Кіріспе

Қазіргі Лион қаласы орналасқан жердегі ежелгі римдік қала, Франция, Галлиядағы Лугдунум (Lugudunum деп те жазылады; қазіргі Лион, Франция) – қазіргі Лионның орнында құрылған, Галлиядағы маңызды римдік қала. Римдік қала б.з.д. 43 жылы Луций Мунаций Планкұспен негізделген, бірақ бұл жерде бірнеше мың халқы бар Галл елді мекені де болған. Ол Рим провинциясы Галлия Лугдуннсистің астанасы болды және ғасырлар бойы Рим империясының батыс жартысындағы маңызды қала саналды. Клавдий мен Каракалла императорлары Лугдунумда дүниеге келді. 69-192 жылдары қала халқы 50 000-нан 100 000-ға дейін, тіпті 200 000-ға жуық болған деседі. Алғашқы римдік қала Рона және Сона өзендерінің қосылған жерінен батысқа қарай, Фурвьер төбелерінде орналасқан. Империяның соңғы ғасырларында халықтың көп бөлігі Фурвьердің етегіндегі Сона өзені аңғарында шоғырланған.

Атауы

Римдік қала Colonia Copia Felix Munatia деп аталып, гүлдену мен құдайлардың құдіретін білдіретін есім берілді. Қала біздің заманымыздың 1-ші ғасырының соңында Лугдунум (кейде Лугудунум) деп аталды. Орта ғасырларда Лугдунум табиғи дыбыстық өзгерістер нәтижесінде Лионға айналды. Lugdunum – галл тіліндегі *Lugudunon сөзінің латыншасы, яғни «Люгус құдайының бекінісі» немесе, басқаша айтқанда, «батырдың бекінісі» (егер *lugus көне ирланд тіліндегі lug – «жауынгер, батыр, күрескер» деген сөзбен байланысты жалпы атау болса). Кельт құдайы Лугус Ирландия мен Ұлыбританияда кең танымал болған, ортағасырлық ирланд әдебиетінде Lug(h) және ортағасырлық Уэльс әдебиетінде Lleu (немесе Llew) деп кездеседі. Псевдо-Плутархтың сөзіне сүйенсек, Лугдунум өз атын галл тіліндегі lugos сөзінен алған, ол «қарақас» (κόρακα) деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ биік немесе көтеріңкі жерді (τόπον ἐξέχοντα) білдіретін дунон сөзінен де алынған. Галл тіліндегі Lugduno сөзінің «Құштарлық тауы» деген мағынадағы ерте түсіндірмесі 9-шы ғасырға жатқан Эндлигер сөздігінде кездеседі. Бірақ бұл, шын мәнінде, франк тілінде сөйлейтін адамның Lugu (сол кезде lu'u деп айтылатын, g әрпі үнсіз қалған) сөзінің бірінші буынына ұқсас дыбысты герман тіліндегі *luβ – «сүйіспенділік» сөзін байланыстыруға жасаған халықтық этимологиялық тырысы болуы мүмкін. Латын ақыны Ювеналға арналған жазбада кездесетін есімнің тағы бір ортағасырлық халықтық этимологиясы Lugu буынын «жарық» деген мағынаны білдіретін латын сөзі – lux (құрамында luci) сөзімен байланыстырып, атауды «Жарқыраған төбе» (lucidus mons) деп аударады.

