Кіріспе

1861 жылы Изабелла Биттонның «Үй шаруашылығын басқару кітабы», сондай-ақ «Миссис Биттонның аспаздық кітабы» деген атпен жарияланды. Бұл Викториялық Британияда үй шаруашылығын жүргізуге арналған кең көлемді нұсқаулық, оны Изабелла Биттон өңдеп, алғаш рет 1861 жылы кітап түрінде басылымға шығарды. Бұрын бөлек басылған, бастапқыда және қысқа мерзімге «Биттонның үй шаруашылығын басқару кітабы» деген атаумен шықты, бұл оның күйеуі Сэмюэл Биттон басып шығарған нұсқаулықтардың бірі болатын. Рецепттер бұрынғы аспаздық кітаптармен салыстырғанда, өте жақсы құрылымдалған. Кітапта көптеген қара-ақ және түрлі-түсті суреттер болды. Миссис Биттон 1865 жылы қайтыс болса да, кітап бестселлер болып қала берді. Оның өлімінен кейінгі алғашқы басылымдарында некролог жарияланған, бірақ кейінгі басылымдарда ол алынып тасталды, осылайша оқырмандарға барлық сөзді тәжірибелі Миссис Биттонның өзі жазғанын елестетуге мүмкіндік берді. Көптеген рецепттер сол кездегі ең танымал аспаздық кітаптардан алынған, соның ішінде Элиза Актонның «Жеке отбасыларға арналған заманауи аспаздық» (алғаш рет 1845 жылы жарияланған), Элизабет Раффалдтың «Тәжірибелі ағылшын үй шаруасы» (алғаш рет 1769 жылы жарияланған), Мари Антуан Каремнің «Парижтік патшалық кондитерлік өнері» (1815), Ханна Глассенің «Тамақ дайындау өнері оңай және қарапайым» (1747), Мария Элиза Рунделлдің «Үй шаруашылығына арналған жаңа жүйе» (1806) және Чарльз Эльме Франкателлидің (1805–1876) еңбектері. Қазіргі заманда Миссис Биттонның осы әрекеті плагиат деп танылды. Кітаптың көлемі біртіндеп артты, 1907 жылы ол 74 тараудан және 2000-нан астам беттен тұрды. 1868 жылға қарай оның екі миллионға жуық данасы сатылды және кітап басылымнан шықпады. 1875–1914 жылдар аралығында бұл кітап ең көп қолданылған аспаздық кітаптардың бірі болды. Миссис Биттон кітап арқылы қазіргі заманғы «үй шаруашылығы шеберімен» салыстырылды. 1861 жылдың 1 қазанында бөлімдер «Үй шаруашылығы кітабы» деген бір томға біріктірілді, оған үй иесі, үй шаруашылығын басқарушы, аспазшы, ас үй қызметшісі, батлер, Footman, Coachman, Valet, үстіңгі және төменгі үй қызметшілері, ханымның қызметшісі, барлық жұмыстың қызметшісі, кір жуушы, медбике және медбике қызметшісі, ай сайынғы жүкті және науқас медбикелер және т.б. туралы ақпарат кірді. Сонымен қатар, санитарлық, медициналық және құқықтық ескертпелер: үй өмірі мен жайлылығына байланысты барлық заттардың шығу тарихы, қасиеттері мен қолданылуы туралы мәліметтер де бар болды. Бұрын бөлек басылған, алғаш рет 1861 жылы С.О. Биттон баспасынан (Сэмюэл Биттонның негізін салған, 161 Bouverie Street, Лондон) кітап түрінде жарияланды. Кітап бірден бестселлерге айналып, алғашқы жылы 60 000 дана сатылды, ал 1868 жылға қарай барлығы екі миллионға жуық сатылды. 1863 жылы түзетілген басылымы шықты. 1866 жылы, Изабелланың қайтысынан кейін бір жыл өткен соң, Сэмюэл Лондонның Overend and Gurney компаниясының құлдырауына байланысты қарыздарға батты. Банкроттан құтылу үшін ол барлық басылымдарының авторлық құқығын 19 000 фунт стерлингтен сәл астам сомаға сатты. Оның ішінде «Үй шаруашылығын басқару» кітабының құқықтары Ward, Lock and Tyler баспасына 3250 фунтқа сатылды. Алғашқы басылымдарда Биттонның қайтысы туралы хабарлама болды, бірақ баспагерлер оны алып тастауды талап етті, «оқырмандарға тіпті 1915 жылға дейін, біреудің оларды бақылап отырғанын елестетуге мүмкіндік беру үшін». «Үй шаруашылығын басқару» кітабына енгізілген түзетулер оның баспасынан бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Бұл күш-жігер 125 жылдан астам уақыт бойы Биттон есімін жұртшылық назарында ұстап тұрды, бірақ қазіргі басылымдар Миссис Биттонның өмірінде жарияланған басылымдардан өте алыс. 1906 жылға қарай кітапта 2056 бет, «жарнамадан басқа», 3931 рецепт болды және ол бұрынғы басылымнан «жартылай есе үлкен» болды.

