Кіріспе

Нигерияның Квара штатының астанасы – Илорин. Ол Нигерияның батыс аймағында орналасқан. 2006 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 777 667 адамды құрады, бұл Нигерияда халық саны бойынша жетінші орынға ие.

Тарих

Илорин қаласын 1450 жылы Нигерияның үш ірі этностың бірі – йоруба халқы құрды. Ол ежелгі Ойо империясының провинциялық әскери штабы болды, ал кейіннен исламның таралуы арқылы көшпелі ислам уағыздаушысы және мұғалімі Шеху Алими қаланың бақылауын алғанда Солтүстік Нигерия протекторатына айналды. Елорда 1897 жылы Корольдік Нигер компаниясымен басып алынды, ал оның жерлері 1900 жылы Солтүстік Нигерияның британдық колониясына қосылды, бірақ әмірлік рәсімдік функцияларын атқаруын жалғастырды. Қала ислам дінінің күшті ықпалын сақтап тұр, бірақ қазір Квара штатының және Нигерияның басқа аймақтарынан келген көптеген адамдардың көшіп келуіне байланысты қаланың әртүрлі халықтар мекендейтін бөлігінде христиан діні де кеңінен таралған. Илорин – қала, дәстүрлі әмірлік және Батыс Нигериядағы Квара штатының астанасы. Ол Нигер өзенінің шағын саласы – Авун өзенінің жағасында орналасқан. 18 ғасырдың соңында йоруба халқы құрған бұл қала Ойо империясының вассалы болған мемлекеттің астанасы болды. Ойоның Илориндегі қолбасшысы Каканфо (фельдмаршал) Афонья 1817 жылы империяның біртұтастығын бұзған көтеріліс ұйымдастырды. Оған Маллам Алими (Сокотодан келген фулани), фулани жауынгерлері мен құлдары, сондай-ақ хауса құлдары көмектесті. Афонья мұсылман фуланилердің ықпалына көбірек түсті, ал оның қазасынан кейін Алимидің ұлы Абдул Салам Илориннің әмірі болды және шамамен 1829 жылы Сокото халифатына адалдық серт берді. Мұсылман әмірлігі ретінде Илорин Йоруба жеріндегі бірнеше қалаларды бағындырып, 1837 жылы Ойо астанасы Ойо Иле (Ескі Ойо немесе Катунга) қаласын солтүстік-батысқа қарай 64 шақырым жерде қиратты. Абдул Салам теңізге қарай джихад жариялады, бірақ 1840 жылы Ошогбо шайқасында Ибадан әскері оның атты әскерін жеңгеннен кейін тоқтатылды. 19 ғасыр бойы Илорин солтүстіктегі хауса және оңтүстіктегі йоруба арасындағы маңызды сауда орталығы болды. Ол британдық үстемдікке қарсы күшті қарсылық көрсетті және 1897 жылы Биданы (106 шақырым шығыс-солтүстік-шығысқа қарай) басып алғаннан кейін Корольдік Нигер компаниясының әскері келгенге дейін британдық үстемдікті мойындамады. 1900 жылы Илорин әмірлігі Солтүстік Нигерия протекторатына қосылған Йоруба жерінің жалғыз бөлігі болды, ол отарлық кезеңде Солтүстік провинцияға, кейін Солтүстік аймаққа айналды. 1967 жылы елдің әкімшілік аймақтары бөлінген кезде Илорин Батыс Орталық (кейін Квара) штатының құрамына кірді.

Демография

Қазіргі Илорин қаласында негізінен йоруба халқы қоныстанған, алайда оның дәстүрлі билеушісінің түбі фулани этносына жатады.

Спорт

Илоринде 18 000 адамдық стадион және екі кәсіби футбол командасы бар: «Квара Юнайтед» ФК Нигерия кәсіби футбол лигасының (N.P.F.L.) жоғарғы лигасында, оны Лиганы басқару компаниясы басқарады; ал «ABS» ФК екінші дивизионда, яғни Bet9ja Нигерия ұлттық лигасында ойнайды. Қалада Батыс Африкадағы жалғыз стандартты бейсбол алаңы орналасқан. Сонымен қатар, қала бірнеше ұлттық гандбол жарыстарын қабылдаған.

