Кіріспе
Швейцариялық зоолог Иоганн Бютикофер (9 тамыз 1850 – 24 маусым 1927) – Роттердамдағы Блайддорп зоологиялық бағында жұмыс істеген швейцариялық зоолог. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Швейцарияның Берн қаласына қоныстанды. Либерия Республикасына жасаған екі зоологиялық экспедициясы (1879–1882 және 1886–1887) арқасында Либерия фаунасын зерттеуге қосқан зор үлесі үшін ол «Либерия табиғи тарихының әкесі» деп есептеледі.
Johann Büttikofer (9 August 1850 – 24 June 1927) was a Swiss zoologist who worked at the Blijdorp Zoological Garden in Rotterdam. After his retirement he settled in Bern, Switzerland. For his extensive contributions to the knowledge of Liberian fauna based on two zoological expeditions to the Republic of Liberia (1879 to 1882 and 1886 to 1887) he is regarded as the 'Father of Liberian Natural History'.
Ерте өмір
Бютикофер Ранфлюх ауылында (Рюдерсвилдің бір бөлігі, Берн кантоны) туған. Оның әкесі Якоб сол жерде мектеп мұғалімі болған. Ол 16 жасқа дейін ауыл мектебінде оқыды, содан кейін бір жыл француз тілін оқыды, ал 20 жасқа дейін Хофвилдегі мұғалімдер даярлау колледжінде білім алды. Ол Швейцарияның Грасуил қаласында алты жыл мектепте сабақ берді, аң аулады, таксидермияны (жануарларды сақтап қалу өнері) үйрене бастады, саяхаттар туралы жазбаларды оқыды және тропиктерге баруға ұмтылды. Ол мұғалімдік қызметтен қалып, Берн Табиғи тарих мұражайында дайындықшы болып жұмысқа орналасты, онда әлемді аралап келген профессор Теофил Студердің лекцияларын тыңдады.
Ғылыми мансап
1878 жылы Базель қаласының профессоры Людвиг Рютимеер оны Нидерландының Лейден қаласындағы Корольдік табиғи тарих мұражайының (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, қазіргі Naturalis Biodiversity Center) директоры Герман Шлегельге көмекші болып жұмыс істеуге ұсынды. Ол Батыс Африкадағы жануарлар дүниесін зерттеуде мұражайдың рөлін кеңейтуге тырысқан Шлегельдің шәкірті болды. Бютикофер Шлегельмен бірге Германия мен Австрияның ірі мұражайларына оқу сапарына қатысты. Бютикофердің қабілетін және потенциалын таныған Шлегель оны Африкаға алты жылдық экспедицияға жіберіп, көптеген зерттелмеген ормандық аймақтардан – Либерия, Филдіқұсты, Алтын жағалау, Камерун және Габон елдерінен зоологиялық үлгілерді жинауды ұсынды. Либерия алғашқы бағыт ретінде таңдалды, себебі Роттердам сауда фирмасы Hendrik Muller & Co., Либерия жағалауында бірнеше сауда орталықтарына ие, экспедицияға өз кемелерімен тегін тасымалдауды ұсынды. Либерияға екі зоологиялық экспедиция 1879 жылдың қарашасынан 1882 жылдың сәуіріне және 1886 жылдың қарашасынан 1887 жылдың маусымына дейін жүргізілді. Либерия экспедицияларының үлкен табысы, доктор Шлегельдің қайтысы және Бютикофердің денсаулығының нашарлауы салдарынан бастапқы жоспарланған басқа бағыттардан бас тартылды. 1890 жылы ол неміс тілінде "Reisebilder aus Liberia" атты екі томдық еңбегін жариялады. Бұл Либерия Республикасы туралы алғашқы монография болды және онда Либерия табиғатының алғашқы фотосуреттері бар. 2012 жылдың қарашасында Brill (Лейден) баспасы "Либериядан саяхат эскиздері: Йоханн Бюттикофердің Батыс Африкадағы 19 ғасырдағы жаңбырлы ормандарды зерттеуі" атты ағылшын тіліндегі аудармасын шығарды, оның редакторлары – Хенк Доп және Филип Т. Робинсон.