Мазмұны

Келесі сипаттама 1907 жылғы басылымға қатысты; кітап миссис Битон қайтыс болғаннан кейін (1865 жылы) онжылдықтарда 74 тарау мен 2000 беттен астамға дейін кеңейтілді; алғашқы басылымда 44 тарау болған. Кітап "үй иесінің", үй шаруасын жүргізуші әйелдің және аспазшының міндеттеріне қатысты жалпы тараулармен басталады. Одан кейін ас үйдің өзі, "маркетинг" (базарда сапалы өнімдерді таңдау) және аспаздыққа кіріспе (6-тарау) келеді. Бұлардың барлығы 100 беттен асады. 7-ден 38-ге дейінгі тарауларда (шамамен 1000 бет) ағылшын тамақтануына арналған рецепттер: шұбалар, соустар, балық, ет (негізінен бұзау, сиыр, қой және тоқты еті, шошқа еті), құс еті, аңшылық, консервілер, көкөністер, бәліштер, пудингтер, тәттілер, джемдер, тұздамалар және ысталған тағамдар. 39-тарауда "дастарқанда ою-өрнек жасау өнері" сипатталады, оған он бір сурет қоса берілген. 40-50 тарауларда (шамамен 200 бет) сүт өнімдері, вегетариандық және науқас (ауру адам) тағамдарын дайындау, нан, печеньелер мен торттар жасау және сусындар туралы нұсқаулар берілген. 51-59 тарауларда француз, неміс, испан, еврей, австралиялық, оңтүстік африкалық, үнді, американдық және канадалық аспаздықтарын қоса алғанда, әртүрлі халықаралық стильдегі тамақ пісіру туралы мәліметтер келтірілген. 60-68 тарауларда құс етін байлаудан бастап, ас дайындау терминдерінің анықтамаларына, тамақтарды жинақтауға, дастарқанды безендіруге, мәзір жасауға және үй қызметшілерінің міндеттеріне дейінгі мәселелер бойынша нұсқаулар берілген. 69-73 тарауларда "үй рецепттері" мен медициналық препараттар туралы айтылады. Соңғы тарау, 74, "заңдық ескертулерді" ұсынады. Кітапта толыққанды көрсеткіш бар. Басылымда "Lemco" сиыр етінің қоюы мен "Cadbury's Cocoa" сияқты өнімдердің жарнамалары орналасқан. Ол осылайша кез келген "үй шаруасындағы әйелге" аспаздықтың негізгі қағидаларын "түсінікті" етуге тырысқанын түсіндіреді. Осылайша кітап ерте тұруға, тазалыққа, шаруашылдыққа, жақсы мінез-құлыққа және жазбаша сілтемелерге сүйенудің орнына қызметшілермен сұхбаттасудың пайдалылығына шақырады. Содан кейін мәтін жылдам түрде үстел қасығы сияқты қарапайым өлшемдер мен қызметшілердің міндеттерін сипаттауға көшеді. Әр рецепт атауымен, ингредиенттер тізімімен (санымен, табиғи түрде – жұмыртқа немесе көкөніс саны, немесе кесілген шұжық мөлшері, немесе имперлік өлшемдерде – тұздың онсасы, судың кварттары) берілген. Нақты нұсқаулар "Әдіс" деп аталады, мысалы: "Бұзау етін кесіп, құс еті мен сүйектерімен бірге салыңыз". Жеке бөлімде жалпы дайындау уақыты және шамамен құны көрсетіледі, мысалы, "9d. бір квартқа". Көптеген рецепттерде рецепт "қай мезгілде дайындалғаны" және қанша адамға "жеткілікті" екені жеке бөлімдерде көрсетіледі. Соңында "ескерту" бөлімінде қажетті кеңестер беріледі, мысалы: "Егер қою сорпа қажет болса, бұзау етінің мөлшерін екі есе көбейтіңіз немесе ескі тауықты салыңыз". Бұл жоғары құрылымды ұйымдастыру кітаптың басты жаңалығы болды.

