Кіріспе

Испандық муниципалды судья. Alcalde (/æ//l/'/k//æ//l//d//i/; alˈkalde) – дәстүрлі испандық муниципалды судья, сот және әкімшілік функцияларын атқарған. Коррегидор болмаған жағдайда, алкальде Кастилия кабильдосының (қалалық кеңес) төрағасы және қаланың бірінші сатыдағы судьясы болды. Алкальдерлерді қалалық кеңестің регидорлары (кеңес мүшелері) екі немесе үш жылға қайта сайлану құқығысыз жыл сайын сайлап отырды. Алкальде лауазымы кеңсе таяғы арқылы белгіленді, оны қызметтік міндеттерін орындағанда бірге алып жүруі керек болды. Бұл лауазымды атқаратын әйел алкальдеса деп аталады. Жаңа Испанияда (Мексика) alcaldes mayores колониялық дәуірдегі әкімшілік аумақтарда alcaldías mayores деп аталатын бас әкімшілер болды; колониялық дәуірдегі Перуда бұл бірліктер коррехиментос деп аталды. Алкальде сонымен қатар испан миссияларындағы жергілікті (үндістер) басшыларына берілген атақ еді, олар францискан миссионерлері үшін көптеген міндеттерді орындады.

Ортағасырлық шығу тегі

Алкальде қызметі Реконкиста кезінде Леон мен Кастилияның кеңейіп жатқан патшалықтары жаңа жерлерді мекендегенде қалыптасты. Дуро мен Тежу өзендері арасындағы бекінілген елді мекендер нағыз қалалық орталықтарға айналғанда, олар феодалдық билеушілерінен немесе Леон мен Кастилия патшаларынан кеңес құру құқығын алды. Осы кеңестердің құзырында қалалық судьяны (латын тілінде iudex, испан тілінде juez) сайлау болды. Бұл судьяларға қызметтерінде түрлі көмекші судьялар – алкальделер көмектесті, олардың саны қаладағы шіркеулердің санына байланысты еді. Алкальде атағы араб тіліндегі al qaḍi (قاضي) сөзінен алынған, ол "судья" дегенді білдіреді. Алғашқыда алкальде сөзі Андалусия араб тіліндегідей қарапайым судьяларға қатысты қолданылған. Кейін ғана ол қалалық бас судьяға қолданыла бастады. Осы ерте қолданыс оның басқа да қолданыстарында сақталды, мысалы, alcaldes del crimen – аудиенциядағы судьялар; Alcaldes de la Casa y Corte de Su Majestad – Кастилиядағы жоғарғы сот құрамы және патша сарайын басқарғандар; alcaldes mayores – коррехидордың синонимі; және alcaldes de barrio – шамамен британдық приход констебльдерімен тең. Осы себепті муниципалдық алкальде көбінесе алькальде ординарио деп аталды.

Классикалық кабилдо, XV - XIX ғасырлар

Төртінші ғасырдың соңына қарай Кастилияның муниципалдық кеңесінің нақты нысаны – аюнтемиато немесе кабилдо қалыптасты. Кеңес құрамында ең көп жиырма төрт мүше (regidores) болуға шектелген, олар патша тарапынан өмір бойына тағайындалуы, мұрагерлік ретінде лауазымды иеленуі немесе муниципалитет тұрғындары (vecinos) тарапынан сайлануы мүмкін. (Көптеген кабильдоларда осы түрлі регидорлардың араласуы кездесетін.) Магистраттардың саны, енді нақты түрде алькальде деп аталатын, қаланың мөлшеріне қарай бір немесе екіге дейін шектелген және олар regidores тарапынан жыл сайын сайланды. Кабилдолардың үстемдігін қамтамасыз ету үшін Кастилия монархтары көбінесе коррегидорды тағайындайтын, ол кеңестің төрағалық етуші лауазымын атқарды. Испан конкистадорлары кабилдоны Америка мен Филиппинге әкеліп жеткізді. Америкадағы кеңеске құқығы бар қалалар мен ауылдарда (1680 жылғы Recopilación de las Leyes de Indias-тағы виллалар мен люгарлар) бір алькальде болды. Ал қалаларда (ciudades) екі алькальде болды, бұл кез келген жердегі ең көп саны еді. Жаулаудың алғашқы кезеңдерінде, егер олар сол аймаққа заңмен белгіленген көшіп келгендердің санын тарта алса, аделантадолар өздері қоныстанған аудандарда алькальделерді тағайындау құқығына ие болды. Бұл құқық бір буынға мұрагерлік жолмен берілуі мүмкін, содан кейін сайлау құқығы муниципалдық кеңеске қайтарылды.

Қазіргі қолданысы

Қазіргі испан тілінде «алкальде» термині қала әкіміне тең, және Испания мен Латын Америкасының муниципалитеттеріндегі жергілікті атқарушы лауазымды тұлғаны білдіреді. Мысалы, 1898 жылғы испан-американ соғысы кезінде арал басылып алынғаннан кейін, испан тілінде сөйлейтін Америка Құрама Штаттарының құрамындағы Пуэрто-Рикода «алкальде» атағы қолданыла берді. Алайда, Испанияның Сеута және Мелилья автономиялық қалаларында «alcaldes presidentes» өздерінің материктік әріптестерінен гөрі кеңірек өкілеттіктерге ие. АҚШ бұрынғы Жаңа Испания вице-корольдігінің бір бөлігін қосып алғандықтан, бұл лауазым аталған аймақтардың жергілікті саяси және құқықтық дамуына ықпал етті және сот ісінде еске алынады. Мексика-Америка соғысынан кейін тұрақты саяси және сот жүйесі орнатылғанға дейін АҚШ-тың оңтүстік-батысында бұл атақ қолданыла берді. «Алкальдерлер» заң үстемдігін қолдауымен және өздік қорғаныс жасаушыларға қарсылығымен белгілі болды. 19 ғасырдағы Калифорнияда, кейіннен АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы болған Стивен Джонсон Филд, 1850 жылы алтын асыру кезінде иммигранттар құрған Мэрисвилл қаласының жалғыз «алкальдесі» қызметін атқарды. Олар уақытша испан және мексикалық муниципалитет үкіметінің нысанын қолданды. Техаста округ судьясының лауазымы Техас революциясынан бұрын штат территориясында болған «алкальде» лауазымына негізделген. Бұрынғы «алкальдерлер» сияқты, Техас Конституциясы бойынша округ судьялары сот және бас атқарушы функцияларды бірге атқарады. Бүгінде ірі округтерде округ судьясы көбінесе тек округтің бас атқарушысы ретінде жұмыс істейтін болса, кішігірім округтерде округ судьясының рөлі «алкальде» лауазымының біріктірілген сот және әкімшілік функцияларының көп бөлігін сақтайды. Калифорния штатының Сонома қаласында қаланың салтанатты шараларын өткізу үшін «Alcalde/Alcaldesa» құрметті атағын беру дәстүрі бар, ал «мэр» қала басшысының ресми лауазымы болып табылады. Белизде кез келген ауылдық қауым «алкальде» тағайындауы мүмкін. «Алкальде» сот және әкімшілік функцияларды атқарады және үкімет тарапынан шағын жалақы алады. «Алкальде» коммуналдық жерді басқаруға, дауларды шешуге және ұсақ қылмыстар үшін жазаны анықтауға жауапты. Оңтүстік Белиздегі майя қауымдастықтары көбінесе осы жергілікті басқару түрін қолданады.