Кіріспе

Венгрия монархтарының таж кигізу тажы – Венгрияның қасиетті тажы (Szent Korona, Sacra Corona), сондай-ақ, Әйгілі Стефан тажы деп те аталады, ол Венгрияның Әйгілі Стефан I құрметіне аталған. Венгрия Корольдігі өмір сүрген кезеңінің көп бөлігінде осы тажбен таж кигізілді; он екінші ғасырдан бері патшалар осы тажбен таж кигізілді. Таж патшаның Венгрия тағасының жерлеріне (Карпат алқабына) билігін көрсететін болды және заңдылықтың маңызды белгісі саналды. Венгрия тарихында елуден астам патша осы тажбен таж кигізілді, соңғысы 1916 жылы Карл IV болды. Владислав I, Ян Сигизмунд Заполя және Иосиф II таж кигізілмеген патшалардың қатарында. Тажға жабыстырылған эмальдер негізінен византиялық жұмыс, 1070 жылдары Константинопольде жасалған деп есептеледі. Тажды Византия императоры Михаил VII Дукас Венгрия королі Геза I-ге сыйлаған; екеуі де тақтың төменгі бөлігіндегі эмаль тақталарында грек тілінде бейнеленген және аталған. Алайда, халық арасында қасиетті таж ежелгі және Пападан тараған деп есептелді, ол 1000/1001 жылдары таж кигізілген Венгрияның алғашқы королі Стефан I заманына дейін жетеді. Бұл – сақталған екі византиялық таждың бірі, екіншісі – Венгрия Ұлттық мұражайындағы Мономахус тажы, ол басқа да мақсаттарға қолданылған болуы мүмкін. Қасиетті таж, әдетте, әртүрлі шығу тегі бар элементтерді пайдалана отырып қайта жасалған. Қасиетті таждың қазіргі түріне жатқызылатын мерзім көбінесе 12 ғасырдың соңы деп есептеледі. Венгрияның таж кигізу рәсімі қасиетті таж, скипетр, шар және мантиядан тұрады. Шарда Карл I-нің (1310–1342) елтаңбасы бейнеленген. "Қасиетті таж" атауы алғаш рет 1256 жылы қолданылған. 14 ғасырға қарай ол патша билігінің бірегей символына айналды. Корольдік күзетшісі Пьер Ревай жазғандай, Венгрияға жаңа монарх қажет болғанда, ол патшаны таж кигізу үшін тәж іздемеді, егер тажға лайық патшаны іздеді. Ол сондай-ақ "Мажарлар үшін Қасиетті таж – еврей халқы үшін Жоғалған Шынайы Шкаф сияқты" деді. 2000 жылдан бері Қасиетті таж Венгрия Парламенті ғимаратының орталық күмбезді залында қойылған.

Таждың ерекшеліктері

Оның пішіні эллипстік (ені 203,9 мм, ұзындығы 215,9 мм) және ол қалыпты адам басынан үлкен. Тақ кию рәсімінде патша таққа ілінген былғары "қапа" астармен жабдырылуы керек еді. Салмағы 2056 г. (4 фунт 8,52 унция). Жоғарғы және төменгі бөліктердегі алтын-күміс қорытпаларының құрамы әртүрлі. Төменгі бөлігі асимметриялық.

Қасиеттілік ілімі

Еуропалық христиандық тәждеріндей, қасиетті тәж де киген адамның билік жүргізуге құдайдан берілген құқығын көрсететін нұрға ұқсас бейнелейді. Халық арасындағы дәстүрге сәйкес, И. Стефан I өлер алдында (1038 жылы) тәжді көтеріп, оны және өз мемлекетін Әзіре Мәриямға арнады. Осыдан кейін Мәриям Венгрия Корольдігінің ғана емес, сонымен қатар regina (патшайым) қамқоршысы ретінде де бейнеленді. Осы арнау "Киелі Тәж ілімі" (Szentkorona tan) бойынша, тәжді болашақ Венгрия патшаларына көмектесу үшін құдай күшімен нығайтуға тиіс болды. Корольдік сақшысы Пьтер Ревай бұл ілімді өзінің Commentarius De Sacra Regni Hungariae Corona (Венгрия Корольдігінің қасиетті тәжі туралы түсіндірме, Аугсбург, 1613) және De monarchia et Sacra Corona Regni Hungariae (Венгрия Корольдігінің монархиясы және қасиетті тәжі туралы, Франкфурт, 1659) еңбектерінде жазды. Бұл ілім бойынша, тәждің өзі Венгрия мемлекетімен бірдей құқықтық тұлға болып табылады. Ол "тәж атынан" билік ететін монархтан жоғары тұрады.