Қауіпсіздік

Аспапты үй шаруашылығының әр саласы бойынша сенімді ақпарат беруші ретінде танылса да, кітаптың алғашқы басылымы 23 бетін үй шаруашылығына, ал қалған 900-ге жуық бетін тамақ дайындауға арнайды. Тамаққа ерекше назар берілгеніне қарамастан, оның кейбір тамақ дайындау кеңестері қызық болғандықтан, оның тамақ жасау тәжірибесі шамалы екенін көрсетеді. Мысалы, кітапта макаронды бір сағат соңғы 45 минут қайнату ұсынылады. Оның әлеуметтік тобы мен буынындағы көптеген британдықтар сияқты, миссис Битон жаңа тағамдарға наразылық білдірді, мангоны терпентин сияқты дәмді, лобстерді қорытуға қиын, сарымсақты жағымсыз, картопты "күдікті, көптегені есірткіштік, ал көптегені зиянды" деп айтты, ірімшікті тек қана отырықшы өмір салған адамдар ғана жей алады, ал помидорлар түрлі себептермен жақсы немесе жаман болар еді.

Плагиат

Сынды хатта миссис Битонның танысы Генриетта Мэри Пуртоис ағылшын тілінде былай кеңес берді: "Тамақ дайындау – ұзақ тәжірибе мен жылдар бойы оқу арқылы ғана меңгерілетін ғылым, ал сізде мұндай тәжірибе жоқ. Сондықтан, менің кеңесім – тамақ дайындау туралы жарық көрген ең жақсы кітаптардан рецепттер жинап, бір кітап құрастыру. Әйтеуір, таңдауға көптеген нұсқалар бар." Рецепттердің көп бөлігі сол кездегі ең танымал аспаздық кітаптардан көшірілген, кейбір жағдайларда көшіру мәтінде көрсетілмеген. Осы "әртүрлілікке" Элиза Актонның "Жеке отбасыларға арналған заманауи аспаздық" және "Ағылшын наны" кітаптары, Элизабет Раффальдтың "Тәжірибелі ағылшын үй шаруашылығын жүргізуші", Мари Антуан Каремнің "Парижтік патшалық кондитері", Луи Эсташ Юдтың "Француздық аспазшы", Алексис Сойердің "Заманауи үй шаруашылығын жүргізуші" немесе "Менажере және Пантрофеон", Ханна Глассенің "Тамақ дайындау өнері оңай және қарапайым", Мария Элиза Рунделлдің "Үй шаруашылығындағы жаңа жүйе" және Чарльз Эльме Франкателлидің еңбектері кірді. Қазіргі заманда миссис Битонның осы әрекеті плагиат деп сынға ұшырады. Миссис Битонның заманауи биографы Кэтрин Хьюз оның басқалардан рецепттерді "көшіруін" және "әдепсіз түрде көшіруін" айтады, сондай-ақ бұл "аспаздық кітаптардың ежелгі заманнан бері жинақталған әдісі" екенін мәлімдейді. "Нью-Йорк Таймс" газеті: "Изабелла [Битон] тек ең жақсыларын ғана плагиаттады" деп жазды. Бұл "Миссис Битон тамақ пісіре алмайды, бірақ көшіруде шебер" деген пікірге әкелді. Хьюз айтады, Битонның "Виктория бисквитінің алғашқы рецепті соншалықты нашар болғандықтан, ол жұмыртқаны қоспаған", ал оның еңбегі "қайта жаңғырту дәуіріндегі кітаптардан сөзбе-сөз көшірілген". Кейін ол: "Егер маған миссис Битонның рецептерінен үйренуге мүмкіндік берілгенде, мен тамақ пісіруді үйренер ме едім?" деп жазды.

