Кіріспе
Нигерияның Ойо штатының астанасы Ибадан – Нигерияның Ойо штатының астанасы және ең көп халқы бар қаласы. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, халық саны 2 649 000 адамды құрайды, ал қалалық аймақта 3 миллионнан астам адам тұрады. Географиялық аумағы бойынша Нигериядағы ең ірі қалалардың бірі. Нигерия 1960 жылы тәуелсіздік алған кезде Ибадан елдегі ең үлкен және ең көп халқы бар қала болып, Африкадағы Каирден кейін екінші орында тұрды. БҰҰ Адам қоныстары бағдарламасының (2022) мәліметінше, Ибадан Сахара асты Африкадағы ең қарқынды дамитын қалалардың бірі. Сонымен қатар, ол Батыс Африкадағы технологиялық стартаптар индексінде үшінші орынды иеленеді. Ибадан 2016 жылы ЮНЕСКО-ның Жаһандық білім беру қалалары желісіне қосылды. Ибадан Нигерияның оңтүстік-батысында, Лагостан солтүстік-шығысқа қарай және федералды астана Абужадан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бұл елдің жағалау аймағы мен ішкі аймақтары арасындағы маңызды транзиттік пункт. Ибадан британдық отаршылдық дәуірінің басында Батыс аймақтың әкімшілік орталығы болды және қаланың ежелгі қорғаныш қабырғаларының бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Қаланың негізгі тұрғындары – йоруба халқы, сондай-ақ елдің басқа аймақтарынан келген түрлі қауымдастықтар (оның ішінде игбо, хауса, эдо және ибибио тайпалары).
Ibadan (/uk//ɪ/'/b//æ//d//ən/, /us//ɪ/'/b//ɑː//d//ən/; ) is the capital and most populous city of Oyo State, in Nigeria. It is the third largest city by population in Nigeria after Lagos and Kano, with a total population of 2,649,000 as of 2021, and over 3 million people within its metropolitan area. It is one of the country's largest cities by geographical area. At the time of Nigeria's independence in 1960, Ibadan was the largest and most populous city in the country, and the second most populous in Africa behind Cairo. Ibadan is ranked one of the fastest growing cities in sub Saharan Africa, according to the UN Human Settlements Program (2022). It is also ranked third in West Africa in the tech startups index. Ibadan joined the UNESCO Global Network of Learning Cities in 2016. Ibadan is located in south western Nigeria, inland northeast of Lagos and southwest of Abuja, the federal capital. It is a prominent transit point between the coastal region and areas in the hinterland of the country. Ibadan had been the administrative centre of the old Western Region since the early days of British colonial rule, and parts of the city's ancient protective walls still stand to this day. The principal inhabitants of the city are the Yoruba people, as well as various communities (notably Igbo, Hausa, Edo, and Ibibio) from other parts of the country.