Сауда

Квара штатының саяси экономикасы 1967 жылы құрылған кезден басталады. Осы уақыттан бері штат түрлі даму жобаларын жүзеге асырды, олардың көпшілігі Нигерия мемлекетінің ерекшелігіне байланысты федералдық үкімет тарапынан бастамаға алинды – орталықтандырылған федералдық жүйеде даму саясаты мен бағдарламалары орталықтан шығады. Осындай күш-жігердің нәтижесінде Илорин Нигериядағы қажу өңдеудің ірі орталығына айналды, ал «Олам Интернешнл» компаниясы Африкадағы ең үлкен қажу өңдеу зауытын салды. Зауыт күн сайын 100 тонна қажу өңдейді және 2000-нан астам адамды жұмыспен қамтиды. Жақында құрылған кәсіпорындардың қатарында «Данготе» ұн фабрикалары, «Туйил» фармацевтикалық компаниясы, «КАМВИЛ», «Алтын» кондитерлік тағамдары өндірісі, «Челларам» мотоциклдерді құрастыру зауыттары және «Раджраб» фармацевтикалық зауыттары бар.

Климат

Илоринде тропикалық саванна климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Aw). Жылдық жауын-шашын мөлшері ауыспалы болуы мүмкін. Қаланың ең жоғары температурасы аралығында өзгереді, ал жылдың үшінші айы – наурыз ең ыстық ай болып табылады. 1978 және 2017 жылдар аралығында ең төменгі және ең жоғары температура, сондай-ақ салыстырмалы ылғалдылық артқан. Жел әдетте оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс бағыттарынан соғады.

Көлік

Илоринде қала ішіндегі қоғамдық көлік жүйесі салыстырмалы түрде жақсы дамыған, ал мегаполистегі маңызды жолдар сапалы салынған. Қала ішінде бір жерден екінші жерге жету үшін үш түрлі көлік құралы бар – ең көп таралғаны дәстүрлі таксилер. Ірі қонақүйлерде көлік жалға алу қызметі де қолжетімді. Сонымен қатар, «Окада» деп аталатын коммерциялық мотоциклдер бар. Илориннің жолдарында жақында пайда болған жаңа көлік түрі – «Кеке НАПЕП» немесе «Кеке» немесе «Кеке Маруа» деп аталатын коммерциялық үш дөңгелекті көліктер, олардың кейбіреулері Ұлттық кедейлікті жою бағдарламасының иеленушілеріне несие ретінде беріледі. Илорин таксилері сары және жасыл түспен боялған. Илориннің орталық орналасқандығы елдің кез келген бөлігіне әуе, автомобиль және теміржол арқылы оңай жетуге мүмкіндік береді. Штаттың жол, теміржол және әуе көлігі инфрақұрылымы жақсы дамыған, ол Нигерияның басқа өнеркәсіптік және коммерциялық орталықтарымен байланыстырады. Илоринде бір жерден екінші жерге жүру өте қолжетімді, бағасы жүз найрадан басталады. «Арик Эйр» және «Оверленд Эйрвейс» әуекомпаниялары Илорин халықаралық әуежайына күн сайын жоспарлы коммерциялық рейстерді орындайды. Бұрынғы «Capital Airlines» әуекомпаниясы да Илориннен жұмыс істеген. Қазіргі тасымалдау бағыттары Нигерияның барлық ірі қалаларын қамтиды. Әуежай халықаралық жүктерді тасымалдау үшін қайта жаңартылып, жабдықталды. Илорин Лагос, Огун, Осун, Ондо, Ойо, Экити, Коги, Нигер, Кадуна және Плато штаттарына сенімді автомобиль тасымалдау қызметтерін ұсынады. Осыған ұқсас қызметтер Онитша, Порт-Харкорт, Абужа, Аба және басқа да қалаларға қолжетімді. «P. W. International» компаниясы қазіргі уақытта Ибаданға дейінгі E1 нөмірлі магистральды салуда. Илоринге теміржол және автомобиль жолы Лагостан (160 миль оңтүстік-батысқа қарай), Ибадан арқылы келеді, олар қалада қиылысады, сонымен қатар халықаралық әуежайы да бар.