Суреттер

1907 жылғы басылымда 30 толық беттік түсті сурет және 100-ден астам толық беттік монохромды иллюстрация бар. Олардың ішінде суреттер де бар, мысалы, үй шаруасымен айналысатын әйелдің қолы артында, ас үйінде тұрғаны (суретте көрсетілген), ол екінші тараудың бірінші бетіне қарап тұр, «Үй шаруасымен айналысатын әйел» тақырыбында. Детальдардың қаншалықты көп екенін мына фактіден көруге болады: он бір түрлі балық суреттелген (бір суретте), мысалы, «буға пісірілген табан балық» және «маринадталған скумбрия», сондай-ақ «балықтан жасалған алғашқы тағамдар» да бар. Бір толық беттік түсті суретте (суретте көрсетілген) пудингтердің әртүрлі түрлері бейнеленген: желе, малина кремі, үстіне жеміс үйілген орталық табақ, трифль және құлпынай өсімдігі отырған әшекейлі гүл құмырасы. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі 1890 жылдары Битонның аты «шаруашылық және тамақ дайындау саласындағы сарапшының аталымы ретінде қабылданғанын» мойындады. Роберт Мондави шарап және тамақ ғылымдары институты «1875-1914 жылдары бұл кітап басқа ешбір аспаздық кітаптан гөрі көбірек үйлерде болған, және, әдетте, сол жылдары ең көп оқылған кітап болды» деп мәлімдеді.

Қазіргі заманғы

Миссис Битон "қазіргі үй шаруашылығы шеберлерінің анасы" деп сипатталған, мысалы, Нигелла Лоусон мен Делия Смит сияқты, олар Битон сияқты, британдық орта тапқа аспаздық мәселелер бойынша сенімді кеңес беру қажеттігін түсінді. 2011 жылы кітаптың 150 жылдығына орай Корольдік химия қоғамы Битонның рецепттерінің бірін көрсетуді жоспарлады. Бірақ, Ұлы дағдарыстан кейінгі сол кездегі қаржылық жағдайға байланысты, Қоғам Битонның тосттан жасалған сэндвичін таңдады, бұл тағамды Битон жағдайы нашар адамдарға да қолжетімді ету үшін кітапқа қосыпты. 2012 жылы британдық телесериал "Даунтон Абби" тамақ экономисі Битонның кітабын сериалда көрсетілген тамақтар үшін "маңызды нұсқаулық" деп атады. 2019 жылғы "Жақсы белгілер" сериалының 1-ші маусымының 2-ші эпизодында, Виктория стиліндегі қатты мұқабалы кітапты бас періште Габриэль (Джон Хамм ойнады) Азирапхел (Майкл Шин ойнады) кітап дүкеніне келгенде реквизит ретінде пайдаланады. Эпизодтың аты басқа кітапқа сілтеме берсе де, мұқабаның жақыннан түсірілген кадры мен ені көрерменге Джон Хамм кейіпкерінің 2000 беттік толық мәтінді ұстап тұрғанын, ал кітаптың тірегінде "Modern Edition" деген жазудың қосылғанын көрсетеді.