Кіріспе

Томас Уилдон (1719 жылдың қыркүйегі, Пенкхалл, Стаффордшир – 1795 жылдың наурызы) – ағылшын құмырашысы, Стаффордшир құмыра жасау өнерінің дамуында маңызды рөл атқарған. Оның зауытында жасалған нақты туындыларды анықтау көптен бері күмәнді болып келді, сондықтан "Уилдон стилі" сияқты терминдер әртүрлі тауар түрлерін сипаттау үшін жиі қолданылады. Бұл күмәнділікті көрсететін басқа терминдер: "Уилдон бұйымдары" – бұл бір тип және "Астбери Уилдон" – бұл ерте Стаффордшир мүсіндерін жасаудағы екі пионердің бірі. Ол түрлі материалдар мен керамикалық глазурьдерді пайдалана отырып, қыш және тас құмыралармен жұмыс істеді. Ол ең әйгілісі агат және тасбақа қабығына ұқсас құмыралар жасағанмен, екі жағдайда да Уилдон қолданылған техникаларды жетілдіріп, оларды кеңінен танымал етті.

Жеке өмір

Уилдон алғаш рет 1744 жылы Барластон шіркеуінде Энн Шоуға үйленген кезде құмырашы ретінде тіркелген. Оның ерте мансабы туралы көп мәлімет жоқ және ол қайда шәкірттікке түскені белгісіз. Энн 1757 жылы қайтыс болды, ал 1758 жылы Уилдон Ньюкасл-андер-Лаймнан шыққан белгілі отбасының қызы Элис Парротқа үйленді. Жосия Веджвуд 1772 жылы бір жексенбі күні кешке шіркеуде Элис кенеттен қайтыс болғанын жазды. Уилдон 1776 жылы үшінші рет үйленді, Лондон қоғамынан шыққан Сара Тернерге үйленді, бірақ әлі белгілі болмаған отбасылық байланысы, Стаффордширдегі Лэйн-Эндте тұратын құмырашы Джон Тернермен болды. Палл Молл аукциондық үйінің негізін қалаушы Джеймс Кристи, Сент-Джеймс, неке шартына қол қойғандардың бірі болды. Сара Тернермен некеден туған алты баланың ішінде бір қыз және бес ұл болды. Уилдонның есеп кітабы 1749-1762 жылдар аралығындағы және 1754-1759 жылдар аралығында Жосия Веджвудпен серіктестікте болған кездегі бизнесі туралы көп ақпарат береді, бірақ одан басқа оның отбасы немесе өмірі туралы құжаттық деректер аз, тек приходтық тізімдер мен Жосия Веджвуд және басқалардың жеке хаттарындағы сирек айтылулар бар. Томас Уилдон өзінің кәсіби шеберлігінің арқасында өте бай болды, бірақ өзінің жұмыстарын көре алатын Whieldon Grove атты әдемі үйінде, Фентон Вивиан фабрикасының жанында тұруды жөн көрді. Ол 1780 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін де сол жерде тұрды, зауытын бұзып, орнына сәндік бақ отырғызды, өйткені оның балалары бизнесті жалғастыруға ниет білдірмеді. 1786 жылы ол Стаффордширдің жоғары шерифі болып тағайындалды, бұл оның әлеуметтік мәртебесін көрсетті, ал 1789 жылы оған герб берілді. Ол 1795 жылы қайтыс болды, бұрынғы серіктесі Жосия Веджвудтан бірнеше апта ғана кейін дүние салды және Сток-апон-Трент шіркеуіне жерленді.