Дін

Қала – мәдениеттердің тоғысқан жері, онда Нигерияның йоруба, фулани, нупе, бариба, канури, игбо және хауса этностарымен қатар, шетел азаматтары мен жергілікті тұрғындар да қоныстанған. Қала халқының көп бөлігі христиан және мұсылман дінін ұстанады, жыл бойында діни сипаттағы көптеген салтанатты шаралар өтеді.

Илориндегі христиандық

Қалада католик шіркеуі, херувимдер мен серафимдер шіркеуі, англикан, методист, Celestial Church of Christ, Evangelical Church Winning All (ECWA), Эммануэль баптист шіркеуі, Бірінші баптист шіркеуі және Сион баптист шіркеуі сияқты орташадан үлкен қауымдары бар, көне және заманауи шіркеулер көп. Белгілі Пентикост шіркеулеріне Алланың құтқарылған христиан шіркеуі, Халықаралық Ізгі хабар сенім миссиясы (Gofamint), Терең өмір шіркеуі және Тірі сенім шіркеуі жатады. Сонымен қатар, жетінші күндік адвентистер де өкілдік етеді. Штаттағы көптеген христиан шіркеулері мектептер ашып, мұсылман мектептерінде оңтайлы қабылданған жаңа идеяларды енгізді. 1992 жылдан бері Илоринде соңғы күнгі қасиеттілер қауымы бар. Сол жылы қалада ЛДС миссиясы құрылды, бірақ көп ұзамай Энугудағы миссиямен біріктірілді. 2016 жылдан бастап Илоринде қосымша ЛДС қауымдары құрылды, ол 2018 жылы жаңа Нигерияның Ибадан миссиясына берілді және округ құрылды.

Тарих

Ілордың алғашқы орталық мешіті 1820 жылы Агбарере ауданында, "Иле Элева" деп белгілі болған жерде, шейх имам Мұхаммед Мунаббау басшылығымен салынды. 1835 жылы Илориннің бірінші әмірі Абдус Салам билік еткен кезде Иди Апеде тағы бір орталық мешіт бой көтерді. Бірақ бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, бұл орталық мешіт қаладағы мұсылман халқының өсуімен күресе алмайтын болды. Сондықтан 1974 жылы Илориннің тоғызыншы әмірі Әлхажи Зулкарнани Гамбари Бас мүфти Әлхажи Мохаммед Камалуддин мен Илориннің сол кездегі Вазирин Нгери Абубакар Сола Саракиді жаңа орталық мешіт құрылысына қаржы жинауды және құрылыс жұмыстарын үйлестіруге шақырды.

Қазіргі Ілордың орталық мешіті

1977 жылы 30 сәуірде Гванду әмірі Сарки Мусулми, Сұлтан Әбубакар III атынан жаңа мешіттің негізі салынды. Жаңа Илорин орталық мешіті 1981 жылы бұрынғы президент Алхажи Шеху Шагари тарапынан аяқталып, ресми түрде ашылды. Мешіт 2012 жылы жаңартылып, күрделі жөндеуден өтіп, кеңейтілді, нәтижесінде әсем көрініс алды. Жаңадан безендірілген мешіт 2012 жылдың 14 желтоқсанында қайта қолданысқа берілді.

Илориннің "жаңа" орталық мешіті

Орталық мешітті қайта жаңарту, жөндеу және әсемдеуді жоспарлау 2007 жылы басталды. Илориннің он бірінші әмірі, CFR, Абубакар Букола Сараки, Илориннің Тұракиі және Квара штатының бұрынғы губернаторының көмегімен, Алхажи Шеху Абдул Гафар басқаратын техникалық комитет құрылды. Бұл комитет мешіт салу саласындағы әлемдік мамандарды, әсіресе Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және Нигериядан шақырды. Мешіттің жалпы қалпына келтіруімен және жақсартуымен қатар, қазір оның еденнен 75 фут биіктікте әртүрлі диаметрдегі 99 күмбезі бар. Ең үлкен күмбез алтын жалатылған, ал оның төңірегіндегі төрт үлкен күмбез жасыл түспен жабылып, жарқырап тұрады. Мешіттің пішіні пирамида тәрізді, төртбұрышты негізі және беттері 45 градусқа еңкейген. Онда 150 фут биіктіктегі төрт минарет бар. Бұрынғы құлаған күмбездер мен минареттер мозаикамен әсемделіп, өлшеміне қарай кесілген мәрмәрмен жаңартылды. Сыртқы және ішкі бөліктері арнайы мәрмәрмен қапталған, ал кеңейтілген ауласы жылуды сіңіретін гранитпен (мәрмәрмен) төселді. Мешіттің жаңа концепциясына сай есіктер мен терезелер жаңа, арнайы жасалғандарымен ауыстырылды.

