Кіріспе
Нигерияның Осун штатындағы қала Ифе. Ифе́ (, Ilé Ifẹ̀) – Нигерияның оңтүстік-батысындағы ежелгі йоруба қаласы, 6 ғасырда негізі қаланған. Қала қазіргі Осун штатында орналасқан. Ифе́ Лагостан солтүстік-шығысқа қарай 218 шақырым қашықтықта орналасқан және 2006 жылғы халық санағы бойынша Осун штатындағы ең көп халқы бар, 500 000-нан астам тұрғыны бар. Йоруба дінінің дәстүрлеріне сәйкес, Іле Ифе́ Жоғарғы Құдай Олодумаренің бұйрығымен Обаталамен құрылған. Кейін ол оның інісі Одудууаның қолына өтті, бұл екеуінің арасында араздық тудырды. Одудууа сол жерде әулет құрды, ал осы әулеттің ұлдары мен қыздары Йорубаландтағы көптеген басқа патшалықтардың билеушілері болды. Іфе́нің алғашқы Ọọ̀ni (Оони) Одудууаның ұрпағы, ол 401-ші Ориша болған. 2015 жылдан бері қазіргі билеуші – Нигериялық есепші Оба Адеьее Энитан Огунвуси Оджаха II, Іфе́нің Ọọ̀ni-сі. 401 құдайдың қаласы деп аталатын Ифе́де осы құдайларға адал жандар көп және олардың құрметіне фестивальдер жиі өткізіледі. Іле Ифе́ бүкіл әлемге ежелгі және натуралистік қола, тас және терракота мүсіндерімен танымал, олардың жасалу мерзімі біздің заманымыздың 1200-1400 жылдары аралығында. Ол содан кейін осы бастапқы төбеге бес саусақты әтеш қойды, ол жерді шашып, Іле-Ифе қаласын салуға арналған жерді жаратты. Әлемді жаратқандықтан, Одудууа йорубалардың алғашқы құдайлық патшасының атасы болды, ал Обатала алғашқы йоруба халқын саздан жасаған деп есептеледі. "Ифе" сөзі йоруба тілінде "кеңею" деген мағынаны білдіреді; сондықтан "Іле Ифе" – бұл шығу тегі туралы аңызға сілтеме, "Кеңеюдің жері". ("Іле" сөзі қазіргі йоруба тілінде "үй" немесе "ошақ" дегенді білдіреді, сондықтан қаланың аты "Кеңеюдің үйі" дегенді білдіреді).
the Yoruba city of Ifẹ
Ifẹ̀ (, Ilé Ifẹ̀) is an ancient Yoruba city in south western Nigeria, founded in the 6th century. The city is located in present day Osun State. Ifẹ̀ is about 218 kilometers northeast of Lagos with a population of over 500,000 people, which is the highest in Osun State according to population census of 2006. According to the traditions of the Yoruba religion, Ilé Ifẹ̀ was founded by the order of the Supreme God Olódùmarè by Obatala. It then fell into the hands of his brother Oduduwa, which created enmity between the two. Oduduwa created a dynasty there, and sons and daughters of this dynasty became rulers of many other kingdoms in Yorubaland. The first Ọọ̀ni of Ifẹ̀ is a descendant of Oduduwa, which was the 401st Orisha. The present ruler since 2015 is Oba Adeyeye Enitan Ogunwusi Ojaja II, Ọọ̀ni of Ifẹ̀ who is also a Nigerian accountant. Named as the city of 401 deities, Ifẹ̀ is home to many devotees/votaries of these deities and is where they are routinely celebrated through festivals. Ilé Ifẹ̀ is famous worldwide for its ancient and naturalistic bronze, stone and terracotta sculptures, dating back to between 1200 and 1400 CE. He then put a five toed cockerel on this primordial mound so that it would scatter the earth around, thus creating the land on which Ile Ife, the first city would be built. On account of his creation of the world, Oduduwa became the ancestor of the first divine king of the Yoruba, while Obatala is believed to have created the first Yoruba people out of clay. The meaning of the word "ife" in Yoruba is "expansion"; "Ile Ife" is therefore in reference to the myth of origin as "The Land of Expansion" (the word, Ile, as pronounced in modern Yoruba language, means house or home, which would make the name of the city mean "The Home of Expansion").
