Кіріспе
Рецептер кітабы – рецептілер жинағы бар аспаздық анықтамалық. Рецептер кітаптары жалпы мақсаттағы немесе белгілі бір асүйге немесе тағам түріне арналған болуы мүмкін. Кітаптардағы рецепттер әртүрлі тәртіппен ұйымдастырылуы мүмкін: тағамдар бойынша (алдын ала дайындалатын тағам, бірінші тағам, негізгі тағам, десерт), негізгі ингредиенттер, пісіру әдісі, әліпби бойынша, аймақ немесе ел бойынша және т.б. Олар дайын тағамдардың және дайындалу кезеңдерінің суреттерін, пісіру техникаларын талқылауды, ас үй құрал-жабдықтары, ингредиенттер, кеңестер мен алмастырулар туралы ақпаратты, тарихи және мәдени анықтамаларды және басқа да көптеген нәрселерді қамтуы мүмкін. Рецептер кітаптарын жеке авторлар (аспазшылар, ас үй сабақтарын оқытушылар немесе тамақ туралы жазатын жазушылар), авторлар тобы немесе авторсыз жазуы мүмкін. Олар үй шаруашылық аспаздарына, кәсіби мейрамхана аспаздарына, мекеме аспаздарына немесе арнайы аудиторияға арналуы мүмкін. Кейбір рецептер кітаптары оқулық сипатында болады, жаңа бастаушыларға немесе белгілі бір тағамдарды немесе асүйлерді үйренуге тырысатындарға егжей-тегжейлі рецепттер ұсынады; ал басқалары – тағамның құрамын немесе тіпті нақты өлшемдерін тіркеп қоятын қарапайым жадтамалар болып табылады, бірақ толыққанды әдістерді сипаттамайды.
A cookbook or cookery book is a kitchen reference containing recipes. Cookbooks may be general, or may specialize in a particular cuisine or category of food. Recipes in cookbooks are organized in various ways: by course (appetizer, first course, main course, dessert), by main ingredient, by cooking technique, alphabetically, by region or country, and so on. They may include illustrations of finished dishes and preparation steps; discussions of cooking techniques, advice on kitchen equipment, ingredients, tips, and substitutions; historical and cultural notes; and so on. Cookbooks may be written by individual authors, who may be chefs, cooking teachers, or other food writers; they may be written by collectives; or they may be anonymous. They may be addressed to home cooks, to professional restaurant cooks, to institutional cooks, or to more specialized audiences. Some cookbooks are didactic, with detailed recipes addressed to beginners or people learning to cook particular dishes or cuisines; others are simple aide memoires, which may document the composition of a dish or even precise measurements, but not detailed techniques.
Алғашқы еңбектері
Барлық мәдениеттер өздерінің тағамдық тәжірибелері туралы жазба қалдырған жоқ, бірақ кейбір мысалдар сақталған, әсіресе ежелгі Месопотамиядан шыққан үш аккад тақташасы (шамамен б.з.д. 1700 жыл), Архестраттан қалған үлкен сынықтар, латын тіліндегі Апиций және Тан әулетінен алынған бірнеше мәтіндер. Еуропада сақталған ең көне рецепттер жинағы – латын тілінде жазылған «De re coquinaria». Алғашқы нұсқасы бірінші ғасырда жинақталған және көбінесе римдік тағам шебері Маркус Гавиус Апициусқа жатқызылған, бірақ бұл қазіргі зерттеулермен күмәндалған. «Апиций» атауы рецепттер кітабын білдіретін болды. Қазіргі мәтін 4-ші ғасырдың соңында немесе 5-ші ғасырдың басында жинақталған сияқты; алғашқы баспасы 1483 жылға дейін жарық көрген. Онда ежелгі грек және рим асханаларының қосындысы келтірілген, бірақ дайындау және пісіру туралы егжей-тегжейлі мәліметтер аз. Винидарийдің «кіші Апицийі» деп аталатын, «тақсыр адам» Винидарий жасаған «Apici Excerpta a Vinidario» атты қысқартылған түсіндірме Каролинг дәуірінде жазылған. Кейінірек жасалғанмен, ол Антикалық асүйдің соңғы көрінісін көрсетеді.