Тарих
Ибадан, "Еба Одан" тіркесінен туындаған, сөзбе-сөз "болын шетінде" деген мағынаны білдіретін атау, 1829 жылы Йоруба жерінде болған аласапыран кезеңде пайда болды. Осы тұста ежелгі Йоруба қалаларының көптегені – Ескі Ойо (Ойо-иле), Иджае және Оуу – жоғалып, олардың орнына Абеокута, Жаңа Ойо (Ойо-атиба) және Ибадан сияқты жаңа қалалар бой көтерді. Орманды аймақ болып, биіктігі 160-дан 275 метрге дейін ауытқушы бірнеше төбелерге ие болған лагерь орны стратегиялық қорғаныс мүмкіндіктерін ұсынды. Сонымен қатар, орман шетінде орналасқандығы (қала осыдан атын алған) оның орман және даладан келген саудагерлер мен тауарлар үшін сауда орталығы ретінде дамуына көмектесті. 1852 жылы Миссионерлік шіркеу қоғамы Дэвид пен Анна Хиндерерді миссия құру үшін жіберді. Олар 1853 жылы Ибаданға келгеннен кейін миссия және шіркеу салуға бекінді. Ибадан бастапқыда әскери мемлекет ретінде құрылып, 19 ғасырдың соңына дейін солай болды. Қала-мемлекет 1860-шы жылдардан 1890-шы жылдарға дейін Йоруба жерінің көп бөлігін қамтитын үлкен империя құрды. Әскери қабілетінің ерекшелігі үшін "атқыштар базасы" (idi Ibon) деп аталды. Ибадан, дәстүрлі монархия институты бар басқа Йоруба қалаларынан өзгеше, жауынгерлер класы қаланың билеушілеріне және ең маңызды экономикалық күшке айналды. Ибадан таңғажайып және кең жайылған қалалық орталыққа айналды, сондықтан 1829 жылдың соңына қарай Йоруба аймағында әскери, саяси және экономикалық үстемдікке ие болды. Фулани жауынгерлерінің шабуылдарынан кейін Солтүстік Ойодан босқындар көптеп келе бастағанда, әскери бекініс одан әрі кеңейді. Аймағының солтүстік бөлігін Фуланиға жоғалтқаннан кейін, көптеген Ойо тұрғындары Ибадан төңірегіне көшіп кетті. Фулани халифаты қазіргі Нигерияның оңтүстігіне кеңейтуге тырысты, бірақ 1840 жылы Ибадан әскерлерінен жеңіліске ұшырады, бұл олардың ілгерілеуін тоқтатты. Колониялық кезең қаланың Йоруба қалалық желісіндегі орнын нығайтты. Резеңке бизнесінің шағын өркендеуінен (1901-1913) кейін какао аймақтың негізгі өніміне айналды және еуропалық және левант фирмаларын, сондай-ақ Лагос, Иджебу-Оде және Канодан келген оңтүстік және солтүстік саудагерлерді тартты. Қала ірі сауданың маңызды орталығына айналды. Оның орталық орналасуы және астанасы Лагосқа қолжетімділігі 1939 жылы Батыс провинцияларының бас кеңсесі ретінде Ибаданды таңдауда шешуші рөл атқарды, ол Ойо штатының ең солтүстік аудандарынан бастап, Ескі Батыс аймағындағы Ескі Дельта провинциясынан және кейіннен Орта Батыстан Ескі Өзен штатына және кейіннен Байелсаға ауысқан Экеремор, Бомади және Патаниге дейін созылды. Бұл аудандар Нигерияны қайта бөлу кезінде Якубу Говон басқаруымен Нигерия азамат соғысы алдында жүзеге асырылды.
Колониялық Ибадан
1893 жылы Ибадан аймағы 15 тамызда Фиджаби, Ибадан Баалы мен Лагос колониясының британдық әкімшісі Джордж С. Дентон қол қойған шарттық келісімнен кейін британдық протекторат болып жарияланды. Сол кезде халық саны 120 000-ға дейін өсті. Британдықтар осы аймақтағы сауда-саттықтарын жеңілдету үшін жаңа колонияны дамытты, соның арқасында Ибадан көп ұзамай бүгінгі танымал ірі сауда орталығына айналды.
География
Ибадан Нигерияның оңтүстік-батысында, Ойо штатының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Лагостың солтүстік-шығысынан және Бенин Республикасымен Нигерияның халықаралық шекарасының шығысынан орналасқан. Ол толығымен тропикалық орман аймағында жатыр, бірақ орман және туынды саванна арасындағы шекараға жақын. Қаланың биіктігі аңғарда 150 метрден басталып, қаланың орталық бөлігін кесіп өтетін негізгі солтүстік-оңтүстік қыраттарында теңіз деңгейінен 275 метрге жетеді. Қаланың жалпы ауданы , Баучиден кейін Нигериядағы ең ірі қала. Ибадан қаласы табиғи түрде төрт өзенмен және көптеген салаларымен суға толы: солтүстік және батыстағы Она өзені; шығысқа қарай Өгбере өзені; қаладан өтетін Огунпа өзені және қалалық аймақтың орталық бөлігіндегі Кудети өзені. Огунпа өзені – 12,76 шақырымдық арна ұзындығы және 54,92 шаршы километрлік су жиналатын алабы бар үшінші деңгейдегі өзен. Елеиле көлі қаланың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, ал Осун өзені мен Асежире көлі қаланың шығыс шекарасын құрайды.
