Кіріспе

Шотланд философы (1929 жылы туған)

Аласдейр Чалмерс Макинтайр (1929 жылдың 12 қаңтарында туған) – шотланд-американдық философ, ол моральдық және саяси философияға, сондай-ақ философия және теология тарихына үлес қосты. Макинтайрдың «Жақсылықтан кейін» (1981) еңбегі – 20 ғасырдағы ағылшын тіліндегі моральдық және саяси философияның ең маңызды туындыларының бірі. Ол Лондон Метрополитен университетінің этика және саясат саласындағы қазіргі заманғы аристотельдік зерттеулер орталығының аға ғылыми қызметкері, Нотр-Дам университетінің философия профессоры және Нотр-Дам этика және мәдениет орталығының тұрақты аға ғылыми қызметкері. Ұзақ академиялық мансабында ол Брандейс университетінде, Дьюк университетінде, Вандербильт университетінде және Бостон университетінде сабақ берді.

Философиялық көзқарас

Макинтайрдың моральдық философияға деген көзқарасы бірнеше күрделі ұғымдарды байланыстырады. Ол негізінен Аристотельдік моральдық философияны қайта жаңғыртуға ұмтылса да, бұл міндетті "ерекше заманауи түсінік" деп сипаттайды. Осы "ерекше заманауи түсінік" Макинтайрдың моральдық пікірталасқа қатысты көзқарасына тікелей байланысты. Рационалдылыққа негізделіп моральдық келісімге қол жеткізуге тырысатын кейбір талдаушы философтардан өзгеше, Макинтайр этиканың тарихи дамуын пайдаланады, бұл қазіргі заманғы "салыстыруға келмейтін" моральдық ұғымдардың мәселесін айналып өтуге мүмкіндік береді, олардың артықшылықтарын ешқандай ортақ құрылымда салыстыру мүмкін емес. Гегель мен Коллингвудты ұстанған Макинтайр "философиялық тарихты" (талдау және феноменологиялық тәсілдерге қарсы) ұсынады, онда ол бастапқыда "әрбір рационалды агент анықтай алатын бейтарап өлшемдер жоқ" екенін мойындайды, осы арқылы моральдық философияның қорытындыларын анықтауға болады. Өзінің ең танымал еңбегі "Жақсылықтан кейін" кітабында, ол Ағартушылардың телеологиядан тәуелсіз әмбебап рационалды моральды тудыруға жасаған әрекеттерін сынап, оның сәтсіздігі Фридрих Ницше, Жан-Поль Сартр және Чарльз Стивенсон сияқты кейінгі буынның моральдық рационалдылықты толығымен қабылдамауына әкелді. Ол ақыл-ойды артық бағалаудың Ницшеге моральдық рационалдылықтың мүмкін еместігін толығымен жоққа шығаруға қалай соққанын көрсетіп береді. Керісінше, Макинтайр моральдық рационалдылық пен дәлелдеудің қарапайым формаларын қайта жаңғыртуға тырысады, олар соңғы және логикалық нақтылықты талап етпейді, бірақ релятивистік немесе эмотивистік жоққа шығаруларға қарсы тұра алады (Ницше, Сартр және Стивенсоннің бұрыс тұжырымдары). Ол Аристотельдік этика дәстүрін, оның жақсылық және моральдық әрекеттер туралы телеологиялық түсінігімен қайта жаңғыртады, бұл Томас Аквиннің орта ғасырлық жазбаларында көрініс тапқан. Оның пікірінше, бұл аристотельдік томистік дәстүр "қазіге дейінгі ең жақсы теорияны" ұсынады, ол нәрселердің қалай екенін және біздің қалай әрекет етуіміз керектігін түсіндіреді. Жалпы алғанда, Макинтайрдың айтуынша, моральдық пікірталастар идеялардың, болжамдардың, аргументтердің түрлері мен ортақ түсініктердің және тәсілдердің мұрагерлік қорына сүйене отырып, бәсекелес ойлардың ішінде және арасында әрқашан орын алады. Моральдық философияда бір дәстүрдің екіншісін логикалық тұрғыдан жоққа шығаруға нақты жолы болмаса да, қарама-қарсы көзқарастар бір-бірінің ішкі үйлесімділігін, қиялдық дилеммаларды және эпистемиялық дағдарыстарды шешуді, сондай-ақ жемісті нәтижелерге жетуді сынап бағалай алады.