Римдікке дейінгі қоныстар және қаланың негізі қалмас бұрын аймақ

Археологиялық деректер Лугадунумның неолит дәуіріне дейін галлдықтарға дейінгі қоныс екенін, ал Ла Тене кезеңінде б.з.д. 4 ғасырдан бері үздіксіз қоныстанған галлдық елді мекені болғанын көрсетеді. Ол Саона өзенінің үстіндегі Фурвьер төбелерінде орналасқан. Рим жаулап алуына дейін Кампаниямен керамика және шарап саудасы жүргізілді, сондай-ақ итальян стиліндегі кейбір үй жиһаздары қолданылды. Римдіктер б.з.д. 2 ғасырға қарай Галлияның оңтүстік бөлігін бақылауға алды және б.з.д. 121 жылы Галлия Трансальпина провинциясын құрды. Юлий Цезарь Галлияны римдіктер үшін б.з.д. 58 және 53 жылдар аралығында жаулап алды. Оның "De Bello Gallico" еңбегіндегі ел сипаттамасы Римге дейінгі Галлия туралы біздің негізгі жазбалы көзіміз болып табылады, бірақ Лугадунумның өзінде немесе оның маңындағы аймақ туралы нақты мәлімет жоқ.

Рим қаласының негізі

Римдіктер Лугадунумды колонизациялау б.з.б. 44 жылы Юлий Цезардың өлтірілуінен кейін болған қақтығыстардың бірі – Мутина соғысы кезінде басталды. Тарихшы Кассиус Дионың айтуынша, б.з.б. 43 жылы Рим Сенаты орталық және Трансальпиндік Галлияның губернаторлары Муннаций Планкус пен Лепидусқа, аллоброгтар Венадан (оңтүстіктегі қала) қуған және Саона мен Рона өзендерінің қосылған жерінде орналасқан римдік босқындар тобы үшін қала салуды бұйырды. Дио Кассиус бұл олардың Марк Антонийге қосылып, әскерлерін жаңадан басталып келе жатқан қақтығысқа тартуына жол бермеу үшін жасалғанын айтады.