Патша (Иле-Ифтің Оони)
Ифе Оони (немесе патшасы) – Одудува құдайының ұрпағы және йоруба патшаларының арасында бірінші болып есептеледі. Дәстүр бойынша ол 401-ші рух (Ориша) саналады, сөйлейтін жалғыз рух. Шындығында, Ифе патшалық әулетінің тарихы Иса Мәсіх дүниеге келгенге дейін он мың жылдан астам бұрын қаланың негізі қаланған кезден басталады. Қазіргі билеуші – Оба Энитан Адейе Огунвуси (Оджая II). Оони 2015 жылы таққа отырды. 1986 жылы Йоруба Ориша Конгресі құрылғаннан кейін, Оони британдықтардың қаланы отарлауынан бері титул иелерінде болмаған халықаралық мәртебеге ие болды. Ұлттық деңгейде ол Нигерия Федеративтік Республикасының корольдік Обаларының арасында әрқашан көрнекті болды, барлық йорубалардың қасиетті қаласының бас діни қызметкері және қамқоршысы ретінде танылды. Қазіргі уақытта бұл көбінесе заманауи ғимараттардан тұрады. Қазіргі Оони, Оба Адейе Энитан Огунвуси Оджая II, Ифе Оони (17 қазан 1974 жылы туған) – нигериялық бухгалтер және Ифедің 51-ші Оониі. Ол 2015 жылдың 28 шілдесінде қайтыс болған Ифедің 50-ші Оониі, марқұм Оба Окунаде Сиджуваде (Олубусе II) орнына келді.
Тәңірлерге табынушылықтар
Ифе 401 құдайдың қаласы ретінде мәшһүр (олар ирумоле немесе ориша деп те аталады). Сондықтан дәстүрлі дінге табынушылар жыл сайын осы құдайлардың біреуін тойлап, мереке өткізеді. Көбінесе бұл мерекелер бір күннен асып түседі және олар сарайдағы діни қызметкерлердің іс-қимылдарын және патшалықтың қалған бөлігіндегі театрлық қойылымдарды қамтиды. Тарихи тұрғыдан алғанда, патша жыл сайынғы Олохо фестивалінде (жаңа таңды тойлау) ғана көпшілік алдына шығар еді; мұндағы басқа да маңызды фестивальдарға Обатала мен Обамериге арналған Итапа фестивалі, Мореми Аджасороға арналған Эди фестивалі және Игаре (Олуяре) маскарадтары бар Угбо фестивалі кіреді. Патшалар мен құдайлар көбінесе үлкен баспен бейнеленген, өйткені суретшілер Асенің адамның басында сақталатынына сенген, ал Асе – адамның ішкі күші мен энергиясы. Ифеге және оған байланысты лауазымдарға қатысты тарихи тұлғалар да бейнеленген. Бұлардың ішіндегі ең жақсы құжатталғандарының бірі – ертедегі патша Обалуфон II, ол қола құюды ойлап тапқан және натуралистік мысқа жасалған өмірлік мөлшердегі маска арқылы құрметке ие болған. Осы кезеңнен кейін өндіріс азайды, себебі саяси және экономикалық билік жақын орналасқан Бенин патшалығына көшті, ол Ойо йоруба патшалығы сияқты алып империяға айналды. Бұл өркениет жасаған қола мен терракота өнері колониялық Африка өнеріндегі натурализмнің маңызды мысалдары болып табылады және регалиядағы, бетке салынған белгілердегі және дене пропорцияларындағы айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Ежелгі Ифе өз шыны мұнықтарымен де танымал болды, олар Мали, Мавритания және Гана сияқты алыс елдерде табылған. Одудува қасиетті орны мен тоғайы: Йоруба тайпасының атасының қасиетті орны. Құлшынып, дұға ететін және жаңадан кірген адамдар осы жерге бата алу үшін келіп, өркениеттерінің бастаушысына құрмет көрсетеді. Агбоньнирегун қасиетті орны: Оруньмиланың тоғайы. Ол – даналық, білім және болжам жасау қабілетіне ие Ориша. Бұл білім көзі адам денесін және тазалықты жақсы түсінеді деп есептеледі, сондықтан басқа ем-домдарға қарағанда көбінесе тиімді деп мақталады.