Климат
Ибадан тропикалық ылғалды және құрғақ климатқа ие (Кёппен климаттық жіктеуі Aw), ұзақ ылғалды маусыммен және жыл бойы салыстырмалы тұрақты температурамен сипатталады. Ибаданның жауын-шашынды маусымы наурыздан қазанға дейін созылады, алайда тамыз айында жауын-шашын мөлшері аздап төмендейді. Бұл уақытша тоқтау жауын-шашынды маусымды екі бөлікке бөледі. Қарашадан ақпанға дейін қалада құрғақ маусым басталды, осы кезеңде Ибадан Батыс Африканың әдеттегі гарматтан желдерін сезінеді. Ибаданға шамамен 123 күн ішінде жауатын орташа жауын-шашын мөлшері белгілі. Жауын-шашынның ең көп мөлшері маусым және қыркүйек айларында байқалады. Орташа тәуліктік температура 26,46 °C (80 °F), орташа ең төменгі температура 21,42 °C (71 °F), ал салыстырмалы ылғалдылық 74,55% құрайды.
Әкімшілік
Ибадан қалалық аймағында 11 жергілікті билік бар, оның ішінде қаладағы бес қалалық және алты жартылай қалалық жергілікті билік кіреді. Қазіргі таңда жергілікті билік – әскери үкімет тарапынан құрылған, бірақ 1999 жылғы Конституциямен мойындалған институттар, және олар Нигериядағы үкіметтің үшінші деңгейін құрайды. Жергілікті билік кеңестері атқарушы тармақтан тұрады, оған атқарушы төраға, төрағаның орынбасары, хатшы және бақылаушы кеңесшілер кіреді.
Жергілікті кеңестер даму аймақтары
Ойо штатының бұрынғы әкімі, сенатор Исиака Абиола Ажимоби, Ойо штатындағы бірқатар қазіргі жергілікті билік аумақтарынан жергілікті кеңестің даму аймақтарын (ЖҚДА) құрды. Ибадан қалалық жергілікті басқару аумақтарынан келесі ЖҚДА-лар құрылды. Ибадан Солтүстік жергілікті басқару аумағынан Аре Латоса ЖҚДА және Иреподун ЖҚДА құрылды. Ибадан Солтүстік-Шығыс жергілікті басқару аумағынан Ибадан Шығыс ЖҚДА құрылды. Ибадан Солтүстік-Батыс жергілікті басқару аумағынан Оке'Бадан Солтүстік ЖҚДА құрылды. Ибадан Оңтүстік-Шығыс жергілікті басқару аумағынан Ибадан Оңтүстік ЖҚДА құрылды. Ибадан Оңтүстік-Батыс жергілікті басқару аумағынан Ибадан Батыс ЖҚДА құрылды. Ибадан жартылай қалалық жергілікті басқару аумақтарынан келесі ЖҚДА-лар құрылды. Акинеле жергілікті басқару аумағынан Акинеле Оңтүстік ЖҚДА және Акинеле Шығыс ЖҚДА құрылды.