Императорлардың назары

1 ғасырда Лугадунум императорлар мен императорлық отбасының назарына немесе сапарларына жиі айналды, оның билік жүргізу тәсілінде отбасы мүшелерін өлтіру жиі кездесетін. Агриппа, Друс, Тиберий және Герман (өзі Лугадунумда туған) Лугадунумдағы әкімшілік генералдардың қатарында болды. Августтың б.з.д. 16-8 жылдар аралығында кем дегенде үш рет сапар шеккені есептеледі. Друс б.з.д. 13-9 жылдары Лугадунумда тұрды. Б.з.д. 10 жылы оның ұлы Клавдий (болашақ император) осы жерде дүниеге келді. Тиберий б.з.д. 5-4 жылдары Рейнге қарай жолда Лугадунумда тоқтады, сондай-ақ б.з. 21 жылы Андекавилерге қарсы жорықта да болды. Калигула б.з. 39-40 жылдары ұзақ сапар жасады, оны Суетоний сипаттаған. Клавдий мен Нерон да қаланың маңыздылығы мен өсуіне үлес қосты. Б.з.д. 12 жылы Друс аймақтың халық санауын аяқтап, екі өзеннің қосылған жеріне өзінің асыраушысы Августқа арналған құрбандық тасын орнатты. Мүмкін, келісім мен интеграция саясатын ілгерілету үшін Галлияның үш бөлігінен барлық көрнекті адамдар шақырылды. Эдуй тайпасының мүшесі Каий Юлий Веркондаридубн жаңа императорлық культ қасиетханасының алғашқы діни қызметкері болып тағайындалды, кейін ол Үш Галлия қасиетханасы деп аталды. Алтаңның ерекше тік бағаналарында 60 галл тайпасының аттары жазылған және көп жылдар бойы Лугадунум монеталарында кеңінен бейнеленген. "Үш Галлия кеңесі" Галлия провинцияларға бөлінгеннен кейін де үш ғасырға жуық жылдар бойы жыл сайын өткізіліп келді. Оңтүстік-шығыс Галлияда римдік мәдениеттің ықпалы күшейді. Б.з. 19 жылы кем дегенде бір ғибадатхана және Галлиядағы алғашқы амфитеатр (қазіргі Үш Галлия амфитеатры деп аталады) Круа-Русс төбесінің беткейінде, Вайз ауданының жанында салынды, онда галл жұмысшылары бағалы металдар, мыс және сондай-ақ шыны немесе керамикамен жұмыс істеді. Саонаның екі жағында да тұрды (Рона мен Саона арасындағы кеңістік көбінесе су тасқынына ұшырайтын батпақ болды). Б.з. 48 жылы император Клавдий Сенаттан үш Галлияның көрнекті азаматтарына Сенатқа қатысу құқығын беруді сұрады. Оның өтініші қабылданды және Лугадунумда сөйлеген сөзінің (Клаудиандық тақташалар) қоладан жасалған ойылған тақташасы орнатылды. Бүгінде осы алып тақтаның бөліктері Лиондағы Галло-рим мұражайының мақтанышы болып табылады. Калигула өзінің үшінші консулдық мерзімінің басында б.з. 39-40 жылдары Лугадунумда болды; тарихшы Суетоний бұл сапарды осы императордың ерекше және ысырапты билігінің ерекшелігі деп сипаттады. Калигула мен оның қонағы Мавритания патшасы Птолемейді (император кейін өлтірген) құрметтеу және көңіл көтеру үшін амфитеатрде көрермендерге арналған шаралар ұйымдастырылды. Риторикалық сайыс өткізіліп, жеңілгендер өздерінің еңбектерін тілдерімен өшіруге міндеттелді. Ол Римдегі сарайдан әкелінген жиһаздарды аукционға салып, бағасын және сатып алушыларын белгіледі. Яһудея патшасы Ирод Антипастан құтылуды ойлаған Калигула оны Лугадунумға жер аударды. Клавдий б.з.д. 10 жылы Лугадунумда дүниеге келді және онда кем дегенде екі жыл өмір сүрді. Император ретінде ол б.з. 43 жылы Британияны жаулап алу жолында қайтып келді және б.з. 47 жылы жеңіске жеткеннен кейін тағы тоқтады. Оның жеңісіне арналған фонтан табылды. Ол қалаға қолдау көрсетуді жалғастырды, жоғарыда айтылғандай, оның ақсүйектерін Рим Сенатында қызмет етуге жарамды етті. Клавдийдің тұсында Рона өзенінің үстінен көпір салынуы арқасында қаланың стратегиялық маңызы артты. Оның тереңдігі мен батпақты аңғары шығысқа қарай саяхаттау мен байланыс орнатуға кедергі келтірді. Жаңа жол "компендиум" деп аталды, ол оңтүстікке қарай Виен қаласына дейінгі жолды қысқартты және Лугадунумнан Италия мен Германияға дейінгі жолдарды тікелей етті. Оның билігінің соңына қарай қаланың ресми атауы Colonia Copia Claudia Augusta Lugudunenisium, немесе қысқартылған CCC AVG LVG болды. Нерон да қалаға қызығушылық танытты. 64 жылы Римде болған үлкен өрттен кейін қалпына келтіру үшін Лугадунум азаматтары төрт миллион сестерция көмек көрсетті. Сол жылы Лугадунум монетасы жабылды және өндіріс Римге көшірілді. Археологтар күлдің растайтын қабатын таба алмады. Лиондықтардың Неронға деген құрметі баршаға бірдей болған жоқ; төрешілдік, ысырапшылық және бейжайлық наразылық тудырды, ал төңкерістер жоспарланды. 68 жылы наурыз айында Галлия Лугдуненсис губернаторы болған Каий Юлий Виндекс Неронды Испанияның римдік губернаторы Галбамен ауыстыруға бағытталған көтеріліске шықты. Алайда, Виеннің азаматтары Лионнан гөрі ынталырақ болды, олардың көпшілігі Неронға адал болды. Виеннен келген шағын күш Лугадунумды қысқа уақытқа қоршады, бірақ бірнеше аптадан кейін Весонтиода Рейн легиондарынан жеңілгеннен кейін кері шегінді. Виндекс жеңілгеніне қарамастан, қарсылық күшейді. Нерон маусым айында өзіне-өзі қол жұмсады және Галба император деп жарияланды. Лугадунумның Неронға адалдығы оның ізбасары Галбаға ұнамады, ол Неронның жақтастарын мүліктерін тәркілеу арқылы жазалады. Лугадунум үшін тағы бір жаңалық, Галбаның саясаты дереу танылмады және б.з. 69 жылы қаңтарда Рейн легиондары Вителлиусты император деп жариялады. Олар Лугадунумға дос күйде келді, онда Лиондықтар оларды жақын жердегі Виенді жазалауға көндірді. Виен тез қаруын төмен салды және тонаудан сақтану үшін "құрбандық" төледі. Содан кейін Вителлиус Лугадунумға келді, онда, Тацит айтуынша, ол ресми түрде Император деп жариялады, сенімсіз әскерлерді жазалады және амфитеатрде тойлар мен ойындармен тойлады. Лугадунум үшін бақытына орай, болашақ император мен оның әскері Италияға асықты, Оттонды жеңіп, өз кезегінде Веспасиан мен Шығыс армиясынан жеңілді, төрт императордың жылының хаосын аяқтады. Веспасианның тұсында қала қола монеталарын өндіруді қысқа мерзімге қайта бастады, бұл өткен жылдары туған ақша тапшылығын жойлады. Келесі ғасырдың көп бөлігінде императорлық сапарлардың болмауына қарамастан, Лугадунум гүлденді, бірақ б.з. 197 жылы Септимий Север және Лугадунум шайқасы (төменде қараңыз) қирату әкелді.