Күлшегер Уилдон

1742 және 1747 жылдар аралығында Уилдон Фентон Вивианда жерді жалға алды және 1748 жылы ол осы жерді толыққанды сатып алды. Ол өмірінің соңына дейін осы жерде қызмет етті. 1750 жылы ол Фентон Лоуда қосымша қыш фабрикасын сатып алды, бірақ ол оны жалға берді және Фентон Лоудағы фабриканы өзі пайдаланғанына ешқандай дәлел жоқ. Сондықтан Фентон Лоуда табылған қыш сынықтары Уилдонның ерте өндірісін көрсете алмайды. Уилдонның жоғары беделінің арқасында ол Стаффордшир қыш өнеркәсібінің алғашқы тарихындағы маңызды тұлғаларды жұмысқа тартты. Олардың ішінде сол кездегі ең белгілі керамикалық блоктарды кесетін немесе модельдеуші Аарон Вуд, өзінің танымал керамика фабрикасын құрған Джозия Споуд және тағы бір көрнекті тұлға Уильям Грейтбатч болды. 1754 жылдан 1759 жылға дейін Уилдон жас Джозия Веджвудпен серіктестік құрды. Томас Уилдон замандастары тарапынан Ұлыбританиядағы ең табысты қыш өндірушілердің бірі ретінде танылды. Бір автордың пікірінше, Веджвудтың отбасы мүшелерінен басқа, бұрыннан бизнесте орныққандардан, "оған ежелгі қолөнерді ірі өнеркәсіпке айналдыратын жаңашылдық әдістерді үйрете алатын адам болмаған шығар". Басқа авторлар керісінше, инновациялардың жетіспеуіне назар салды: Брайан Доланның сөзіне қарағанда, Уилдонның өндірісі 1759 жылы Веджвуд оны тастап кеткеннен бастап, 1780 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін көп өзгермеген. Робин Хилдиард одан да тікелей айтып, Уилдонның шығармашылыққа құштарлығы болмағанын және "жалпы тұтынуға арналған тәуекелсіз тауарларды жаппай өндіруге қанағаттанғанын" мәлімдеді, Веджвудқа "ең аз тәуекелмен байлыққа қалай қол жеткізуге болатынын" көрсетті.

Веджвуд пен Уилдон: серіктестік 17541759

Томас Уилдон 1754 жылы Джозиа Веджвудты Фентон Вивиандағы фабрикасында серіктестікке алды. Ол кезде Уилдон 35 жаста еді және қаржылық табысқа және айтарлықтай беделге қол жеткізген, ал Веджвуд 24 жаста ғана еді; Уилдон оның зор әлеуетін анық мойындады. Уилдонның қыш өндірісін Джозия Веджвуд өзінің заманауи Эксперимент кітабында сипаттаған, онда серіктестік туралы көптеген қолжазба материалдары бар. Веджвуд мұнда 1759 жылы қорғасынмен жалатылған кремдік ыдыстың сапасын жақсарту қажеттігі туындағанын түсіндіреді, бұл сол кезде Уилдон өндірген негізгі тауар еді. Бұл тауарлардың бағасы жылдам төмендеді және өндіріс сапасы оның салдарынан нашарлады. Веджвудтың Уилдонмен жұмысы көбінесе тәжірибелік болды және фабриканың тауарларын жақсартумен, сондай-ақ болашаққа бағытталған ізденістермен байланысты. Осылайша Веджвуд болашақтағы даңқына апаратын тәжірибелер жолына түсті. "Осы ойлар мені өнімдеріміздің денесінде, глазурьлерінде, түстерінде және пішіндерінде нақты жақсартулар жасауға ұйтартты." Веджвуд осы мәселелерді шешу үшін серіктестікке қабылданды және негізінен кремдік ыдыстарға арналған қорғасын глазурьлерін жақсартумен айналысты. Ол кезде кремдік ыдыстар қанағаттанарлық ақ түсті денеге ие болған, бірақ ешкім мөлдір қорғасын глазурін жасауға қол жеткізе алмады. 1759 жылы Веджвуд өз ісінен қол үзгенде және жеке бизнесін құрғанда, ол алғашқы сәтті тәжірибелік глазурьлерін жасаған еді. Веджвуд жеке бизнесін құрғаннан кейін де, қажет болған кезде сұранысты қанағаттандыру үшін Уилдоннан тауарлар, әдетте, кейінірек безендіру және жалату үшін бисквиттер сатып алуын жалғастырды. Ол сонымен қатар Уилдонмен бірге жұмыс істеген кезінен таныс Уильям Грейтбэтчтен де жиі тауарлар сатып алатын.

