged their loss of Transylvania in the Treaty of Karlowitz; however, some anti Habsburg elements within the principality submitted to the emperor only in the 1711 Peace of Szatmár, when Habsburg control over Principality of Transylvania was consolidated. The Grand Principality of Transylvania was reintroduced 54 years later in 1765. The Hungarian revolution against the Habsburgs started in 1848, and grew into a war for the total independence of the Kingdom of Hungary from the Habsburg dynasty. Julius Jacob von Haynau, the leader of the Austrian army, was appointed plenipotentiary to restore order in Hungary after the conflict. He ordered the execution of The 13 Hungarian Martyrs of Arad, and Prime Minister Batthyány was executed the same day in Pest. After a series of serious Austrian defeats in 1849, the empire came close to the brink of collapse. Thus, the new young emperor Franz Joseph I had to call for Russian help under the Holy Alliance. Czar Nicholas I answered, and sent an army of 200,000 men with 80,000 auxiliary forces. Finally, the joint army of Russian and Austrian forces defeated the Hungarian forces. After the restoration of Habsburg power, Hungary was placed under martial law. Following the Hungarian Army's surrender at Világos (now Șiria, Romania) in 1849, their revolutionary banners were taken to Russia by the Tsarist troops and were kept there both under the Tsarist and Communist systems (in 1940 the Soviet Union offered the banners to the Horthy government). After the Ausgleich of 1867, the Principality of Transylvania was once again abolished. The territory then became part of Transleithania, an addition to the newly established Austro Hungarian Empire. Romanian intellectuals issued the Blaj Pronouncement in protest. The region was the site of an important battle during World War I, which caused the replacement of the German Chief of Staff, temporarily ceased German offensives on all the other fronts and created a unified Central Powers command under the German Kaiser. Following defeat in World War I, Austria Hungary disintegrated. Elected representatives of the ethnic Romanians from Transylvania, Banat, Crișana and Maramureș backed by the mobilization of Romanian troops, proclaimed Union with Romania on 1 December 1918. The Proclamation of Union of Alba Iulia was adopted by the Deputies of the Romanians from Transylvania and supported one month later by the vote of the Deputies of the Saxons from Transylvania. The national holiday of Romania, the Great Union Day (also called Unification Day,) occurring on December 1, celebrates this event. The holiday was established after the Romanian Revolution, and marks the unification not only of Transylvania but also of the provinces of Banat, Bessarabia and Bukovina with the Romanian Kingdom. These other provinces had all joined with the Kingdom of Romania a few months earlier. In 1920, the Treaty of Trianon established new borders and much of the proclaimed territories became part of Romania. Hungary protested against the new state borders, as they did not follow the real ethnic boundaries, for over 1.3 or 1.6 million Hungarian people, representing 25.5 or 31.6% of the Transylvanian population (depending on statistics used), were living on the Romanian side of the border, mainly in the Székely Land of Eastern Transylvania, and along the newly created border. In August 1940, with the arbitration of Germany and Italy under the Second Vienna Award, Hungary gained Northern Transylvania (including parts of Crișana and Maramureș), and over 40% of the territory lost in 1920. This award did not solve the nationality problem, as over 1.15–1.3 million Romanians (or 48% to more than 50% of the population of the ceded territory) remained in Northern Transylvania while 0.36–0.8 million Hungarians (or 11% to more than 20% of the population) continued to reside in Southern Transylvania. The Second Vienna Award was voided on 12 September 1944 by the Allied Commission through the Armistice Agreement with Romania (Article 19), and the 1947 Treaty of Paris reaffirmed the borders between Romania and Hungary as originally defined in the Treaty of Trianon, 27 years earlier, thus confirming the return of Northern Transylvania to Romania. From 1947 to 1989, Transylvania, along with the rest of Romania, was under a communist regime. The ethnic clashes of Târgu Mureș between ethnic Romanians and Hungarians in March 1990 took place after the fall of the communist regime and became the most notable inter ethnic incident in the post communist era.