"Құрметтен кейін" (1981)

Оның ең көп оқылған еңбегі – «Жақсылықтан кейін» Макинтайр елу шамасында жазылған. Осыған дейін Макинтайр марксистік көзқарастағы, салыстырмалы түрде ықпалды аналитикалық философ болды, оның моральдық ізденістері «алдымен осы мәселеге, содан кейін басқасына, көптеген аналитикалық философияға тән ерекшеліктермен» жүргізілді. Бірақ, Томас Кун мен Имре Лакатостың ғылым философиясы және эпистемология саласындағы еңбектерін оқығаннан кейін, Макинтайр өзінің ойлау бағытын толығымен өзгертуге, үстінде жұмыс істеп жүрген қолжазбасын жыртып тастауға және қазіргі заманғы моральдық және саяси философияның мәселелерін «либералды жаңару тұрғысынан емес, Аристотельдік моральдық және саяси тәжірибе тұрғысынан қарастыруға» бекінді. Жалпы айтқанда, «Жақсылықтан кейін» еңбегінің мақсаты – қазіргі қоғамдағы қазіргі заманғы моральдық әңгімелердің бұзылуын түсіндіру және Аристотельдік ізгілік этикасындағы мақсаттық рационалдылықтың баламасын қайта жаңғырту болып табылады. Макинтайрдың сөйлеген сөзі – дәстүрлі өмір салтын жемқор капиталистік еркін нарықтан қорғауға ниеттенген жергілікті қауымдастықтардың өзін-өзі қорғау саясатын білдіреді.

Кімнің әділдігі? Қай рационалдылық? (1988)

МакИнтайрдың өзінің жетілген кезеңіндегі екінші маңызды еңбегі, «Ерлік жолынан кейін» еңбегінде толыққанды теорияланбаған «дәстүрлер» түсінігі аясында философиялық рационалдылықты түсіндіру мәселесін қарастырады. Нақтырақ айтқанда, МакИнтайр әділдік туралы бәсекелес және көбінесе қақтығысатын ұғымдардың, практикалық рационалдылықтың бәсекелес және көбінесе қақтығысатын формаларының нәтижесі екенін көрсетеді. Бұл бәсекелес практикалық рационалдылық формалары және оларға байланысты әділдік туралы идеялар, өз кезегінде, «рационалды зерттеудің әлеуметтік тұрғыда қалыптасқан дәстүрлерінің» нәтижесі болып табылады. МакИнтайр дәстүрлерді өте күрделі тұрғысынан қарастырғанымен, салыстырмалы түрде қысқаша анықтама береді: «Дәстүр – бұл белгілі бір негізгі келісімдердің ішкі және сыртқы пікірталастар арқылы анықталатын және қайта анықталатын уақыт бойынша созылған аргумент». «Кімнің әділдігі? Қай рационалдылық?» еңбегінің мақсаты – оқырманға МакИнтайрдің нақты бәсекелес дәстүрлердің мысалдарын (мысалы, Аристотельдік, Августиндік, Фомалық, Юмдық) көрсету және олардың қалай бөлінетіні, бірігетіні немесе бірін-бірі жеңетінін түсіндіру ғана емес, сонымен қатар практикалық рационалдылық пен әділдік туралы түсініктердің осы дәстүрлерді қалыптастыруға қалай көмектесетінін дәлелдеу болып табылады. Оның пікірінше, Аристотель мен Юм ұсынған әділдік туралы әртүрлі түсініктер олардың тұжырымдамалық схемаларындағы негізгі айырмашылықтарға байланысты. МакИнтайр олардың салыстыруға келмейтіндігіне қарамастан, бөтен дәстүрлердің бір-бірімен рационалды түрде қарым-қатынас жасай алатынының әртүрлі жолдары бар екенін айтады – әсіресе эмпатиялық қиял арқылы бәсекелес дәстүрді «эпистемологиялық дағдарысқа» түсіру, сондай-ақ бәсекелес тәсілмен шешілмейтін ортақ немесе ұқсас проблемалар мен дилеммаларды өз дәстүрінен шеше алу арқылы. МакИнтайрдің тұжырымы үш қосымша тезисті қорғайды: біріншіден, барлық рационалды адамдық ізденіс, білгенімен білмегенімен, белгілі бір дәстүрдің ішінде жүзеге асырылады; екіншіден, бәсекелес дәстүрлердің салыстыруға келмейтін тұжырымдамалық схемалары салыстырмалылықты немесе перспективизмді талап етпейді; үшіншіден, кітаптағы аргументтердің өзі жалпыға жарамды түсініктерге ұмтылса да, олар белгілі бір дәстүрдің (фомалық аристотелизмнің) ішінде берілген және бұл ешқандай философиялық қайшылыққа алып келмейді.