Бірінші экспедиция
Бірінші экспедицияда Бютикоферді лейдендік голландиялық Каролус Франсискус Сала ертіп жүрді, ол бұрын Голландияның Шығыс Индия армиясында қызмет еткен және қазіргі Анголада зоологиялық үлгілер жинаған. Сент-Пол өзенінің бойындағы Гола халқының жерлерінде, еуропалықтардың ешқашан бармаған аймақтарға бару арқылы, Бютикофер мен Сала жинау ісінде үлкен табысқа жетті. Олардың табылғандарының ішінде зебра дукерінің (Cephalophus zebra) толық алғашқы үлгісі болды. Қиындықтарға, зорлықшыл жергілікті басшыларға, безгекке және басқа тропикалық ауруларға ұшыраған Бютикофер мен Сала Робертспортта жинақтау стансасын құрды. Сол жерде Саланың денсаулығы нашарлап, 1881 жылдың 10 маусымында қайтыс болды және миссионерлік зиратқа жерленді. Бютикофер либериялық аңшы Джексон Демеримен бірге жинауын жалғастырды, сондай-ақ Либерияның шығысындағы жағалау сауда посттарына сапар шекті, бірақ ауыр науқастың салдарынан Еуропаға қайта оралуға мәжбүр болды. Ұзақ сауығу кезеңінде Бютикофер өз зерттеулері туралы голланд тілінде кеңейтілген еңбек жазды, ол 1883 жылы Нидерланд Корольдік Географиялық қоғамының журналында жарияланды. Оның аудармасы: "Либерия туралы есеп: Ж. Бютикофер мен К. Ф. Саланың 1879-1882 жылдар аралығында жасаған зерттеу сапарының нәтижелері". Профессор 1884 жылы қайтыс болғаннан кейін Бютикофер құстар мұражайының кураторы болып тағайындалды.
Екінші экспедиция
Бюттикофердің алғашқы экспедициясын Шлегель қаржыландырған, ал екіншісін негізінен өзі қаржылады, еңбекақысыз демалыста болып, шығындарын Лейден мұражайы және басқаларға жинаған үлгілерін сату арқылы өтеді. Ол серіктес ретінде бала кезінен таныс, швейцариялық құлшыныс аңшы Франц Ксавер Штампфлиді (1847-1903, Солотурн, Швейцария) жұмысқа алды, ол АҚШ-қа эмиграциялау ниетімен оны аралауға келген еді. Штампфли 1884 жылы Либерияға сапар шекті, ал Бюттикофер жазылуға тырысты. Жунк өзенінің аймағында болғанда, Штампфли ғылымға мүлдем жаңа антилопа түрін – Джентинк дуикерін (Cephalophus jentinki) ашты, бірақ 1886 жылдың көктемінде денсаулығына байланысты қайта оралуға мәжбүр болды. 1886 жылдың қарашасында Бюттикофер мен Штампфли бірлесіп Либерияға аттанды. Бюттикофер Джексон Демериді экспедицияға қосылу үшін Робертспортқа сапар жасағанда, Штампфли Шиффелинде жинау бекетін құрды. Айналасын жан-жақты зерттегеннен кейін Хилл Таун қаласында екінші бекет құрылды, ол өте табысты болды. Осы жерде алғашқы пигмей бегемотының (Choeropsis liberiensis) толық үлгілері жиналды. 1887 жылдың мамырында, демалысы бітіп, денсаулығы нашарлаған Бюттикофер Еуропаға оралды, ал Штампфли тағы бір жыл жинаумен айналысты. «Зерттеу сапарының нәтижелері» атты алғашқы табысынан шабыттанған Бюттикофер екі экспедицияның нәтижелерін 1890 жылы Е.Ж. Брилл (Лейден) басып шығарған «Reisebilder aus Liberia» атты екі томдық неміс кітабында біріктірді. Бүгінгі күнге дейін бұл жұмыс Либерия Республикасы туралы жазылған алғашқы толық монография болып табылады, онда табиғат тарихы, геология, ауыл шаруашылығы өндірісі, этнография, әдет-ғұрыптар, киім, тарих, қаржы, сауда және т.б. сияқты мәселелер қамтылған. Сонымен қатар, ол өте көрнекті саяхат есебін береді. Бұған дейін аталған жаңалықтардан басқа, жиналған материал әртүрлі таксондардың жаңа түрлері мен түршелерін анықтауға мүмкіндік берді, мысалы, Штампфлидің нүктелі мұрынды маймылы (Cercopithecus nictitans stampflii), кіші нүктелі мұрынды маймыл (Cercopithecus nictitans buettikoferi), Бюттикофердің егеуқұйрық тышқаны (Crocidura buettikoferi), Бюттикофердің эполетті жеміс жейтін жабырқағы (Epomops buettikoferi) және Бюттикофердің бихиры (Polypterus palmas buettikoferi). Бюттикофердің жануарлар үлгілері бірқатар еуропалық мұражай коллекцияларында сақталады, бірақ негізінен Лейдендегі табиғат тарихы мұражайында (Naturalis). Оның Либериядағы жұмысынан алынған этнографиялық артефактілер, сондай-ақ екінші экспедиция кезінде түсірілген фотосуреттер Лейдендегі Rijksmuseum Volkenkunde (Volkenkunde мұражайы), Роттердамдағы Дүниежүзілік мұражайда (Wereldmuseum) және Швейцариядағы Берн тарихи мұражайында сақталады. «Reisebilder aus Liberia», сондай-ақ оның жинаған үлгілеріне негізделген жарияланымдар сериясы Бюттикоферді Либерия фаунасы бойынша бірегей сарапшы ретінде орнықтырды. Швейцариядағы ғылыми айналымдармен байланысын сақтап, Берн университеті 1895 жылы оған құрметті докторлық дәрежесін (dr. phil. h. c.) берді. Сол жылы Либерия үкіметі оған Либерияның Африканы құтқару орденін табыс етті, ол Либерия халқына көмек көрсеткен және «халықты көтеруге» үлкен үлес қосқан адамдарды марапаттайды. Содан кейін, Либерия тақырыбы көптеген ғылыми топтардың алдына келгенде, жалпы реакция, мәні бойынша, «Либерияға барудың қажеті жоқ, өйткені доктор Бюттикофер бұл тақырыпты толық зерттеген» деген пікір болды. Бюттикофердің өзінің табысы Либериядағы зоологиялық жұмыстарды бірнеше ондаған жылдарға тоқтатқан болуы мүмкін.
