Мұз әлемі теориясы: Ханс Хёрбигердің ғылыми емес космологиясы

Кіріспе

Ханс Хёрбигердің псевдоғылыми космологиялық теориясы
Велтейслехре (WEL; "Әлемдік мұз теориясы" немесе "Әлемдік мұз доктринасы"), сондай-ақ Глязиал Космогония (Глациалдық космогония) деп те аталады, бұл австриялық инженер және өнертапқыш Ханс Хёрбигер ұсынған, қазіргі кезде күшін жойған космологиялық концепция. Оның идеялары бойынша, мұз – барлық ғарыштық процестердің негізгі заттық құралы болды, ал мұз айлары, мұз планеталары және "жалпыға ортақ эфир" (мұздан тұратын) – ғаламның дамуына толыққанды ықпал етті. Хёрбигер өзінің идеяларына зерттеулер арқылы емес, 1894 жылы болған "көрініс" арқылы келгенін айтты. Ол 1912 жылы осы теория туралы кітап жариялады және одан кейін лекциялар, журналдар мен ұйымдар арқылы белсенді түрде насихаттады.

Тарих

Өзінің айтуынша, Хёрбигер Айды бақылап отырғанда, оның бетінің жарықтығы мен кедір-бұдырлығы мұздан туындаған деген ойға келді. Біраз уақыттан кейін ол түсінде кеңістікте қалықтап, ұзарып бара жатқан маятниктің қозғалысын көріп, соңында ол үзіліп кетті. "Ньютон қателескенін және Күннің гравитациялық күші Нептуннан үш есе алыс қашықтықта тоқтағанын білдім", - деді ол. Ол 1898 жылы танысқан әуесқой астроном және мектеп мұғалімі Филипп Фаутпен бірлесіп, осы тұжырымдамаларын әзірледі және 1912 жылы Glazial Kosmogonie деп жариялады. Фаут бұрын үлкен (бірақ шамалы дәлдігі жоқ) Ай картасын жасаған және көптеген ізбасарлары болған, бұл Хёрбигердің идеяларына белгілі бір бедел берді. Ол кезде бұл идеяға көп көңіл бөлген жоқ, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хёрбигер жаңа "ғарыштық шындықты" университеттер мен академиялардағы ғалымдарға ғана емес, жалпы халыққа да насихаттау арқылы стратегиясын өзгертуге шешім қабылдады. Хёрбигердің ойынша, егер "халық" оның идеяларын қабылдаса, онда олар академиялық қауымдастықты оның идеяларын қабылдауға мәжбүрлеу үшін жеткілікті қысым жасауы мүмкін. Идеяларды насихаттау үшін барлық мүмкіндіктер пайдаланылды: "космотехникалық" қоғамдар құрылды, олар көп көрермен жинайтын қоғамдық лекциялар ұйымдастырды, ғарыштық мұз туралы фильмдер мен радио бағдарламалар жасалды, тіпті ғарыштық мұз туралы журналдар мен романдар жарық көрді. Осы кезеңде атау грек-латын тіліндегі Glazial Kosmogonie-ден герман тіліндегі Welteislehre [WEL] ("Әлемдік мұз теориясы") деп өзгертілді. WEL-дің ізбасарлары идеяларды қолдау үшін көпшілік қысымын көрсетті. Бұл қозғалыс плакаттар, ұсыныстар, кітаптар және тіпті "Әлемдік оқиғалар кілті" атты газет шығарды. WEL-ге адал компаниялар тек осы теорияға сенедін адамдарды ғана жұмысқа қабылдады. Кейбір ізбасарлары тіпті астрономиялық жиналыстарға қатысып, "Астрономиялық догмаларға жол жоқ! Бізге Хёрбигер!" деп ұран салды. Бұл идеяны қолдағандардың арасында 1923 жылы Германиядағы Ұлттық Социалистік партияның дамуының алғашқы кезеңіндегі жетекші теоретик Хьюстон Стюарт Чемберлен, сондай-ақ кейін Гитлер мен Гиммлер болды. Нацистік элита арасында эзотерикалық және жалған ғылыми көзқарастар кең таралған, ал WEL оларға "германдық" сипаттағы, табиғат ғылымына еврейлік және жансыз деп қаралатын балама ретінде ұнады. Австрияның Социал-демократиялық партиясының еврей мүшесі Ханс Шиндлер Беллами да оның жақтаушысы болды. Ол Аншлюс кезінде Венадан қашқаннан кейін де осы көзқарасты қолдауын жалғастырды. Сол қанатта Рауль Хаусман да бұл теорияны қолдады және Хёрбигермен хат алмасты. Венада осы идеямен айналысатын екі ұйым құрылды: Космотехникалық қоғам және Хёрбигер институты. Астрономдар оның көзқарасын мойындамады және оның ізбасарларын "қарнавал" деп атады. Мартин Гарднер өзінің "Ғылым атынан айтылған әуесқойлықтар мен жаңылыстар" атты еңбегінің үшінші тарауында Хёрбигердің идеяларының Имануил Великовскийдің идеяларымен көп ортақ екенін айтты.

By his own account, Hörbiger was observing the Moon when he was struck by the notion that the brightness and roughness of its surface were due to ice. Shortly after, he experienced a dream in which he was floating in space watching the swinging of a pendulum which grew longer and longer until it broke. "I knew that Newton had been wrong and that the sun's gravitational pull ceases to exist at three times the distance of Neptune," he concluded. He worked out his concepts in collaboration with amateur astronomer and schoolteacher Philipp Fauth whom he met in 1898, and published it as Glazial Kosmogonie in 1912. Fauth had previously produced a large (if somewhat inaccurate) lunar map and had a considerable following, which lent Hörbiger's ideas some respectability. It did not receive a great deal of attention at the time, but following World War I Hörbiger decided to change his strategy by promoting the new "cosmic truth" not only to people at universities and academies, but also to the general public. Hörbiger thought that if "the masses" accepted his ideas, then they might put enough pressure on the academic establishment to force his ideas into the mainstream. No effort was spared in popularising the ideas: "cosmotechnical" societies were founded, which offered public lectures that attracted large audiences, there were cosmic ice movies and radio programs, and even cosmic ice journals and novels. During this period, the name was changed from the Graeco Latin Glazial Kosmogonie to the Germanic Welteislehre [WEL] ("World ice theory"). The followers of WEL exerted a great deal of public pressure on behalf of the ideas. The movement published posters, pamphlets, books, and even a newspaper The Key to World Events. Companies owned by adherents would only hire people who declared themselves convinced of the WEL's truth. Some followers even attended astronomical meetings to heckle, shouting, "Out with astronomical orthodoxy! Give us Hörbiger!" Supporters of the idea were Houston Stewart Chamberlain, the leading theorist behind the early development of the National Socialist Party in Germany in 1923, and later both Hitler and Himmler. Esoteric and pseudo scientific views were quite popular among the Nazi elite at the time, and WEL appealed to them because it represented a "Germanic" all encompassing alternative to a natural science viewed as Jewish and soulless. Hans Schindler Bellamy, a Jewish member of the Austrian Social Democratic Party, was also a proponent. He continued to advocate the viewpoint after he had fled Vienna following the Anschluss. On the left wing Raoul Hausmann also supported the theory, and corresponded with Hörbiger. Two organizations were set up in Vienna concerned with the idea: the Kosmotechnische Gesellschaft and the Hörbiger Institute. Astronomers generally dismissed his views and the following they acquired as a "carnival". As Martin Gardner argued in Chapter Three of his Fads and Fallacies in the Name of Science, Hörbiger's ideas have much in common with those of Immanuel Velikovsky.