Адептілік зерттеудің үш бәсекелес нұсқасы (1990)

"Әдепті зерттеудің үш қарсылас нұсқасы" алғаш рет 1988 жылы МакИнтайр Эдинбург университетінде өткен Гиффорд лекциялары сериясының бөлігі ретінде ұсынды. Көптеген сарапшылар оны "Ерліксізден кейін" басталған философиялық дәлелдемелер трилогиясының үшінші бөлігі деп санайды. Кітабының атауынан көрініп тұрғандай, МакИнтайрдің мақсаты – бүгінгі күні интеллектуалдық кеңістікте кең таралған үш негізгі моральдық зерттеу дәстүрін (энциклопедиялық, генеалогиялық және дәстүрлі) қарастыру. Олардың әрқайсысы 19 ғасырдың соңында жарық көрген канондық еңбектермен (Британ энциклопедиясының тоғызыншы басылымы, Фридрих Ницшенің "Мораль генеалогиясы" және Папа XIII Леоның "Aeterni Patris") қорғалды. МакИнтайрдің кітабы ақыр соңында, қазіргі кездегі ең сенімді моральдық зерттеу түрі ретінде философиялық томизмді дәлелдеу үшін энциклопедиялық және генеалогиялық көзқарастарды жан-жақты сынап-тексеруге бағытталған. Ницше мен Мишель Фуконың генеалогиялық әдісіне IX тараудағы сын, олардың өзіндік тұжырымдамаларымен түсіндіре алмайтын, өзін-өзі эмансипациялау және үзіліссіз даму идеясына тікелей берілгендігі ерекше әсер етті. Осы лекциялар барысында МакИнтайр дәстүрге байланысты рационалды зерттеудің есебін ұсынады және X тарауда лекция жанры мен университет институты үшін реформалар ұсынады, соның ішінде "либералдық емес университетте шектеулі келіспеушілік" тұжырымын сипаттайды. Рационалды зерттеуді дамыту үшін МакИнтайр лекциялардың лекторы мен студенттің дәстүрлі рөлдерін ескеруі керек деп санайды. Лекторлар өздерінің және/немесе қарсылас дәстүрлерімен байланысы бар студенттерді, лекторының туған дәстүрінің тарихи контекстінде дамыған материалдармен таныстыруы керек. Мұндай лекцияларды және ғылыми зерттеулерде дәстүрлі зерттеулерді қолдау үшін университеттер қарсылас дәстүрлерді дамыту және тартуға мүмкіндік беретін форумдарға айналуы керек. Студенттер үшін мұндай форумдар дәстүрде қасақана қалыптасуға шақырады және қиялға толы қатысу арқылы қарсылас дәстүрлерге тиімді қарсы тұруды үйренуге көмектеседі. Зерттеушілер үшін шекаралық зерттеулер теориялық және практикалық, толыққанды және пәнаралық есептерге жетуі керек, олар дәстүрге байланысты тәжірибелі қауымдастықтардың мүшелерімен бірлесіп жүргізіледі. Мұндай дәстүрге байланысты зерттеулер зерттеушілердің өздерінің дәстүрлерін өз талаптарына сәйкес дамытуға септігін тигізеді. Сонымен қатар, реформаланған университеттерде мұндай зерттеулерді жүргізу, қабылдаушы дәстүрлер мен олардың қарсыластары арасындағы кездесулерді ынталандырады, соның салдарынан бәсекелестік көзқарастармен қиялға толы қарым-қатынас арқылы дәстүрлер өзіне де, басқаларға да көрінеді. Мұндай кездесулерді тиісті түрде реформаланған университеттерде өткізу, өзара келісімге келу және айырмашылықтарды анықтау мүмкіндіктерін ұсынады, бұл қарсылас дәстүрлер арасындағы рационалдық басымдыққа қатысты өзара талаптарды шешуға және студенттерді мұндай кездесулерге қатысу және бағалау үшін қажетті дағдылармен қамтамасыз етуге көмектеседі.