Әкімшілік бөлімшелер

Тарихи воеводствоның ауданы –
1920 жылы Румынияға берілген аймақтар 23 округті қамтыды, оның ішінде шамамен (венгр дереккөздерінде 102,787–103,093 км² және қазіргі заманғы румын құжаттарында 102,282 км²). Қазіргі уақытта бірнеше әкімшілік қайта ұйымдастырулар аумақты 16 округке (румынша: județ) құрады, оның ауданы орталық және солтүстік-батыс Румынияда орналасқан. 16 округ: Алба, Арад, Бихор, Бистрица-Нэсауд, Брашов, Караш-Северин, Клуж, Ковасна, Харгита, Хунедоара, Марамуреш, Муреш, Салаж, Сату-Маре, Сибиу және Тимиш. Трансильванияда Брашов және Хунедоара округтері сияқты көбінесе қалалық округтер, сондай-ақ Бистрица-Нэсауд және Салаж округтері сияқты көбінесе ауылдық округтер бар. 1998 жылдан бастап Румыния сегіз даму аймағына бөлінген, олар аймақтық деңгейде әлеуметтік-экономикалық дамуды үйлестіретін және іске асыратын бөлімшелер ретінде қызмет етеді. Алты округ (Альба, Брашов, Ковасна, Харгита, Муреш және Сибиу) Центру даму аймағын құрайды, тағы алты (Бихор, Бистрица-Нэсауд, Клуж, Марамуреш, Сату-Маре, Салаж) Норд-Вест даму аймағын құрайды, ал төртеуі (Арад, Караш-Северин, Хунедоара, Тимиш) Вест даму аймағын құрайды.

Қалалар мен қалалар

Клуж-Напока, көбінесе Клуж деп аталады, Румыниядағы халық саны бойынша екінші қала (2021 жылғы санақ бойынша), ұлттық астана Бухаресттен кейін, және Клуж округінің орталығы. 1790 жылдан 1848 жылға дейін және 1861 жылдан 1867 жылға дейін ол Трансильвания Ұлы княздығының ресми астанасы болды. Брашов маңызды туристік орын болып табылады, ол тау курорттары аймағындағы ең ірі қала және Румынияны зерттеуге ыңғайлы орталық орналасқан, бірнеше туристік бағыттарға (Қара теңіз курорттары, Солтүстік Молдавиядағы монастырлар және Марамурештің ағаш шіркеулері сияқты) қашықтықтары шамалас. Сибиу – Румынияның ең маңызды мәдени орталықтарының бірі және 2007 жылы Люксембург қаласымен бірге Еуропаның Мәдениет астанасы атағын алды. Бұрын ол Трансильваниялық саксон мәдениетінің орталығы болған, ал 1692–1791 және 1849–65 жылдары Трансильвания княздығының астанасы болды. Альба-Юлия – Альба округіндегі Муреш өзенінің жағасында орналасқан қала, жоғары орта ғасырдан бері Трансильванияның Рим-католик шіркеуінің епархиясының орталығы болып табылады. 1541–1690 жылдары ол Шығыс Венгрия Корольдігінің және кейін Трансильвания княздығының астанасы болды. Альба-Юлияның да тарихи маңызы зор: Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1918 жылдың 1 желтоқсанында Трансильванияның румын халқының өкілдері Альба-Юлияда жиналып, Трансильванияның Румыния Корольдігімен бірігуін жариялады. Трансильванияда Сигишоара, Медиаш, Себеш және Бистрица сияқты көптеген ортағасырлық шағын қалалар бар.