Империяның алғашқы ғасырларындағы өсім мен өркендеу

II ғасырда Лугдунум гүлденіп, халқы 40 000-нан 200 000-ға дейін жетті. Төрт акведук қаланың су таратқыштарына, қоғамдық моншаларына және бай үйлерге су жеткізді. Акведуктар жақсы жобаланған және бірнеше сифондарды қамтыды. Ол провинциялық астана болып қала берді, сонымен қатар монета айналымы және кеден қызметі сияқты қосымша мемлекеттік функциялар мен қызметтерді атқарды. Лугдунумда кем дегенде екі банк болды және ол Галлиядағы керамика, металл өңдеу және тоқыма өндірісінің маңызды орталығына айналды. Лиондық терракота, ыңғайлы заттар мен шарап Галлияның барлық аймақтарында саудаланды, ал көптеген өнімдер экспортқа жөнелтілді. Қала декуриондардың «сенаты» (ордо декурион) және квесторы, эдилдер мен дуумвирлерден тұратын магистраттардың иерархиясымен басқарылды. Сол кездегі әлеуметтік топтардың ең жоғарысы – Сенатқа өтуге үміткер болатын декуриондар, одан кейін эквиттер (рыцарьлар) және императорлық культты басқарған алтау Аугустальдер тұрды. Бұл мәртебе бай азат етілгендерге қол жеткізе алатын ең жоғары деңгей болды. Көптеген бай саудагерлер мен шеберлер азат етілгендер еді. Олардан төмен жұмысшылар мен құлдар орналасты. Рона және Саона өзендері, сондай-ақ Галлияның көптеген өзендері кеме жүруге қолайлы болды, сондықтан өзен арқылы тасымалдау өте қарқынды болды. Лиондық қайықшылар (навта) Галлиядағы ең ірі және «ең құрметті» компания саналды. Археологиялық зерттеулер Саонаның оң жағалауында кемежайлардың, тұрақтардың және қоймалардың ең көп шоғырланғанын көрсетеді. Лиондық қайықшылар Нарбоненсистен және Италиядан Галлияға шарап, Испаниядан май тасымалын бақылады. Сауданың жоғары деңгейі Лугдунумды Галлияның ең көпұлтты қалаларының біріне айналдырды, жазулар итальяндықтар, гректер және Кіші Азияның шығыс провинцияларынан келген иммигранттардың көптігін куәландырды. Лугдунумда көптеген храмдар мен киелі орындар болғандығына дәлелдер бар. Галлиялық дәстүрлі құдайлар, мысалы, балға ұстаған Суцелл және мүйіздері бар Матр ана құдайлары римдік құдайлармен бірге белгілі бір синкретизммен құлшылық етілді. Шығыс иммигранттарымен бірге Рона аңғарына шығыс мистикалық діндері әкелінді. Фригиялық Кибела құдайына арналған маңызды храм жақын жердегі Вьеннада салынды, және ол 1-ші ғасырдың соңы мен 2-ші ғасырда Лугдунумда ерекше құрметке ие болған сияқты.