Әдептілік этикасы

МакИнтайр – ізгілік этикасына деген қызығушылықтың соңғы кезде күшеюіне ықпал еткен маңызды тұлға. Ізгілік этикасы моральдің басты мәселесін – жақсы өмір сүруге қатысты дағдылар мен білімдерді анықтаумен байланыстырады. Оның тәсілі дұрыс шешімдердің жақсы мінез-құлықтан туындайтынын көрсетуге бағытталған. Жақсы адам болу – формалды ережелерді ғана ұстану емес. Осы тәсілді дамыту барысында МакИнтайр өзін этикалық телеология идеясын Аристотельдік тұрғыдан қайта қарастыру деп есептейді. МакИнтайр моральдық игіліктердің, қоғамның белгілі бір «практикамен» айналысуына байланысты анықталуын, оларды «ішкі игіліктер» немесе «тамашалық игіліктер» деп атауын баса көрсетеді. Ол моральдық агенттің практикаға тәуелсіз міндеттемесіне (деонтологиялық этика) немесе нақты бір әрекеттің салдарына (утилитаризм) емес, назар аударады. Ізгілік этикасының соңғы кезде қайта жандануына дейін, еуропалық/американдық академиялық ортада бұл этика көбінесе Платон, Аристотель, Фома Аквинский сияқты бұрынғы заман философтарымен байланысты болды. МакИнтайр Аквинскийдің августинизм мен аристотелизмді синтездеуі, әлеуметтік практика мен адам өмірінің телосы («соңы» немесе толық аяқталуына) назар аудару арқылы, қазіргі заманғы моральдық теориялардан гөрі көбірек түсінік береді, осы контексте әрекеттердің моральдық жарамдылығы бағаланады деп санайды. Оның ізгілік этикасы саласындағы маңызды еңбегін 1981 жылы жарық көрген «Игіліктен кейін» кітабынан табуға болады. МакИнтайр ізгілік идеясын моральдық ережелерді алмастырудың орнына толықтыруды көздейді. Шындығында, ол кейбір моральдық ережелерді «өзгеріссіз» немесе шартсыз деп сипаттайды. МакИнтайр өзінің жұмысын «ізгілік этикасынан» тыс деп есептейді, себебі ол ізгілікті нақты, тарихи негізделген әлеуметтік практикаларға енгізілгенін мойындайды.

Дін

1980 жылдардың басында МакИнтайр католицизмге көшті, және қазір ол өзінің жұмысын оны "августиндік томистік моральдық философиялық көзқарас" деп атап кеткен аяда жүргізеді. Prospect журналына берген сұхбатында МакИнтайр католицизмге 50 жасында "оқушыларын томизмнің дұрыстығына көндіруге тырысқан кезде" келгенін түсіндіреді. Сонымен қатар, оның "Кімнің әділдігі, қай рационалдылығы?" кітабының соңында, мүмкін автобиографиялық сипаттағы бір бөлім бар, онда ол адамның дәстүрмен таңдалуын және осының өзінің католицизмге көшкеніне қалай әсер еткенін түсіндіреді. МакИнтайрдың философия мен дін, жалпы алғанда, ал томизм мен католицизмге қатысты көзқарастарының толық сипаттамасын оның "Философия өз міндеттеріне қайта оралды" және "Ақиқат – жақсылық" атты мақалаларында (екеуі де "Философияның міндеттері" жинағында) және "Құдай, философия және университеттер" еңбегіндегі католик философиялық дәстүріне жасаған шолуында табуға болады.

Макинтайрмен сұхбат

"Өзін-өзі жеткіліктілік иллюзиясы" А. Вурхоувтың "Этика туралы әңгімелер" (Оксфорд университетінің баспасы, 2009). "Ницше ме, әлде Аристотель ме?" Джованна Боррадоридің "Америка философы: Куин, Дэвидсон, Путнам, Нозик, Данто, Рорти, Кавелл, МакИнтайр, Кунмен сұхбаттасулар" (Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1994) 137–152 беттерде. "Аласдейр МакИнтайр білім беру туралы: Джозеф Даннмен әңгіме" Білім беру философиясы журналы, 36(1), 2002.