Тарихи тұрғындар саны

Трансильвания халқы туралы мәліметтерді қамтитын ресми санақтар 18 ғасырдан бері жүргізіліп келеді. 1784 жылғы 1 мамырда император Иосиф II Габсбургтер империясының, соның ішінде Трансильванияның алғашқы ресми санағын өткізуді бұйырды. Деректер 1787 жылы жарияланды, және бұл санақта тек жалпы халық саны көрсетілді (1 440 986 тұрғын). 19 ғасырдың венгр статистикашысы Фенис Элек 1842 жылы Трансильвания халқының 1830–1840 жылдардағы басым бөлігінің 62,3% румындар және 23,3% венгрлер екенін бағалаған. 19 ғасырдың соңғы тоқсанында Трансильванияның венгр халқы 1869 жылғы 24,9%-дан 31,6%-ға дейін өсті, бұл 1910 жылғы венгр санағында көрсетілген (санақта еврей халқының көпшілігі венгр тілін ана тілі ретінде көрсеткендіктен, олар да 1910 жылғы санақта этникалық мажарлар ретінде есептелді). Сонымен қатар, румын халқының үлесі 59,0%-дан 53,8%-ға дейін, ал неміс халқының үлесі 11,9%-дан 10,7%-ға дейін төмендеді, ал жалпы халық саны 5 262 495 адамды құрады. Мажаризация саясаты осы өзгеріске зор үлес қосты. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Трансильванияның Румыниямен біріккені жарияланғаннан бері румын басымдығының үлесі айтарлықтай артты. Аймақтың тұрғындарының көбі қалаларға қоныс аударғандықтан, Трансильваниядағы венгрлердің үлесі күрт төмендеді, онда ассимиляция мен румындануға қысым күшті болды. Басқа факторларға румын емес халықтардың эмиграциясы, ассимиляция және Румыния ішіндегі көші-қон кіреді (бағалаулар бойынша 1945 және 1977 жылдар аралығында 630 000 адам Ескі Корольдықтан Трансильванияға, ал 280 000 адам Трансильваниядан Ескі Корольдыққа, әсіресе Бухарестке көшіп барды). Трансильванияның этникалық венгр халқы Ковасна (73,6%) және Харгита (84,8%) округтерінде басымдықты құрайды. Венгрлер келесі округтерде де көптеп қоныстанған: Муреш (37,8%), Сату Маре (34,5%), Бихор (25,2%) және Салай (23,2%).

Official censuses with information on Transylvania's population have been conducted since the 18th century. On May 1, 1784 the Emperor Joseph II called for the first official census of the Habsburg Empire, including Transylvania. The data was published in 1787, and this census showed only the overall population (1,440,986 inhabitants). Fényes Elek, a 19th century Hungarian statistician, estimated in 1842 that in the population of Transylvania for the years 1830–1840 the majority were 62.3% Romanians and 23.3% Hungarians. In the last quarter of the 19th century, the Hungarian population of Transylvania increased from 24.9% in 1869 to 31.6%, as indicated in the 1910 Hungarian census (the majority of the Jewish population reported Hungarian as their primary language, so they were also counted as ethnically Hungarian in the 1910 census). At the same time, the percentage of the Romanian population decreased from 59.0% to 53.8% and the percentage of the German population decreased from 11.9% to 10.7%, for a total population of 5,262,495. Magyarization policies greatly contributed to this shift. The percentage of the Romanian majority has significantly increased since the declaration of the union of Transylvania with Romania after World War I in 1918. The proportion of Hungarians in Transylvania was in steep decline as more of the region's inhabitants moved into urban areas, where the pressure to assimilate and Romanianize was greater. Other factors include the emigration of non Romanian peoples, assimilation and internal migration within Romania (estimates show that between 1945 and 1977, some 630,000 people moved from the Old Kingdom to Transylvania, and 280,000 from Transylvania to the Old Kingdom, most notably to Bucharest). The ethnic Hungarian population of Transylvania form a majority in the counties of Covasna (73.6%) and Harghita (84.8%). The Hungarians are also numerous in the following counties: Mureș (37.8%), Satu Mare (34.5%), Bihor (25.2%), and Sălaj (23.2%).