Тауарлар

1968 және 1970 жылдар аралығында Сток қалалық мұражайы тапсырысымен Арнольд Маунтфорд жүргізген Фентон Вивиан учаскесіндегі археологиялық қазбалар тұз глазурьдалған тас ыдыстар, тасқа ұқсас ыдыстар, агаттан жасалған ыдыстар, қызыл тас ыдыстар, глазурьдалған қызыл қыш ыдыстар, қара ыдыстар және аздаған мөлшерде қарапайым кремді ыдыстар табылды – бәрі де Уилдонның Веджвудпен серіктестік кезеңіне жатады. Сонымен қатар, Уилдонмен көбінесе байланыстырылмайтын, қытайлық үлгідегі суреттер мен гүлдер бейнеленген боялған кремді ыдыстардың да бірнеше фрагменттері кездесті. Уилдон есеп және жазба кітабын сақтап, 1749–53 жылдарға жасаған жазбаларында кофеқайнатқыштар, шайнатқыштар, пунш құмыралары, әсем ыдыстар, құмыралар, қант сақиналары, табақтар, турендер және «әшекейлер» немесе сәндік бұйымдар сияқты кең ауқымды қыш өнімдерінің жасалғанын көрсеткен. Әртүрлі пішілдер жасалғанына дәлел бар, бірақ олар көп емес. Пішіндер кейде заманауи күміс және қалайы пішіндеріне негізделген, сонымен қатар пресс-формада және сырға құйылған. Уилдонның қыш ыдыстарының ешқайсысы белгіленбеген, сондықтан оларды анықтау қиын. Фентон Вивиан учаскесінде қазылған сынықтар – типологиялық атрибуцияға мүмкіндік беретін маңызды ақпарат көзі. 18 ғасырдағы фабрикалар үшін дизайнды бөлісу немесе көшіру, немесе керамикалық қалыптарды сатып алу және сату әдеттегі жағдай болғандықтан, басқа қолдаушы дәлелдер болмаған жағдайда нақты ыдыстарды нақты фабрикаларға жатқызу кезінде сақтық таныту қажет. Мұздатқыштар, тұтқалар және түймелер сияқты аяқтау элементтері маңызды нұсқаулар бере алады.

Қайың қабық бұйымдары

Құрт қабық бұйымдары – бұл қыш ыдыс, көбінесе кремдік ыдыс, сол кездегі сәнді материал болған құрт қабығын еліктеу үшін шектеулі, аздап қараңғы түс палитрасымен безендірілген. Оны Уильдоннан бұрын Уильям Грейтбэтч және басқалар Стаффордширде, сондай-ақ Ливерпуль мен Лидсте жасаған. Бастапқы техника – қыздырылмаған (немесе «жасыл») ыдыстарға «ұнтақталған қорғасын оксиді және манганий оксидінің іздерімен кальцинирленген кремень» шашу. Бұл глазурь ішінде түс эффектін тудырады. Уильдонның 1750 жылғы жаңалығы – «керамика өнеркәсібіне жасаған алғашқы маңызды үлес» болды. Пигменттер металл оксидтерімен бояу немесе сүңгірмен жағу арқылы глазурь астына жағылды, содан кейін мөлдір глазурь жағылды. Бірінші ату кезінде түстер ағылып, құрт қабығының әсерін тудырады. Тортудақ қабықты бұйымдар туралы алғашқы мәліметтерді Томас Уильдон 1749 жылғы есеп және жазба кітабында келтірген. Тарихи тұрғыдан тортудақ қабықты бұйымдары көбінесе Томас Уильдонмен байланыстырылған, бірақ Пэт Хаффпенни ескерткен: «‘Уильдон’ таңбасы ғылыми зерттеулерді тежеді және Солтүстік Стаффордширдегі қыш өндірісі туралы білімімізді шектеді». 1991 жылы Уильям Грейтбэтч туралы зерттемесінде Дэвид Баркер де былай қорытындылады: «Уильдон жасаған көптеген бұйымдар қазір Грейтбэтч жасаған түрлер екені белгілі және олар Грейтбэтч жерінен табылған. ‘Уильдон ыдысы’ немесе ‘Уильдон типті ыдыс’ терминдері әртүрлі керамиканы, әсіресе тортудақ қабықты бұйымдарды сипаттауда кеңінен қабылданған, бірақ бұл кезеңнің қыш өндірісін объективті зерттеуде қиындықтар тудырады». Қолдаушы мәліметтердің болмауына байланысты, кез келген тортудақ қабықты бұйымды Томас Уильдонға жатқызуда сақтық таныту қажет.