Демография
1970 жылға дейін Ибадан жер ауданы бойынша Сахарадан оңтүстік Африканың ең ірі қаласы болды. 1952 жылы қаланың жалпы ауданы шамамен 103,8 км² екені анықталды. Бірақ, оның ішінде 36,2 км² ғана құрылыспен жабылған. Демек, қалған 67 км² ауыл шаруашылығы жерлері, өзендердің су тасқынына ұшырайтын аймақтары, орман қоры және су объектілері сияқты қалалық емес мақсаттарға берілген. Бұл «қалалық емес жерлерді пайдалану» 1960 жылдары жойылды: 1973 жылғы әуе суреті қалалық ландшафттың толығымен 100 км² аумақты қамтығанын көрсетті. Жер ауданы 1981 жылы 136 км² болса, 1988-89 жылдары 210–240 км²-ге дейін өсті (Ареола, 1994: 101). 2000 жылға қарай Ибаданның 400 км² жерді алып жатқаны бағаланды. 20 ғасырдың екінші жартысындағы құрылыс ауданының өсуі (1950 жылдары 40 км²-ден 1990 жылдары 250 км²-ге дейін) қаланың жалпы өсуі дұрыс бағаланбағанын анық көрсетеді. 1980 жылдары Ибадан-Лагос тас жолы (қаланың шығысы мен солтүстігінде) ең көп қалалық кеңдеуге алып келді, одан кейін Элейеле тас жолы (қаланың батысында) пайда болды. Осыдан кейін Ибадан қаласы көршілес Акинеле және Эгбеда аудандарына одан әрі тарады.
Ғибадат орындары
Құдайға сиынатын орындардың ішінде христиан шіркеулері мен ғибадатханалары бар: Нигерия шіркеуі (Англикандық қауымдастық), Нигерия пресвитериан шіркеуі (Реформацияланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Нигерия баптистер конвенциясы (Баптистер әлемдік альянсы), Дүниежүзілік «Тірі Иман» шіркеуі, Құдайдың құтқарылған христиан шіркеуі, «Харвестхаус» христиан орталығы, «Келісімді Ұлт» шіркеуі, Құдайдың жиналысы, Жеті күндік адвентистер шіркеуі, Ибаданның римдік католик архиепископиясы (Католик шіркеуі), Ұлттар Энсин шіркеуі, бірқатар Пентикост шіркеулері және мұсылман мешіттері.
Сәулет
Қала бойынша жылжудың ең жақсы тәсілі – анықтамалық нүктелер мен ерекше нысандарды пайдалану. Дугбе ауданы – Ибаданның коммерциялық орталығы. Осы жерде көптеген банктердің бір немесе бірнеше филиалы орналасқан. Нигерияның Орталық банкінің оңтүстік-батыс аймақтық кеңсесі Дугбеде. Сондай-ақ Дугбеде Нигерияның алғашқы көкжайы – Какао үйі орналасқан. Бұл қаладағы санаулы көкжайлардың бірі және Ибаданның коммерциялық орталығының төңірегінде орналасқан. Какао үйі – Оңтүстік-Батыс штаттарының барлығына бірлесімен тиесілі «Оодуа» инвестициялық компаниясының бас кеңсесі. Дугбе аймағындағы басқа биік ғимараттарға Фемі Джонсонның әйнек үйі, Орталық банк ғимараты, Африка Біріккен банкі, Оксфорд ғимараты, Нигерия Федералдық радиокорпорациясының ғимараты және тағы да басқалары кіреді. Африка зерттеулері институтының ғимаратында бірнеше құнды тарихи қола мүсіндері мен бейнелері қойылған музей бар. Қалада жақсы жабдықталған көптеген кітапханалар бар және Африкадағы алғашқы телеарна орналасқан. Қалада екі зоологиялық бақ бар: біреуі Ибадан университетінде, екіншісі Агоди бағында, онда ботаникалық бақ, жүзу бассейні және демалыс аймақтары бар. 1936 жылы салынған Бауэр мұнарасы шығысқа қарай Оке Аареде (Ааре төбесі) орналасқан («Ааре» йоруба тілінде бас қолбасшы немесе генерал-сиссимус деген мағынаны білдіреді), оны қаланың кез келген нүктесінен көруге болады; сонымен қатар, мұнараның үстінен қаланың керемет панорамалық көрінісін тамашалауға болады. Ол Роберт Листер Бауэрдің құрметіне аталған. Басқа да көрікті орындарға Мапо залы – отаршылдық стильдегі қалалық әкімшілік ғимараты – төбесінде орналасқан «Оке Мапо», Мапо төбесі («оке» йоруба тілінде төбе деген мағынаны білдіреді), «Транс Вундерленд» ойын-сауық паркі, «Мокола» мәдени орталығы және Обафеми Аволово стадионы (бұрынғы «Либерти» стадионы) кіреді. Жоғары білімнің алғашқы ошағы – Ибадан университеті (бұрынғы