Азиялық
Араб тіліндегі ең ерте белгілі аспаздық кітаптар – әл-Варақ (10 ғасырдың басындағы 9 және 10 ғасырлардағы рецепттер жинағы) және әл-Бағдади (13 ғасыр). Үндістанның "Манасолласа" кітабында вегетариандық және ет жейтін тағамдардың рецепттері кездеседі. Бұл мәтін үнді кітаптары арасында ашытылған тағамдарды сипаттаған тұңғыш кітап болмаса да, дәнді дақылдар мен ұнның ашытылуы негізінде дайындалған әртүрлі тағамдарды қамтиды. Қытай рецепттері Тан әулетінен белгілі, бірақ олардың көп бөлігі жоғалып кеткен. Қытай тілінде сақталған ең ерте аспаздық кітаптардың бірі – Ху Сихуидің "Йиншань Чжэньяо" ("Тағам мен сусындардың негізгі қағидалары"), ол 1330 жылға жатсады деп есептеледі. Ху Сихуи, Буянту ханның диетологы және емшісі, Юань сарайында тамақтанған орталық азиялық қытай тағамдарын жазды; оның рецепттері Моңғол империясының барлық аймақтарында жеген тағамдардан бейімделген. 1670 жыл шамасында жазылған "Юмсик димбинг" – ең көне корей аспаздық кітабы және Шығыс Азияда әйел адам жазған алғашқы аспаздық кітап.
Еуропалық
Ұзақ үзілістен кейін, Еуропадағы соңғы антик кезеңнен бері құрастырылған алғашқы рецепт кітаптары он үшінші ғасырдың соңында пайда бола бастады. Олардың шамамен жүзге жуығы сақталған, кейбіреулері фрагменттер күйінде, баспа өнері пайда болғанға дейінгі кезеңнен. Ең ерте ортағасырлық рецепттер 1300 жылға жуық даниялық қолжазбада табылды, ол өзі 13 ғасырдың басына, немесе тіпті одан да ертерекке жататын көне мәтіндердің көшірмелерінен құралған. Төменгі және жоғарғы неміс тіліндегі қолжазбалар ең көп санда болады. Олардың арасында 1350 жыл шамасында Вюрцбергте жазылған «Даз бух фон гутер шпизе» («Жақсы тағамдар кітабы») және 1485 жылы жарық көрген алғашқы неміс аспаздық кітабы «Кухенмайстерей» («Ас үй шеберлігі») бар. Екі француздық жинақ ең танымал: Гийом Тирел, екі француз патшасының бас аспазы, 14 ғасырдың соңында «Le Viandier» («Жабдықтаушы») жинағын құрастырған; ал анонимді париждік орта тап өкілі 1390 жылдары «Le Menagier de Paris» («Парижтік үй шаруасының кітабы») атты үй шаруасы туралы кітапты жазған. «Du fait de cuisine» – 1420 жылы жазылған тағы бір ортағасырлық француз аспаздық кітабы. Оңтүстік Еуропадан 14 ғасырға жататын валенсиялық қолжазба «Llibre de Sent Soví» (1324), каталондық «Llibre de totes maneres de potatges de menjar» («Тағамдардың барлық түрлері туралы кітап») және бірнеше итальяндық жинақтар, әсіресе 14 ғасырдың ортасындағы венециялық «Libro per Cuoco», онда 135 рецепт әліпбилік тәртіппен орналастырылған. 1475 жылы алғаш рет басылған «De honesta voluptate et valetudine» («Құрметті ләззат және денсаулық туралы») Ренессанс идеалдарына негізделген алғашқы аспаздық кітаптардың бірі болып табылады. Аспаздық кітаптан гөрі моральдық эсселер жинағы болғанымен, ол «ортағасырлық итальяндық тамақ пісіру дәуірін аяқтаған антология» деп сипатталған. Ортағасырлық ағылшын аспаздық кітаптарына 14 ғасырда жазылған «The Forme of Cury» және «Utilis Coquinario» кіреді. «The Forme of Cury» Ричард II-нің аспазшылары жазған кітап, ал «Utilis Coquinario» ұқсас кітап, бірақ авторы белгісіз. Тағы бір ағылшын қолжазбасында (1390 жылдар) равиолидің ең ерте рецепті жазылған, бірақ равиоли Англияда тумаған.