Экономика

Трансильвания минералды ресурстарға, әсіресе көмір, темір, қорғасын, марганец, алтын, мыс, табиғи газ, тұз және күкіртке бай. Трансильванияның ЖІӨ (номиналды) 194 миллиард долларды құрайды, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 28 574 долларға тең. Трансильванияның Адам Даму Индексі 0.829-ды құрайды, бұл Трансильванияны Бухарест-Ильфов аймағынан кейін Румынияның ең дамыған екінші аймағына айналдырады және оны Чехия, Польша және Эстония сияқты елдермен салыстыруға мүмкіндік береді. Ірі темір және болат, химия және тоқыма өнеркәсіптері бар. Мал шаруашылығы, егіншілік, шарап жасау және жеміс өсіру маңызды шаруашылық салалары болып табылады. Трансильвания таулы аймағында дәнді дақылдар, көкөністер, жүзім және ірі қара мал, қой, шошқа және құс өсіру кеңінен таралған. Ағаш – тағы бір құнды ресурс. IT, электроника және автокөлік өнеркәсібі Клуж-Напока (Robert Bosch GmbH, Emerson Electric), Тимишоара (Alcatel Lucent, Flextronics және Continental AG), Брашов, Сибиу, Орадея және Арад сияқты қалалық және университет орталықтарында маңызды рөл атқарады. Клуж-Напока және Тыргу-Муреш қалаларында қалыптасқан медициналық дәстүрлер бар, сондай-ақ оларда жоғары деңгейдегі ауруханалар орналасқан. Жергілікті брендтерге: Брашовтың "Roman" (көлік және автобустар), Тыргу-Мурештің "Azomureș" (тыңайтқыштар), Клуж-Напоканың "Terapia" (дәрі-дәрмек), Клуж-Напоканың "Banca Transilvania" (қаржы), Медиаш қаласының "Romgaz" және "Transgaz" (табиғи газ), Альба округінің "Jidvei" (алкогольді сусындар), Тимишоараның "Timișoreana" (алкогольді сусындар), мемлекеттік "Cugir Arms Factory" және тағы да басқалары жатады. Хунедоара округінің оңтүстігінде орналасқан Жиу аңғары 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдың басында маңызды кен өндіру аймағы болды, бірақ коммунистік режим құлағаннан кейін көптеген кен орындары жабылды, бұл аймақты экономикасын диверсификациялауға итермеледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Трансильвания (соғыс кезінде аймақ бөлінгендіктен, оңтүстік/румындық бөлігі) Румынияның қорғаныс өнеркәсібі үшін өте маңызды болды. Трансильвания зауыттары 1945 жылға дейін 1000-нан астам әскери ұшақ және барлық типтегі 1000-нан астам артиллериялық құралдарды жасады.

Transylvania is rich in mineral resources, notably lignite, iron, lead, manganese, gold, copper, natural gas, salt, and sulfur. Transylvania's GDP (nominal) is $194 billion and its GDP per capita measures around $28,574. Transylvania's Human Development Index is ranked 0.829, which makes Transylvania the 2nd most developed region in Romania after Bucharest Ilfov and makes it comparable to countries like the Czech Republic, Poland and Estonia. There are large iron and steel, chemical, and textile industries. Stock raising, agriculture, wine production and fruit growing are important occupations. Agriculture is widespread in the Transylvanian Plateau, including growing cereals, vegetables, viticulture and breeding cattle, sheep, swine, and poultry. Timber is another valuable resource. IT, electronics and automotive industries are important in urban and university centers like Cluj Napoca (Robert Bosch GmbH, Emerson Electric), Timișoara (Alcatel Lucent, Flextronics and Continental AG), Brașov, Sibiu, Oradea and Arad. The cities of Cluj Napoca and Târgu Mureș are connected with a strong medical tradition, and according to the same classifications top performance hospitals exist there. Native brands include: Roman of Brașov (trucks and buses), Azomureș of Târgu Mureș (fertilizers), Terapia of Cluj Napoca (pharmaceuticals), Banca Transilvania of Cluj Napoca (finance), Romgaz and Transgaz of Mediaș (natural gas), Jidvei of Alba county (alcoholic beverages), Timișoreana of Timișoara (alcoholic beverages), the state owned Cugir Arms Factory, and others. The Jiu Valley, located in the south of Hunedoara County, has been a major mining area throughout the second half of the 19th century and the 20th century, but many mines were closed down in the years following the collapse of the communist regime, forcing the region to diversify its economy. During the Second World War, Transylvania (the Southern/Romanian half, as the region was divided during the war) was crucial to the Romanian defense industry. Transylvanian factories built until 1945 over 1,000 warplanes and over 1,000 artillery pieces of all types, among others.

