Кіріспе

Ағылшын қыш құмырашысы және Wedgwood компаниясының негізін қалаушы (1730–1795) ең үлкен Джозия Уеджвуд

Джозия Уеджвуд (12 шілде 1730 – 3 қаңтар 1795) – ағылшын қыш құмырашысы, кәсіпкер және құлдықты жоюшы. 1759 жылы Wedgwood компаниясын құрып, жүйелі тәжірибелер арқылы қыш массаларын жетілдірді және еуропалық қыш өндірісін индустрияландыруда жетекші болды. 1760-шы жылдардың соңы мен 1770-ші жылдардың басындағы классикалық үрдістер оның сатуын жандандыруда маңызды рөл атқарды. Оның қымбат тауарларына жоғарғы топ өкілдері көп сұраныс білдірді, ал ол арзан жиынтықтарды насихаттау үшін үлгі алу әдісін қолданды. Уеджвуд жасаған әрбір жаңа өнім – жасыл глазурь, крем, қара базальт және жасмырт – тез көшірілді. Өндірісте тиімділікке қол жеткізгеннен кейін, ол сату және таратуда да тиімділікке жетті. Лондондағы көрме залдары тұтынушыларға оның толық ассортиментін көруге мүмкіндік берді. Уеджвудтың компаниясы оның өмірінде фарфор өндірген жоқ, бірақ оның орнына жоғары сапалы қыш және тас қыш ыдыстарға маманданған, олар фарфордың көптеген қасиеттерін сақтайтын, бірақ әлдеқайда арзан болды. Ол өнімдерінің дизайнын қазіргі сәндерге сай ұстауға көп күш жұмсады. Ол қолмен бояуға ұқсас әсер беретін, бірақ әлдеқайда төмен бағалы көшірме баспасын ерте қабылдады. Ұлыбританиядағы өнеркәсіптік революцияны күшейткен тұтыну революциясының қажеттіліктерін қанағаттандырып, Уеджвуд қазіргі заманғы маркетингтің негізін салушы ретінде танылды. Ол тікелей пошта, ақшаны қайтару кепілдігі, өзін-өзі қызмет көрсету, тегін жеткізу, «бірін сатып ал, бірін тегін ал» және суреттелген каталогтарды енгізді. Олардың тұңғыш ұлы Томас 1717 жылы, Екатерина 1726 жылы дүниеге келді, ал Жозия – олардың 13-ші және соңғы баласы болды. Балалар шіркеуде крещениеден өтті; Жозия 1730 жылғы 12 шілдеде крещение алды, бұл, мүмкін, оның туған күні. Әйелі орындықты жалға алуын жалғастырса да, Мэри оларды әкесі үйреткен құндылықтармен тәрбиеледі, ол «ақылға, тәжірибеге және тәжірибелік зерттеулерге негізделген білім догмадан артық» деп есептеді. Жосия басқа балалармен бірге қыздар мектебіне барды, содан кейін 1737 жылы Ньюкасл-андер-Лайм қаласына 5 шақырым қашықтықтағы Ньюкаслға барып-келуге мүмкіндік алғанда, ол олармен бірге Пуритандықтар болған мырза және ханым Бланттың мектебіне барды. 1739 жылғы маусымда әкесі қайтыс болғаннан кейін Жосия мектепті бітіріп, орташа жасында бейресми шәкірттікке кірісіп, құмыра жасау дөңгелегінде «құмыра жасауды» үйренді. Он екі жасқа келгенде, ол оң тізесіне жұқпалы аурудан зардап шекті, бірақ 1744 жылғы 11 қарашада шіркеудің бауырындағы Томасқа шәкірт құмырашы ретінде қызмет етуге ресми келісім алу үшін жеткілікті қалпына келді. Жосия бір-екі жыл құмыра жасау жұмысына кірісті, содан кейін тізесі ауырып, ол қалыптық бұйымдар мен кішкентай әшекейлер жасады. Ағасы оның жақсарту туралы идеяларын қажетсіз деп санады және оның серіктестік ұсынысын қабылдамады, сондықтан 1751 немесе 1752 жылдары Жосия Стоук маңындағы құмыра жасау зауытында серіктес және менеджер болып жұмыс істеді. Жергілікті көптеген құмырашылар жаңалықтар жасау үшін практикалық химияны қолданды, ал Уеджвуд көп ұзамай Томас Уилдонмен серіктестікке кірісті, ол тырнақ қораптары сияқты құнды шағын бұйымдар жасады. Алты айлық зерттеулер мен дайындықтан кейін Уеджвуд ерекше жарқын жасыл глазурьді жасады, және бұл глазурьді өнімдерге бірден сұраныс болды. Өзінің серіктесі сияқты Уеджвуд кейде Бірмингемдегі дүкендерге тапсырыс алу үшін үлгілер алып, бизнес байланыстар орнатты. Өкінішке орай, тізе жарақатынан кейін жалпы қабыну пайда болды, ол бірнеше ай бойы өз бөлмесінде емделуге мәжбүр болды. Ол бұл уақытты әдебиет пен ғылыми кітаптарды оқып, білімін кеңейтуге пайдаланды. Оның зерттеулеріне 1754 жылы Уеджвудтың қарындасы Кэтринге үйленген Лайм кездесу үйінің жанындағы Ньюкаслдың пасторы Уильям Уиллеттің бірнеше рет келгені көмектесті; «көбіне білімді және жалпы білімді адам». Жосия бұл ағылшын пресвитериан шіркеуіне, кейін унитариан деп аталған шіркеуге қатысты және Уиллеттің досы болды. 1759 жылы Уеджвуд өзінің Бёрслем бизнесін кеңейтіп, алыс туыстары Джон мен Томасқа тиесілі Айви Хаус Уоркс пен коттеджді жалға алды. Оларды бай конглтондық ірімшік сатушы Ричард Веджуд және оның қызы Сара жиі қонаққа шақыратын. Ол унитариандық дәстүрге сәйкес жақсы білім алған, көп ұзамай «Жос» өзінің «сүйікті Саллиге» хат жазды. 1762 жылы жұмыс сапарында Уеджвуд тағы бір тізе жарақатын алды. Хирургтың көмегінен кейін, ол Томас Бентлиде болды, ол оның жақын бизнес серігіне айналды. Сауығу кезінде ол химиягер Джозеф Пристлимен танысты, ол оның жақын досы болды және оның балама діни идеяларын талқылады. Мамыр айында Уеджвуд Бентлиге ұзақ хат жазып, Бёрслемнен хат жазды және үлкен үй-жайға, Кирпіш үйіне және тұрғын үйге көшті.