Жұмыс күші

XVIII ғасырда бүкіл отбасылар, балалары да қоса, қыш ыдыс жасаумен айналысу қалыпты жағдай болған. Жұмысшылар, мысалы, арнайы керамисттер, суретшілер немесе "тозау" (немесе пеш) жұмысшылары ретінде жұмысқа тартылған. Уильдонның сол кезең үшін ерекше көп жұмыс күші болды және ол "үлкен талапкерлік, құрметті мінез-құлық және қатаң уақытты сақтауды" талап еткен. Жұмысшылар топтарға бөлініп, жақсы жалақы алды, ал білікті жұмысшылардың жалақысы өнімділікке байланысты болды. Уильдон жұмысшыларына жалға берілетін үйлер ұсынған алғашқы қыш ыдыс жасаушы кәсіпорны болды, ол 1750 жылы сегіз үймен бастады. Кейін Жосия Веджвуд 1769 жылы 42 үйден және бір қонақүйден тұратын Этрурия ауылын құрғанда, Этрурия зауытындағы жұмысшылар үшін қауымдастық идеясын қолдады. 1763 жылғы "Жол салымы туралы петиция" көрсеткендей, сол кезде Стаффордшир қыш ыдыс жасау аймағында 150 жеке қыш ыдыс бизнесі жұмыс істеген, оларда 7000-ге жуық адам жұмыс істеген. Қорғасын глазурь қолданатын қыш өнеркәсіпшілері қорғасынмен улану және денсаулыққа қауіпті ауруларға ұшыраған.

Көлік

18 ғасырда Стаффордшир керамикасының нарығы өскен сайын, көлік байланысын жақсарту қажеттілігі арта түсті. 18 ғасырдың басында тауарлар көбінесе жергілікті жерде сатылып, «жүк тасушылар» деп аталатын адамдар үлкен қаптарда тауарларын арқаларына мінгізіп тасыған. Кейде олардың орнына есектің балалары қолданылған. Жергілікті жолдардың жағдайы нашар болғандықтан, есектер мен жүк тасушылар ауыр жүктерін алып келе жатып шұңқырларға құлап түсуі мүмкін еді. Кейбір шұңқырлар екі футтан (шамамен 60 см) терең болған және өмірге қауіпті болды. Бастапқыда, керамикадан тауарлардың шығу жолдарының барлығы порстарға және жағалау бойындағы сауда жолдарына баратын жол және өзен көлігінің үйлесімін қамтыды. Бұл бағыттармен сапар 20 мен 40 миль аралығында болып, жылдамдық өте төмен еді. Жолдар автокөлік жолдары салынар алдында нашар болғандықтан, көптеген дайын өнімдер тасымалдау кезінде сындырылып, керамика өндірісінен түсетін пайданы айтарлықтай азайтатын. 1991 жылы сот ісі Whieldon үлгісіндегі шамдықтың нақтылығы күмәнді болғанда, жалғандықтың ашыққа шығуына себеп болды. Бұл затты америкалық коллекционер үшін ағылшын дилерінен сатып алудан бұрын сарапшылар тексерген. Бірақ, термолюминесценциялық талдау оның қазіргі заманғы екенін көрсетті.

Тұрақты бедел

Томас Уилдонның туындылары коллекционерлердің көптен бері құнды мүліктері саналады және кем дегенде соңғы бір ғасыр бойы жоғары бағаға сатылып келеді. 2011 жылы Эдмунд де Ваал гончарлық өнерді мақтау үшін 1760 жылғы Томас Уилдонның шайдан жасалған құмырасын таңдады.

Томас Уилдонның суреті

Бараластон, Стаффордширдегі Веджвуд мұражайы Томас Уилдонның жалғыз белгілі портретін сақтайды.