Үшінші экспедиция
1893-1894 жылдары Бютикофер Антон Виллем Ниувенхус ұйымдастырған Борнео аралының орталық бөлігіне жасалған Ниувенхус экспедициясының ресми зоологы болды. Бұл жұмысы аталған аймақтың жануарлар дүниесі туралы білімге құнды үлес қосты, оның барысында ол Мандай және Сибау өзендерімен саяхаттады, сондай-ақ Кенэпай және Лянг Көбенг тауларына көтерілді. Одан алынған бірнеше құстар, жорғалаушылар мен омыртқасыздар әлі күнге дейін оның есімін алып жүр, мысалы, Бютикофердің бабблері (Pellorneum buettikoferi), Бютикофердің шыны кекірегі (Dopasia buettikoferi) және скинк (Sphenomorphus buettikoferi). Кейінірек Бютикофер Шығыс Индиядағы жұмыстың Либериядағы қиындықтармен салыстырғанда "демалыс саяхаты" сияқты болғанын айтты. 1897-1924 жылдары Бютикофер Роттердам зоологиялық бағының директоры қызметін атқарды. Ұзақ жылдар бойы директор болып жұмыс істеген кезеңде ол Нидерландыдағы табиғатты қорғау ісінің алғашқы бастаушыларымен байланыста болды. Ол Либерия Республикасына жасаған екі зоологиялық экспедициясы (1879-1882 және 1886-1887) және оның нәтижесінде жарық көрген еңбектерімен ең танымал. 1897-1924 жылдары ол Роттердамдағы Блайддорп зоологиялық бағының директоры болды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Швейцарияның Берн қаласына қоныстанды. Либерия фаунасын зерттеуге қосқан зор үлесі үшін ол "Либерия табиғи тарихының әкесі" деп есептеледі.
Табиғатты қорғау
Бютикофер Голландияның құстарды қорғау қоғамының төрағасы болды (1909-1924). 1926 жылы оның құрметіне Нидерландының Солтүстік Голландия провинциясындағы Тексель аралында құрылған 6 гектарлық шағын орнитологиялық қорық әлі күнге дейін Бюттикофердің Миеленді деп аталады. Бұл қорық қазір "Тексельдің жазықтары" деп аталатын үлкен және кіші аумақтардың кешенінің бөлігі болып табылады және оны Нидерландының Табиғи ескерткіштерді сақтау қоғамы (Vereniging Natuurmonumenten) басқарады. 1924 жылы Бютикофер зейнеткерлікке шығып, Швейцарияның Берн қаласына көшіп барды, табиғат тарихы мұражайына жақын жерде тұрды, осы мұражайда оның өнімді мансабы басталган болатын. 1927 жылдың 24 маусымында Голландиялық Шығыс Үндістанға сапарынан оралғаннан кейін өкпе қабынуынан қайтыс болғанға дейін ол ғылыми жиналыстарда белсенді болып қала берді. Оның артында әйелі Петронелла қалды. Доктор Бютикофер еуропалық және африкалық әріптестері тарапынан жоғары бағаланды. Ол қайтыс болғаннан кейін шамамен 25 жыл өткен соң Г. А. Браувер голландиялық орнитологтар туралы кітабында "ол жануарлардың досы ғана емес, сонымен қатар адамдарға деген сыйлы қатынасы болған, бұл қасиет Либерияда өте пайдалы болды, ол жағымды, әдемі мінезді және беделді адам болды, бірнеше қоғамдарда жетекші рөл атқарды" деп жазды.