Керамика

Уеджвуд өз заманының ғылыми жетістіктеріне қызығушылық танытты және осы қызығушылық оның қыш ыдыстарының сапасын революциялауға қажетті тәсілдерді қабылдауына негіз болды. Оның ерекше глазурьтері оның тауарларын нарықтағы басқа заттардан ерекшелей бастады. 1763 жылы ол жоғары лауазымды тұлғалардан, соның ішінде королева Шарлоттадан тапсырыстар алды. Уеджвуд оны сатып алған қыш ыдыстарын "Королеваның ыдыстары" деп атауға көндірді және патшалық байланысын өзінің кеңсе тауарларында жариялады. Уеджвудтың королеваға жасаған әрбір нұсқасы жеткізілгенге дейін көрмеге қойылды. 1764 жылы ол шетелден алғашқы тапсырысын алды. Уеджвуд өзінің "Королеваның ыдыстарын" ағылшын сауда кемелерінің барған жеріне қолжетімді бағамен сатты. 1767 жылы ол былай деп жазды: "Осы кремді түстің, яғни Королеваның ыдыстарының, яғни азудың сұранысы әлі де артып келеді – оның қолданылуы бүкіл әлемге қаншалықты жылдам тарағаны таң қалдырады". 1767 жылы Уеджвуд пен Бентли сәндік ыдыстарды бөлісу туралы келісімге келді, отандық ыдыстар Уеджвуд атынан сатылды. Әдемі қоғамды қызықтыру үшін арнайы көрме зал салынды. Уеджвудтың шеберханасы Лондонның ең сәнді кездесу орындарының біріне айналды. Оның жұмысшылары сұранысты қанағаттандыру үшін күні-түні жұмыс істеді, ал келушілердің саны азаймады. Рококоның әсемдігі, жарқын түстері және алтынмен жалануы жойылды, барокконың сән-салтанаты ұнамай қалды; шығыс өнерінің күрделілігі сүйіспеншіліктен шықты. Сұраныс тазалыққа, қарапайымдыққа және ежелгілікке болды. Бұл сәннің таралуын ынталандыру және оны жеделдету үшін Уеджвуд Этруриядағы және Вестминстердегі көрме залдарына қосымша Бат, Ливерпуль және Дублинде қоймалар мен көрме залдарын ашты. Ашылу уақытына ерекше көңіл бөлінді, жаңа тауарлар олардың әсерін күшейту үшін сақталды. Шамамен 1771 жылы ол жаспер ыдыстарын жасаумен тәжірибе жасады, бірақ осы жаңа өнімді бірнеше жыл бойы жарнамаламады. Сер Джордж Стриклендтен, 6-шы баронеттен, Римнен үлгілер алу туралы кеңес сұралды. Алтынмен жалану танымалдылық танытпады, ал 1772 жылы Уеджвуд сэр Уильям Гамильтонның ұсыныстары бойынша "жағымсыз алтынмен жалану" мөлшерін азайтты. Ағылшын қоғамы классикалық өнердегі ашық бейнелерді өздерінің дәмдері үшін "тымырсық" деп тапқанда және грек құдайларының құлшынысы тым айқын болғанда, Уеджвуд олардың пұтқа табынушылықты жасыруға асықты – қыздарға көйлек, ал құдайларға инжір жапырақтары жеткілікті болды. Ол гүлшешектерін "Девоншир герцогинясының гүлшешектері" деп атаса, кремді ыдыстарын "Королеваның ыдыстары" деп атаса, олар жақсы сатылатынын сезінгендей, Браун, Джеймс Уайатт және Адам ағайындыларынан сәулетшіге өздерінің шатыршаларын пайдалануда жетекшілік етуді, ал Джордж Стаббсқа Уеджвуд плакеттерін пайдалануда жетекшілік етуді тіледі. Уеджвуд аристократиялық нарықты монополияға айналдырып, өз ыдыстарына қоғамның барлық топтарына сіңетін ерекше әлеуметтік мәртебе беруді үміттенеді. Уеджвуд мұндай мүмкіндіктің құнын толық түсінді және оның иесінің атын ыдыстарына беру арқылы оны барынша пайдаланды: мысалы, "Королеваның ыдыстары", "Корольдік үлгі", "Орыс үлгісі", "Бедфорд", "Оксфорд" және "Четвинд" вазалары. Клиенттеріне түпнұсқасының бар-жоқтығы немесе Уеджвудтың көшірмесіне ие болу маңызды емес еді. 1773 жылы олар алғашқы көрме каталогын, пішіндердің суреттелген каталогын шығарды. 