Қазіргі заманғы аспаздық кітаптар
16-17 ғасырларда баспа машинасының пайда болуымен, үй шаруасын қалай жүргізу және тағам дайындау туралы көптеген кітаптар жазылды. Голландия мен Англияда ақсүйек отбасылары ең әсем дастарқанды кім дайындай алатыны үшін бәсекелестікке түсті. 1660 жылдарға қарай, аспаздық өнер деңгейіне көтеріліп, жақсы аспаздарға сұраныс артты. Олардың көптегені өз рецепттерін баяндайтын кітаптар шығарды, бұл олардың бәсекелестерімен жарысуына мүмкіндік берді. Бұл кітаптардың көптегені қазір аударылып, онлайн режимінде қолжетімді. 19 ғасырда Виктория дәуіріндегі тұрмыстық жағдайына қатысты талаптар, қазіргі заманғы аспаздық әдебиетінің пайда болуына әкелді. 1796 жылы Амелия Симмонс жазған «Американдық аспаздық» атты алғашқы американдық аспаздық кітабы Коннектикут штатының Хартфорд қаласында жарық көрді. Осыған дейін, он үш колонияда басылған және қолданылған аспаздық кітаптар британдықтардың еңбектері болды. Үйге арналған рецепттерді жазудың және жинақтаудың алғашқы шебері – Элиза Актон. Оның «Жеке отбасыларға арналған заманауи аспаздық» (1845) атты кітабы кәсіби аспаздарға емес, үй шаруасымен айналысатын оқырмандарға арналған. Бұл өте ықпалды кітап болды және қазіргі заманғы аспаздық туралы жазу форматын қалыптастырды. Бұл басылымда әр рецептке қажетті ингредиенттердің тізімі және пісіру уақытын ұсыну практикасы енгізілді, бұл қазір кеңінен қолданылады. Онда Брюссель капустасының алғашқы рецепті келтірілген. Заманауи шеф-аспаз Делия Смит Актонды «ағылшын тіліндегі ең жақсы рецепт жазушысы» деп атады. «Заманауи аспаздық» одан ұзақ өмір сүрді, 1914 жылға дейін басылып, соңғы кезде факсимильдік түрінде қайта басылды. Актонның еңбегі Изабелла Битонға үлкен әсер етті, ол 1857-1861 жылдар аралығында «Миссис Битонның үй шаруашылығын басқару кітабын» 24 бөлімге бөліп жариялады. Бұл кітап Виктория дәуіріндегі үй шаруашылығын жүргізу жөніндегі нұсқаулық болды, онда сән, бала күтімі, мал шаруашылығы, улар, қызметшілерді басқару, ғылым, дін және индустриализм туралы кеңестер берілген. Атауына қарамастан, кітаптың көп бөлігі рецепттерден тұрды, сондықтан оның тағы бір танымал аты – «Миссис Битонның аспаздық кітабы». Көптеген рецепттер түрлі-түсті гравюралармен суреттелген, және бұл рецепттерді бүгінгі күні қолданылып жүрген форматта көрсеткен алғашқы кітап болды. Рецепттердің көптегені Актон сияқты бұрынғы авторлардан алынған. 1885 жылы Мэри Стюарт Смит «Вирджиния аспаздық кітабын» жариялады. 1896 жылы американдық аспаз Фанни Фармер (1857–1915) 1849-ға жуық рецепт қамтылған «Бостон аспаздық мектебінің аспаздық кітабын» шығарды.