Ибадан университетінің колледжі), ал Ибадан университетіндегі Обафеми Аволово жатақханасы Батыс Африкадағы ең биік және ең ірі жатақханалардың бірі саналады. Нигериядағы алғашқы оқу ауруханасы – Университет колледжінің ауруханасы осы ежелгі қалада салынған. Ибадан «Шутинг Старс» футбол клубына да үй иесі, ол «3SC» деп те белгілі, кәсіби футбол клубы. Мұнда бірнеше жақсы гольф алаңдары бар: Ибадан гольф клубы 18 лункадан тұратын үлкен сынға толы алаң, ал казармалық алаң жақында 18 лункаға дейін кеңейтілді. Ең қиын және эксклюзивті – 9 лункадан тұратын «ИИТА» гольф клубы, ол 1000 гектарлық «ИИТА» аумағында орналасқан.
Білім
Ибадан қаласында Нигерияның ең үздік жоғары оқу орны – Ибадан университеті орналасқан. 1948 жылы Лондон университетінің колледжі ретінде құрылған, ал кейіннен 1962 жылы автономды университетке айналды. Қаладағы басқа жоғары оқу орындарына мыналар жатады: Ибадан политехникалық институты, Лид Сити университеті, Бірінші техникалық университет, Кола Дайси университеті, Жануарлар денсаулығы және өндіріс технологиясы жөніндегі федералды колледж, Орман шаруашылығы жөніндегі федералды колледж, Самонда технологиялық колледжі, Статистика жөніндегі федералды мектеп, Федералды кооперативтік колледж, Тауэр политехникалық институты, Ибадан қалалық политехникалық институты, Ситигейт политехникалық институты, NIIT университеті және тағы да басқалары. Қала мен оның маңында көптеген мемлекеттік және жеке бастауыш және орта мектептер бар. Қаладағы басқа да маңызды мекемелерге Нигериядағы алғашқы оқу ауруханасы – Университет колледжінің ауруханасы, Ибадан (UCH) кіреді. Халықаралық деңгейде танымал Халықаралық тропикалық ауыл шаруашылығы институты (IITA) да қалада орналасқан. 1967 жылы құрылған ол тропикалық елдердің ауыл шаруашылығы және даму қажеттіліктеріне бағытталған, Африка бойынша бірнеше зерттеу станцияларына ие. Нигерияның әлеуметтік және экономикалық зерттеулер институты (NISER), Нигерияның какао зерттеу институты, Ұлттық тамырлы дақылдар зерттеу институты, Ауыл шаруашылығы зерттеулері және оқыту институты (IAR&T), Нигерияның орман шаруашылығы зерттеу институты, Нигерияның бау-бақша зерттеу институты (NIHORT) – барлығы Нигерияның ауыл шаруашылығы зерттеулер кеңесінің басшылығымен жұмыс істейді. 1853 жылы Ибаданға алғашқы еуропалықтар – пастор Дэвид және Анна Хиндерерлер келіп, қаланың алғашқы батыс мектептерін ашты. Олар шіркеулер салды, ал Анна жаңа мектепте сабақ берді. Ибадан Лагос штатынан кейін Нигериядағы мұнай емес экономикасы бойынша екінші орында тұр. Лагосты Каноға жалғастыратын теміржол желісінде стратегиялық орналасуымен қала кассава, какао, мақта, ағаш, каучук және пальма майы саудасының маңызды орталығы болып табылады. Қала мен оның айналасында агроөнеркәсіп, тоқыма, азық-түлік өңдеу, денсаулық сақтау және косметика, темекі өңдеу және темекі өндіру, былғары және жиһаз жасау сияқты бірнеше өнеркәсіп орындары орналасқан. Қала маңында қыш, каолин және аквамариннің мол қоры бар, сонымен қатар Ибадан қаласында бірнеше ірі қара фермалары, сүт фермасы және коммерциялық мал сою зауыты бар. Қала тұрғындарына қызмет көрсететін ондаған банктер мен сақтандыру компаниялары бар. Ибадан халқының негізгі экономикалық қызметі ауыл шаруашылығы, сауда, мемлекеттік қызмет, фабрика жұмыстары, қызмет көрсету секторы/терциарлық өндіріс және т.б. Тропикалық ауыл шаруашылығы халықаралық институтының (IITA) бас кеңсесінде банан, жүгері, маниока, соя, бұршақ және ямс сияқты негізгі тропикалық дақылдар бойынша өсімдіктер мен ауыл шаруашылығы зерттеулері үшін кең аумақ бар. Бір есеп бойынша, Ибадан Нигериядағы ең арзан қалалардың ішінде үшінші орында тұр.