Мәдениет

Трансильвания мәдениеті сан алуан тарихы мен ұзақ жылдар бойы қалыптасқан көпмәдениеттілігінің арқасында күрделі, ол маңызды венгр (Румыниядағы венгрлерді қараңыз) және неміс (Румыниядағы немістерді қараңыз) ықпалдарын қамтиды. Бұл аймақ Трансильвания мектебі қозғалысының отаны, оның мүшелері, атап айтқанда Самуил Мику Кляйн, Петру Майор және Георге Шинкай румын алфавитінің алғашқы нұсқасын жасауға жауапты болды. Сәулет өнеріне келсек, Трансильвания готика стилі бүгінгі күнге дейін Брашовтағы Қара шіркеу (14 және 15 ғасырлар) және басқа да соборларда, сондай-ақ Брашов округіндегі Бран қамалы (14 ғасыр) мен Хунедоарадағы Хуньяд қамалы (15 ғасыр) сияқты ескерткіштерде сақталған. Эмил Чиран, Люциан Блага, Джордж Кошбук, Иоан Славичи, Октавиан Гога, Ливиу Ребреану, Эндре Ади, Эли Визель, Элек Бенедек және Кароли Кос сияқты көрнекті жазушылар Трансильванияда дүниеге келді. Ливиу Ребреану "Ион" романын жазды, ол оқырмандарды 20 ғасырдың басында Трансильванияның румын шаруалары мен зиялыларының өмірімен таныстырады. Кароли Кош Трансильваниялық қозғалысты қолдаған ең маңызды жазушылардың бірі болды.

Трансильванияның тарихи елтаңбасы

Трансильванияның алғашқы геральдикалық бейнелері 16 ғасырдан басталады. 1659 жылғы диета (парламент) Трансильванияның елтаңбасында артықшылықты ұлттардың (Unio Trium Nationum (Үш ұлттың одағы)) бейнеленуін реттеді. Онда көк фонға мажарларды білдіретін қара бүркіт (Туруль), күн мен ай – зекелерді, ал сары фонда жеті қызыл мұнара – Трансильвания сакстарының жеті бекінілген қаласын көрсетеді. Трансильванияның туы мен елтаңбасын 1765 жылы королева Мария Тереза Габсбург монархиясы құрамында Ұлы княздық құрғанда бекітті. 1596 жылы Левинус Хулсиус Трансильванияның елтаңбасын жасады, ол жоғарғы бөлігінде көтеріліп келе жатқан бүркіт, ал төменгі бөлігінде мұнаралары бар жеті төбеден тұратын қалқаннан құралды. Ол оны сол жылы Нюрнбергте жарық көрген «Хронология» атты еңбегінде жариялады. Трансильвания князі Зигмунд Баторидің 1597 жылғы мөрінде жаңа елтаңба шамалы өзгерістермен көшірілді: жоғарғы бөлігінде бүркіттің қанатында күн мен ай бейнеленді, ал төменгі бөлігінде төбелер қарапайым мұнараларға ауыстырылды. Зигмунд Баторидің елтаңбасы Батори әулетінің елтаңбасымен бірге Трансильвания, Валахия және Молдавия елтаңбаларын қамтыды, ол Трансильвания, Валахия және Молдавия князі титулын қолданды. Батыл Михаилдың мөрінде Трансильванияның қысқа ғана уақытқа қолданылған геральдикалық бейнесі табылды. Валахиялық бүркіт пен молдавандық жабайы сиырдан (аурокс) басқа, Трансильвания жеті төбеде тұрған қылыш ұстаған екі арыстанмен бейнеленген. 16 ғасырдан бастап венгр трансильваниялық княздары Трансильвания елтаңбасының символдарымен, әдетте венгр елтаңбасымен бірге қолданды, себебі трансильваниялық княздар Венгрия корольдігінің тағына талап етуді жалғастырды. Қазіргі Румынияда екі символдың да ресми мәртебесі жоқ, бірақ Трансильвания елтаңбасы Румынияның ұлттық елтаңбасының құрамына кіреді, сондай-ақ ол Венгрия елтаңбасының да бір бөлігі болды.