Өнер және туризм

Қалада Соби төбесі сияқты көптеген туристік орындар бар, ол ежелгі заманда тайпалар арасындағы соғыстар кезінде жергілікті тұрғындарға қорғаныс берген деп есептеледі. Окута Илорин Асаджудың Иди Апе ауданында орналасқан. Бұл қаланың негізін қалаушылардың бірі – Оджо Исекусе металл құралдарын кезеп, қайраған тас. Ол бастапқыда "Окута ило ирин" (металлдарды қайрауға арналған тас) деп аталған. Илорин қаласы осы құралдың атынан шыққан. Бұл тас бұрын құдайға табыну және құрбандық шалу үшін қасиетті саналған. Илоринде қыш өнімдерін жасау ісі дамыған. Қалада Нигериядағы ең ірі дәстүрлі қыш құмыра жасау шеберханалары бар. Олар Окелеледегі Дада аймағында, Ожу Экундағы Элетуде, Окекурадағы Олоджеде, Абе Эми және Ита Меринде орналасқан. Ілоринде дәстүрлі тоқыма өнеркәсібі де гүлденуде. Қаланың әртүрлі жерлерінде қарапайым тоқыма станоктарында қолмен тоқылған асо-оке тоқымасы көптеп өндіріледі. Асо-оке Квара штатының, Нигерияның басқа аймақтарының және шетелдердің саудагерлері мен сәндік дизайнерінен сұранысқа ие. Мәдени орталықта Квара штатының өнер және мәдениет жөніндегі кеңесі, оның актерлік труппасы және өнер туындылары мен ескі заттардан тұратын галерея орналасқан. Мұнда мәдени және тарихи құндылықтары бар сувенирлер де бар. Метрополитен саябағы – Юнити көшесінде орналасқан демалыс орны. Квара штатының стадион кешенінде суға секіру мүмкіндігі бар олимпиада стандартындағы бассейн бар. Қаланың Адеволе ауданында бейсбол алаңы салынған. Эси мұражайы Нигерияның көптеген мәдениеттері үшін маңызды орынға ие.

2019 жылғы су тасқыны

2019 жылдың 18 қыркүйегінде Илорин қаласында қатты жаңбырдың салдарынан туған су тасқыны миллиондаған наира сомасына бағалы заттарды жойды. «The Nigerian Tribune» газетінен алынған мәліметтерге сәйкес, штат орталығының тұрғындары сағат 17:00-де басталып, шамамен 21:00-ге дейін созылған мол судың салдарынан үлкен қиындықтар мен шығындарға ұшырады. Бұдан өзге, Ілорин қаласындағы Обобо және Юнити көшелері бойындағы зардап шеккен ғимараттардың көптеген тұрғындары 19 қыркүйек күні түске дейін үйде қалып қойды, себебі олар суға батқан үйлерінен шыға алмады.

Ластану

Илорин, Квара штатының астанасы, қаланың басты көшелеріндегі қоқыс үймелерімен толып кетті. Бұл Квара штатының қалдықтарды басқару басқармасының қоқыс контейнерлерін уақтылы шығара алмауынан туындады. Қала бойынша белгіленген орындарда орналасқан контейнерлер толып, тұрғындарды қоқысты жол жиегіне және тротуарларға төгуге мәжбүр етті. Қоқысты шығарып тастамау салдарынан жол бойындағы тасталған контейнерлер атмосфераға жағымсыз иіс таратып, тұрғындарға ауыр ыңғайсыздық туғызумен қатар, аурулардың пайда болуына әкелуі мүмкін.