Христиандық және алғашқы шейіт болғандар

Шығыс діндеріне көрсетілген космополиттік құрмет 2-ғасырда Галлияда алғаш рет куәландырылған христиан қауымдастығының Лугдунумда құрылуына жағдай жасады, оған епископ Потинус жетекшілік еткен – ол, әдетте грек болған. 177 жылы ол Галлияда алғашқы қуғын-сүргін мен шейіттікке ұшыраған қауымдастыққа айналды. Оқиға Лугдунум христиандарының Азиядағы өкілдеріне жолданған хатында сипатталған, кейіннен Эвсевий сақтап қалған. Қуғын-сүргінге немесе оны тудырған оқиғаға қатысты ешқандай мәлімет жоқ, бірақ христиандарға қарсы көшедегі халықтың зорлық-зомбылығы трибун мен қала билеушілерінің форумдағы жария тергеуімен аяқталды. Христиандар өз сенімдерін ашық білдірді және Лугдоненс легаты келгенге дейін түрмеге қамалды, ол қуғын-сүргінге өкілеттік берді. Шамамен 40 христиан қатыгездікпен шейіт болды – азапталды, түрмеде қайтыс болды, бастары кесілді немесе аренада жануарлармен өлтірілді. Соңғылардың арасында епископ Потинус, Бландина, дәрігер Аттал, Понтикус және Виенненің диаконы Санктус болды. Олардың күлі Ронаға тасталды. Дегенмен, христиан қауымдастығы сақталды немесе қайта құрылды, ал епископ Ириней басшылығымен оның саны мен ықпалы арта түсті.

Лугдунум шайқасы

II ғасыр императорлық тақ үшін тағы бір күреспен аяқталды. Император Пертинакс 193 жылы қаза тапты, ал төрт генерал тағы да "күлгінге таласты". Екі қарсыласы – Клодий Альбин мен Септимий Север бастапқыда саяси одақ құрды. Альбин Британияның бұрынғы легаты болды және Британия мен Галлиядағы легиондарға басшылық етті. Септимий Север Паннония легиондарына басшылық етті және оларды 193 жылы Римге жақын жерде Дидий Юлианға қарсы сәтті шайқастырды, ал 194 жылы Песценний Нигерді жеңді. Север Римдегі билігін нығайтып, Альбинмен жасасқан келісімін бұзды. Сенат Северді қолдап, Альбинды халық жауы деп жариялады. Клодий Альбин 195 жылдың басында әскерімен Лугдунумға жақын жерге орналасты. Ол өзін Август деп жариялап, Северге қарсы жоспар жасады. Альбин бір ғасырдан астам уақыттан кейін Лугдунумдағы монетахананы қайта ашты, оның "имектептігін" бейнелейтін монеталар, сондай-ақ "Лугдунумның рухына" арналған монеталар шығарды. Оған Испания Тарракон провинциясының губернаторы Луций Новий Руф басқаратын әскер қосылды. Олар Вирий Лупустың германдық әскерлеріне сәтті шабуыл жасады, бірақ оларды Северді қолдаудан тоқтатуға қол жеткізбеді. Север 196 жылдың соңында Италия мен Германиядан әскерін әкелді. Әскерлер Лугдунумнан Саона өзені бойындағы Тинуртиум (Турнус) қаласында алғашқы, шешімсіз шайқас өткізді. Альбин әскерімен Лугдунумға қарай шегінді. 197 жылдың 19 ақпанында Север қаланың солтүстік-батысында Клодий Альбинге тағы шабуыл жасады. Альбиннің әскері Лугдунум шайқасында жеңілді. Дио Кассий шайқасқа 300 000 адам қатысқанын айтты: бұл рим әскерлерінің қатысқан ең ірі шайқастарының бірі болғанымен, бұл сан әсте болғаны есептеледі. Альбин Рона өзенінің жанындағы үйдің бірінде өз-өзіне қол жұмсады; оның басы Римге жақтастарына ескерту ретінде жіберілді. Альбиннің жеңілген когорталары таратылды және жеңімпаз легиондар Лугдунумда Альбинды қолдағандарды конфискациялау, жер аудару немесе өлім жазасына кесу арқылы жазалады. Шайқаста қала тоналды немесе кем дегенде ауыр зақымдалды. I Минервия легионы 198 жылдан 211 жылға дейін Лугдунумда тұрақтап қалды.