The first heraldic representations of Transylvania date from the 16th century. The Diet of 1659 codified the representation of the privileged nations (Unio Trium Nationum (Union of the Three Nations)) in Transylvania's coat of arms. It depicted a black eagle (Turul) on a blue background, representing the Hungarians, the Sun and the Moon representing the Székelys, and seven red towers on a yellow background representing the seven fortified cities of the Transylvanian Saxons. The flag and coat of arms of Transylvania were granted by Queen Maria Theresa in 1765, when she established a Grand Principality within the Habsburg monarchy. In 1596, Levinus Hulsius created a coat of arms for Transylvania, consisting of a shield with a rising eagle in the upper field and seven hills with towers on top in the lower field. He published it in his work "Chronologia", issued in Nuremberg the same year. The seal from 1597 of Sigismund Báthory, Prince of Transylvania, reproduced the new coat of arms with some slight changes: in the upper field the eagle was flanked by a sun and a moon and in the lower field the hills were replaced by simple towers. The coat of arms of Sigismund Báthory beside the coat of arms of the Báthory family, included the Transylvanian, Wallachia and Moldavian coat of arms, he used the title Prince of Transylvania, Wallachia and Moldavia. A short lived heraldic representation of Transylvania is found on the seal of Michael the Brave. Besides the Wallachian eagle and the Moldavian aurochs, Transylvania is represented by two lions holding a sword standing on seven hills. Hungarian Transylvanian princes used the symbols of the Transylvanian coat of arms usually with the Hungarian coat of arms since the 16th century because Transylvanian princes maintained their claims to the throne of the Kingdom of Hungary. While neither symbol has official status in present day Romania, the Transylvanian coat of arms is marshalled within the national Coat of arms of Romania, it was also a component of the Coat of arms of Hungary.

Танымал мәдениетте

Эмили Джерардтың "Ормандан тыс жер" (1888) романы жарық көргеннен кейін, Брам Стокер 1897 жылы "Дракула" атты готикалық қорқыныш романын жазды, оның оқиғасы Трансильванияда өрбиді. Романның сәттілігінің арқасында Трансильвания ағылшын және испан тілдерінде сөйлейтін елдерде вампирлермен байланыстырылды. Одан бері ол әдебиетте және көркем әдебиетте құпия мен сиқырға толы аймақ ретінде бейнеленеді. Мысалы, Пауло Коэльоның "Портобеллоның сиқыршысы" романында басты кейіпкер, Шерин Халил, оның анасы рома халқынан шыққан Трансильваниялық жетім қыз ретінде суреттеледі, бұл кейіпкерге экзотикалық сырлылық қосу үшін жасалған. Миклош Банффидің "Қабырғадағы жазу" тарихи романдарынан тұратын Трансильвания трилогиясы – елдің 19-шы және 20-шы ғасырлардағы әлеуметтік және саяси тарихының кеңейтілген зерттеуі. Дракула рөлін кинода алғаш ойнаған актерлердің бірі – қазіргі Румыниядағы Лугой қаласында (бұрынғы Лугас) туған Бела Лугоси болды. Сонымен қатар, "Трансильвания қонақ үйі" атты американдық анимациялық фильмдер сериясы бар. Трансильвания княздығы Europa Universalis IV ойынында ойналатын елдердің бірі болып табылады.