Дастархан кітаптарының түрлері
Негізгі ас үй анықтамалары ретінде қызмет ететін аспаздық кітаптар (кейде "ас үй библиясы" деп аталады) ерте заманауи кезеңде пайда бола бастады. Олар тек рецепттермен ғана емес, сонымен қатар ас үй техникасы мен үй шаруашылығына қатысты толық нұсқаулар берді. Мұндай кітаптар негізінен үй шаруасындағы әйелдерге және кейде үй қызметшілеріне арналып жазылған, ал кәсіби аспазшыларға емес. "The Joy of Cooking" (АҚШ), "La bonne cuisine de Madame E. Saint Ange" (Франция), "The Art of Cookery" (Ұлыбритания, АҚШ), "Il cucchiaio d'argento" (Италия) және "A Gift to Young Housewives" (Ресей) сияқты кітаптар кейде ұлттық асханалар үшін нақты анықтама ретінде қызмет етті. Аспаздық кітаптар авторлардың өзі туралы әңгімелерді де айтады және олар жазылған дәуірге қатысты ойлармен бөліседі. Олар көбінесе әлеуметтік, саяси, экологиялық немесе экономикалық жағдайларды көрсетеді. Мысалы, индустрияландыру дәуірінде көптеген үйлерге дайын тағамдар енгізілді және осы кезеңде жазылған аспаздық кітаптарда олар қолданылды. Осы санатқа нұсқаулық аспаздық кітаптар да жатады, олар рецепттерді қадамдық нұсқаулармен біріктіріп, бастаушы аспазшыларға негізгі ұғымдар мен техникаларды үйретеді. Халық әдебиетінде адамдар дәстүрлі рецепттерді отбасылық аспаздық кітаптарда жинауы мүмкін. Батыс аспаздық кітаптарында негізгі тағамдардың рецепттері әдетте тағамның негізгі ингредиенттері бойынша топтастырылады, ал жапондық аспаздық кітаптарында олар көбінесе тамақ пісіру әдістері бойынша топтастырылады (мысалы, қуырылған, бумен пісірілген және грильде пісірілген тағамдар). Екі стильдегі аспаздық кітаптарда қосымша рецепт топтамалары да бар, мысалы, сорпалар немесе тәттілер.
Халықаралық және этникалық
Халықаралық және этникалық аспаздық кітаптар екі санатқа бөлінеді: басқа мәдениеттердің ас үйлеріне қатысты анықтамалықтар, басқа тілдерге аударылған; және жаңа оқырмандардың тіліне, техникасына және ингредиенттеріне бейімделген, басқа мәдениеттің рецепттерін ұсынатын кітаптар. Соңғы стиль көбінесе тамақ саяхаты сияқты болып табылады, рецепттерге алдыңғы кітаптардың оқырмандары бұрыннан білетіндей контекст пен түсіндірме береді. Кармен Абой Валдежулидің жазған "Cocina Criolla" атты Пуэрто-Риконың танымал аспаздық кітабында мофонго және пастель секілді дәстүрлі пуэрторикалық тағамдардың рецепттері бар. Валдежулидің аспаздық кітабы пуэрторикалықтар үшін ғана емес, АҚШ-та да кең танымал болды, онда оның түпнұсқа кітабы бірнеше рет, соның ішінде ағылшын тілінде қайта басылды. Олардың ішінде: "The Art of Caribbean Cookery" (Doubleday, 1957); "Puerto Rican Cookery" (Pelican Publishing, 1983); және "Juntos en la Cocina" (оның күйеуі Луис Ф. Валдежулимен бірлесіп жазған) (Pelican Publishing, 1986).
Кәсіби аспаздық кітаптар
Кәсіби аспаздық кітаптары жұмыс істейтін аспазшылар мен аспаздық студенттерді пайдалану үшін жасалған, және кейде аспаздық мектептер үшін оқулықтар ретінде де қолданылады. Мұндай кітаптар рецепттер мен техникалар ғана емес, сонымен қатар қызмет көрсету және ас үй жұмысының ұйымдастырылуы сияқты мәселелерді де қамтиды. Көптеген мұндай кітаптар үйдегі аспаздық кітаптарға қарағанда әлдеқайда үлкен көлемдегі ингредиенттермен жұмыс істейді, мысалы, соустарды литрмен жасау немесе көп адамды қонақ ету үшін тағам дайындау. Бүгінгі таңда осындай кітаптардың ең танымалдары – Эскофьедің «Le guide culinaire» және Америка Кулинарлық институтының «The Professional Chef» кітаптары. Бірақ мұндай кітаптар тарихы орта ғасырларға дейін жетеді, сол кезде Таиллевенттің «Viandier» және Чиквар д'Амисоның «Du fait de cuisine» еңбектерімен ұсынылған.