1773 жылы Екатерина II Керекесин сарайына (бақа батпағындағы сарай), кейін Чесме сарайы деп аталған, 952 данадан және мыңнан астам түпнұсқа суреттерден тұратын (жасыл) Жабақ қызметін тапсырды. Сурет салудың көп бөлігі Уеджвудтың Челсидегі сәндеу студиясында жасалды. Уеджвуд бұл көрменің "біздің залдарымызға көптеген сәнді адамдарды әкелетінін" ойлады. Бір айдан астам уақыт бойы сәнді әлем залдарға жиналып, көшелерді өздерінің кареталарымен тоқтатты. (Екатерина 2700 фунт төледі. Оны әлі де Эрмитаж мұражайында көруге болады.) Өзіндік құны жоқ болғанымен, бұл өнімдер жарнамалық құндылығын жоғарылатты.

Кейінгі жылдар

Веджвуд жетекші өнеркәсіпші ретінде Трент және Мерси өзендері арасында қазылған Трент және Мерси каналының маңызды демеушісі болды, осы кезеңде ол Эразм Дарвинмен дос болып қалды. Сол онжылдықтың соңында дамып келе жатқан бизнесі оны кішкентай Айви шеберханасынан жаңа салынған Этрурия шеберханасына көшуге мәжбүр етті, ол 180 жыл бойы жұмыс істеді. Фабрика Италияның Этрурия айманының атымен аталды, онда этрус дәуіріне дейінгі қара фарфор қазбалары жүргізіліп жатқан еді. Веджвуд осы фарфордан шабыттанды және оның алғашқы маңызды коммерциялық жетістігі – оны «Қара базальт» деп атаған нұсқасын жасауы болды. Ол өнеріндегі және жаппай өндіріс техникасындағы тәжірибелерін жақсартылған жолдар, каналдар, мектептер және тұрмыс жағдайларына деген қызығушылығымен үйлестірді. Этрурияда ол тіпті жұмысшылары үшін ауыл салды. Фабриканың басты кіреберісіне «Sic fortis Etruria crevit» деген ұран жазылды. Жаңа шеберхана ашылғаннан кейін көп ұзамай, шешекке шалдыққан оң аяғын ампутациялау қажет болды. 1780 жылы оның көп жылдық серіктесі Томас Бентли қайтыс болды, ал Веджвуд бизнес басқаруға көмек сұрап Дарвинге жүгінді. Веджвудтар мен Дарвиндер отбасылары арасындағы тығыз байланыс нәтижесінде Жосияның үлкен қызы кейін Эразмның ұлына үйленді. Жаңа үлгінің көшбасшысы ретінде бекіну үшін ол өзінің техникалық шеберлігінің соңғы сынағы ретінде әйгілі Барберини вазасын іздеді. Тауарларының сирек екенін клиенттеріне сезіндіру үшін ол бөлмелерінде көрсетілетін жаспирдің санын қатаң шектеді. 1783 жылы ол қыш ыдысу принципіне негізделген пирометриялық құрылғыны (пирометрдің бір түрі) жасағаны үшін Корольдік қоғамға сайланды, ол керамиканы қақтау кезінде жететін жоғары температураны өлшеуге арналған (толық мәліметтер үшін Веджвуд шкаласына қараңыз). Ол Бірмингемдегі Ай қоғамының белсенді мүшесі болды, ол көбінесе Эразм Дарвин үйінде өткізілді, және Бірмингемдегі Ай тастарында еске алынады.