Лугдунумның құлдырауы және империяның құлдырауы

Тарихи және археологиялық дәлелдер Лугадунумның осы шайқастың салдарынан толыққан толық қалпына келмегенін көрсетеді. 260 жылдан кейін Римнен тыс жерлерде монета соғу басталғанда, Галлиядағы монета соғу орталығы Лугадунумда орналасқан болуы мүмкін, бірақ көбінесе Трирде болды, ол Галлия империясының монета соғу орталығы еді. Аурелиан 274 жылы монета соғуды Трирден Лугадунумға көшірді; ол батыс империясының жалғыз монета соғу орталығы болды. Императорлық басқарудың үлкен қайта ұйымдастырылуы 3-ші ғасырдың соңында Диоклетиан тұсында басталып, бірнеше он жылдан кейін Константинмен аяқталды. Бұл қайта ұйымдастыру провинциялардың мөлшерін және мәртебесін біркелкілендіріп, ірі провинцияларды бөліп тастады. Жаңа провинциялар ірі әкімшілік округтерге біріктірілді. Лугадунум Лугадунумнан басқа Аутун және Лангр қалаларын қамтитын әлдеқайда кіші аймақтың астанасы болды. Жаңа губернатор консуляр атағын алды. Лугадунумда монета соғу, әкімшілік салық кеңсесі және мемлекеттік жүн киім фабрикасы сақталды. Лугадунум енді Галлияның бас қаласы және әкімшілік орталығы болған жоқ. Қаланың өмірі жалғасқанмен, халықтың қоныс аударуы байқалды – бастапқы римдік қала орналасқан Фурвьер төбелерінен төмендегі өзен аңғарына көшті. Басқа да дәлелдер басқа қалалардың Лугадунумды сауда орталығы ретінде басып өткенін көрсетеді. Батыс Рим империясы 476 жылға дейін сақталғанмен, Германиядағы Рейн және Дакиядағы Дунай өзендері арасындағы шекаралық аймақтар әскери және стратегиялық тұрғыдан маңыздырақ болды. Аугуста Треверорум (Триер) сияқты қалалар Лугадунумды маңыздылығы жағынан артта қалдырды. Константин Византияны (кейіннен оның өлімінен кейін Константинополь деп аталды) империяның шығыс бөлігінің астанасы еткен кезде батыс провинцияларының мәртебесі одан әрі төмендеді. 5-ші ғасырда Батыс империя ыдырағанда, Лугадунум 443 жылы Бургундия Корольдығының бас қаласы болды. Лугадунум монетасы жаңа билеушілер кезінде де жұмыс істеді.