Археология
Иекереде күйген құбырлар (немесе туйере), тас құралдар, сынған кальба, өрнектелген қыш сынықтары және қыш ыдыстар (мысалы, жиек сынықтары, жазық сынықтар, сынған және жуылған қыш ыдыстар) қазылып алынды. Темір балқыту, балқыту процесінде қолданылған көмір, шұңқырларда кездесетін темір шлагы да табылды. Темір балқыту Ифе аймағында жүргізілді. Рудадан 80 пайызға жуық темір тотығы, жұқа шлактан 60 пайызға дейін темір тотығы алынғандықтан және шлак түзілу үшін қажетті мөлшерден артық темір тотығы қалмағандықтан, өнім мен тиімділік жоғары болды. Бұл Батыс Африкадағы шыны өндірісінің ең ерте шеберханаларының бірі болуы мүмкін. Шыны өндірісі 11 ғасырда, тіпті одан бұрын да басталған болуы мүмкін. Батыс Африкада табылған HLHA шыны моншақтарының болуы осы шыны өнеркәсібінің аймақтағы маңыздылығын көрсетеді және оның аймақтық сауда желілеріне қатысқанын көрсетеді.
Үкімет
Негізгі қала Ифе екі жергілікті басқару аймағына бөлінеді: Ифе шығысы, кеңсесі Оке-Огбода орналасқан, және Ифе орталығы қаланың Аджебанделе ауданында. Екі жергілікті басқару аймағында барлығы 21 саяси округ бар. Қаланың халқы шамамен 355 813 адамды құрайды.
География
Солтүстік ендіктері 7°28′ және 7°45′ және шығыс бойламалары 4°30′ және 4°34′. Иле-Ифе – көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысатын елді мекендері бар ауылдық аймақ. Ифеде метаморфты тау жыныстарымен негізделген, екі түрлі топыраққа – жоғарғы беткейлердегі терең сазды топырақтар мен төменгі бөліктердегі құмды топырақтарға ие толқынды жер бедері бар. Батыс Африканың тропикалық саванна климат аймағында орналасқан. Наурыз бен қазан айлары арасында орташа жауын-шашын мөлшері көбінесе жауады, ал орташа салыстырмалы ылғалдылығы 75%-дан 100%-ға дейін жетеді. Ифе – Ибадан қаласының шығысында орналасқан және Ифе-Ибадан тас жолы арқылы осы қаламен байланысты; Ифе сондай-ақ Осогбодан жақын және Эде, Ондо және Илеша сияқты басқа қалаларға жол желілері салынған. ОАУ колледжі үшін су тазарту құрылысы қызметін атқаратын Опа өзені мен су қоймасы бар.
Климат
Ифеде құрғақ маусым ылғалды және жартылай бұлтты, ал температура жыл бойы жоғары болады. Жаңбырлы маусым ауыр және бұлтты. Жылдық орташа температура 66-ден 93 градусқа дейін өзгереді, сирек 60 градустан төмен түсіп немесе 98 градустан жоғары көтеріледі.
Температура
22 қаңтардан 4 сәуірге дейін күнделікті орташа ең жоғары температура 91°F-тан асып түсетін ыстық маусым 2,4 айға созылады. Ифе қаласында наурыз айы жылдың ең ыстық айы болып табылады, орташа ең жоғары температурасы 92°F, ал ең төменгі температурасы 73°F.
Жауын-шашын
Бір күн сулы деп есептеледі, егер кем дегенде 0,04 дюйм сұйық немесе сұйыққа тең жауын-шашын жауса. Ифеде жаңбырлы күндердің болу ықтималдығы маусымға қарай күрт өзгереді. Даму деңгейі бойынша, Иле-Ифе қаласының Ифе орталық аймағы көбірек дамыған. Бұл аймақтарға Паракин, Элейеле, Модомо, Дамико және Корольдік мүліктер аймағы кіреді. Бұл аймақтар заманауи үйлермен, жақсы жол желісімен, үздіріліссіз электрмен және қауіпсіздікпен ерекшеленеді.
Білім
Ифеде Нигерияда және халықаралық жарайда кең танымал бірнеше университет бар, мысалы, Обафеми Аволово университеті (бұрынғы Ифе университеті) және Одудуа университеті. Сонымен қатар, Иле-Ифедегі Жетінші күндік адвентистер гимназиясы, Одудуа колледжі және 30 жылдан астам бұрын құрылған танымал мектептердің қатарындағы Мореми орта мектебі де орналасқан.