Өлім

Компаниясын ұлдарына өткізгеннен кейін, Веджвуд 1795 жылы, шамасы, жақ сүйегінің қатерлі ісігінен үйінде қайтыс болды. Ол үш күннен соң Сток-на-Трент шіркеуіне жерленді. Жеті жыл өткен соң, оның ұлдары тапсырыс берген мәрмәр ескерткіш тақта сол жерге орнатылды.

Мұрасы мен ықпалы

18 ғасырдағы ең бай кәсіпкерлердің бірі – Веджвуд, тұтынушылық революция мен Британиядағы өнеркәсіптік революцияны дамытуға көмектескен өркендеудің өсуіне байланысты туындаған сұранысты қанағаттандыру үшін тауарлар жасады. Веджвуд Энтони Хопвудтың "Бухгалтерлік есеп жүйелерінің археологиясы" еңбегінде басқарушылық есеп принциптерін ерте қабылдаған немесе негізін қалаушы ретінде де аталады. Тарихшы Тристрем Хант Веджвудты «жеке жігері мен ерекше қабілеті біздің жұмыс істеу және өмір сүру салтымызды өзгерте білген, қиын, дарынды, шығармашылық кәсіпкер» деп сипаттады. Ол құмырашы Джон Тернердің үлкен ұлымен достық және саудадағы бәсекелес болды; кейде олардың туындылары жаңылыс сипатталған. Шетелдік сатып алушыларға қосымша ыңғай жасау үшін ол француз, неміс, итальян және голланд тілдерін білетін кеңсе қызметкерлерін жұмысқа алды және олардың хаттарына ана тілінде жауап берді. Веджвуд – тоғызыншы буыннан бері келе жатқан керамисттер отбасының мүшесі. Веджвуд компаниясы бүгінгі күнге дейін қыш өнімдерінде танымал аталым (Fiskars тобының құрамында), ал «Wedgwood China» оның жасаған Jasperware қыштарын – рельефті өрнектермен (көбінесе ақ түсті) безендірілген түсті қыштарын атау үшін қолданылады. Камеоның нақты дизайнын оның фабрикасында модельерлер болған Уильям Хаквуд немесе Генри Уэббер жасаған болуы мүмкін. 1787 жылдан 1795 жылы қайтыс болғанға дейін Веджвуд құлдықты жою қозғалысына белсенді қатысты. Оның құл медальоны құлдықты жою мәселесіне қоғамның назарын аударды. Веджвуд ақ фонға қара бейнесі бар камео түрінде осы суретті қайта жасап, оның жүздеген даналарын тарату үшін қоғамға сыйлады. Томас Кларксон былай деп жазды: «Әйелдер оларды білезік ретінде тағып жүрді, ал басқалары шаштарына сәндік түйреуіш ретінде бекітті. Соңында оларды тағуға деген құштарлық кеңінен тарады, сондықтан әдетте құнды емес заттармен шектелген сән, осы жолы әділдік, инабаттылық және бостандық ісін ілгерілетуде құрметті міндетті атқарды». Медальондағы сурет танымал болды және басқа да мақсаттарда қолданылды: үлкен көлемдегі көшірмелері қабырғаға ілу үшін боялды, ал темекі құбырларын жасауда қолданылды.