Бір тақырып
Бір тақырыпқа арналған кітаптар, әдетте, белгілі бір ингредиент, техника, тағам түрі немесе нақты аудиторияға (мысалы, балаларға) арналған болады. Мысалы, Джек Монро төмен бюджеттік рецепттерді ұсынады. Chronicle Books сияқты кейбір баспа үйлері осы сияқты кітаптарға маманданған, олар карри, пицца және жеңілдетілген этникалық тағамдар сияқты тағамдар туралы кітаптар шығарады. Техникаға қатысты тар тақырыпты кітаптар үшін танымал тақырыптарға гриль/барбекю, нан пісіру, табиғатта дайындалатын тағамдар және тіпті рецепт көшіру (Рецепт көшіру – түпнұсқасы құпия саналатын коммерциялық рецепттерді қайта жасау) жатады.
Қауымдастық
Қоғамдық аспаздық кітаптар (жинақталған, аймақтық, қайырымдылық және қаржы жинау кітаптары деп те аталады) – аспаздық әдебиеттің ерекше жанры. Қоғамдық аспаздық кітаптар көбінесе үйде дайындалатын тағамдарға, сондай-ақ аймақтық, этникалық, отбасылық және қоғамдық дәстүрлерге, жергілікті тарихқа назар аударады. Мысалы, Сандра Готлиб Канаданың тағам мәдениеті туралы кітаптарын жазу үшін елдің әр аймағындағы адамдар мен үйлерге сапар шекті. Ол рецепттерді жинап, тағам дайындау жолдарын, адамдар мен олардың әр аймақтың дәстүрлерін өз үйлерінде бақылады. Готлиб мұны Канаданы құрайтын қауымдастықтар мен жеке тұлғаларға негізделген толыққанды аспаздық кітап жасау үшін жасады. Gooseberry Patch 1992 жылдан бері қауымдық стильдегі аспаздық кітаптар шығарып, осы қауымға негізделген брендін құрды. Қоғамдық аспаздық кітаптар кейде тарихи оқиғаларға қарсы пікір білдіру үшін немесе қиын уақыттарда қоғамды қолдау үшін жарық көрген. 1958 жылы Ұлттық Негр әйелдер кеңесі жариялаған «Америкалық негрдің тарихи аспаздық кітабында» қаралардың қарсылық тарихын көрсететін рецепттер бар, оның ішінде «Нэт Тернердің қуырылған наны» да бар. 1976 жылы «Халық қоры» атты халықтық ұйым шығарған «Филадельфиялық халық аспаздық кітабында» «Қара пантералар» партиясының, «Біріккен фермерлер жұмысшыларының» және Филадельфия гей белсенділері альянсының мүшелерінің рецепттері жинақталған. 1940 жылдары Чехословакиядағы Терезиенштадт концлагерінде тұтқындалған еврей әйелдері жазған «Естелік асханасында» әйелдер рецепттерді жазу үшін өз естеліктеріне сүйенді.
Шефтер
Аспаздық кітаптар белгілі бір аспаздың (әсіресе тамақ дайындау шоуымен бірге) немесе мейрамхананың тағамдарын да жазбаға түсіре алады. Мұндай кітаптардың көпшілігі, әсіресе ұзақ жылдар бойы телешоу немесе танымал мейрамханамен байланысты болған немесе оларға арналған кітаптар, көп жылдар бойы жарық көретін кітаптардың кеңейтілген сериясының бір бөлігіне айналады. Тарих бойындағы танымал аспаздық авторларға Делия Смит, Джулия Чайлд, Джеймс Берд, Найджелла Лоусон, Эдуард де Помиан, Джефф Смит, Эмерил Лагасс, Клаудия Роден, Мадхур Джаффри, Катсуо Кобаяши және тіпті Апиций, римдік аспаздық кітабының "De re coquinaria" жартылай анонимді авторы, ежелгі әлемнің кем дегенде бір танымал тағам шеберімен бір атты болған кісілер жатады.