Көңіл көтеру және демалу
Ибадан көгілдір қала, бірақ сонымен қатар көңіл көтеру мен демалысқа қажетті жағдайлар да бар. Көптеген барлар, лаунждар және түнгі клубтар бар, оның ішінде ливандықтарға тиесілі "KOKO Dome" клубы – қаланың 90-шы жылдардың ортасынан бері сақталып келген ең көне түнгі клубы.
Сауда, кино және саябақтар
Heritage Mall және Cocoa Mall-де бірнеше жергілікті және халықаралық сауда дүкендері орналасқан. Екі сауда орталығы бір-бірімен байланыстырылып, Дугбедегі Cocoa House-тың бір кешенінде орналасқан. 2 сауда орталығында Оңтүстік Африканың Shoprite, Pep Store (балалар киімі және бутик), бірнеше кафе, мейрамханалар, электрондық дүкендер, Mr. Price, Cash n Carry дүкендері бар. Сонымен қатар, Нигериядағы ең ірі Shoprite дүкендерінің бірі Ринг-роудтағы Palms Mall-да орналасқан. Орталық бизнес-ауданнан көп алыс емес жерде ашылған тағы бір сауда орталығы – Иерихон сауда орталығы, Кудети даңғылы, Ониреке ГРА. Нигериядағы ең ірі кинотеатр желісі Filmhouse-тың Heritage Mall Dugbe-де 2 кинотеатры бар, ал оның тағы бір филиалы Ventura Mall, Samonda-да жұмыс істейді.
Спорт және демалыс
Ибадан қаласының шегінде түрлі спорт орталықтары мен кешендер орналасқан. 1902 жылы қаланың Сабо ауданында құрылған Ибадан демалыс клубы – елдегі ең көне клубтардың бірі. Онда жүзу бассейні, теннис корты, баскетбол алаңы, снукер, сквош корты, дартс ойнайтын бөлме және демалыс бары бар. Қала сонымен қатар, талантты футболшыларды даярлайтын ондаған футбол академиясына да қонақжай. Ойо штатының Агоди бағы толығымен қайта жаңартылып, ботаникалық бақ, жануарлар бағы, жүзу бассейні, қонақ үй, бар және мейрамханалар ашылды. Бұған қоса, Элейеледе Ибадан поло клубы және Ониреке қорығында Ибадан гольф клубы бар. Қалада Нигерияның алғашқы стандартты стадионы – бұрынғы Либерти стадионы, сондай-ақ 3SC футбол клубының үй стадионы – Лекан Салами стадионы орналасқан. Осы команда 1976 жылы Африка кубогының жеңімпаздар кубогын Нигерияның алғашқы халықаралық жүлдесі ретінде жеңіп алды, финалда Камерунның «Тонерре Яунде» командасын жалпы есеп бойынша 4:2 есебімен ұтты.