Шығу тегі

Ең көп қабылданған теорияға сәйкес, Венгрия ғылым академиясы мен Венгрия католик епископтары конференциясының жарияланымдарында Киелі Тақ үш бөліктен тұрады: төменгі абронк (шеңбер, қаптал), корона граека; жоғарғы keresztpántok (қарсы белдеулер), корона латина; және ең жоғарғы бұрышта еңкейген крест. Ол Византиялық ықпалмен, Венгрия королі Бела III билік кезінде жасалған. Бұл, Степан I-нің таққа отырғызылуынан бірнеше онжылдық соң болды, оның күні әртүрлі деректерде 1000 жылғы Рождество немесе 1001 жылғы 1 қаңтар деп көрсетіледі. Тақтың шығу тегі туралы тағы бір нұсқаны епископ Хартвик 1100-1110 жылдары король Кёньвес Кальманның өтініші бойынша жазды, онда «Папа» король Степанға «өзінің батасы мен тәжін» жіберген. «Хартвик аңызына» сәйкес, Киелі Степан есімі аталмаған «Пападан» тәж алу үшін Эстергом архиепископы Астрикті Римге жіберді. Астрик асығыс болғанына қарамастан, Римге Польшаның болашақ королі Миешконың елшісі бірінші болып келді. Папа түсінде періште көріп, оған былай деді: «Тағы бір елші белгісіз халықтан келеді, ол да тәж сұрайды. Оларға лайықты тәжді беріңіз». Келесі күні Астрик келді, Папа оған тәжді берді. Хартвик аңызы 1200 жыл шамасында Венгриядағы діни кітаптар мен бревиарийлерде пайда болды, онда сол кездегі Папа Сильвестр II есімдері айтылды. Кейіннен Сильвестр II жіберген тәж туралы әңгіме христиан әлеміне тарады және 1613 жылы тәж сақшысы Петер Ревай жариялады. Алайда, бұл аңыз тарихи дәлелдермен расталмаған. Миешко I, Киелі Степан I немесе Папа Сильвестр II-нің замандасы болған жоқ. Сонымен қатар, 1083 жыл шамасында жазылған «Ұлы аңыз» тақтың римдік шығу тегі туралы ештеңе айтпайды: «Оның әкесі қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң, Папаның батасы келді және Иеміздің сүйіктісі Степан патша болып сайланды, маймен майланып, патшалық беделді диадемамен таққа отырғызылды». Ватикан мұрағатында да тәжді беру туралы ешқандай жазба табылмады, мұндай жаңалықтың қаншалықты беделді болатынын ескере отырып. Тағы бір күмәнді дәлелді Титмар фон Мерзебург (1018 жылы қайтыс болды) келтірді: ол Киелі Рим императоры Отто III Степанның таққа отырғызуына келіскенін және Папаның батасын жібергенін жазды, бірақ тәж туралы ештеңе айтылмады. Сондай-ақ, тәждің шығу тегін Азияның көне дәуіріне жатқызатын романтикалық теориялар да бар. Киелі Тақтың жоғарғы бөлігінің король Степан I-нің тәжіне тиесілігі қаншалықты екені туралы сұрақ 1978 жылға дейін ашық қалды, содан кейін тәж Венгрияға қайтарылып, жан-жақты зерттеу жүргізілді. Эмаль суреттерін жасаудың әртүрлі стильдері мен техникалары, сондай-ақ диадемадағы жазулардың грек тілінде, ал қапталдарындағы жазулардың латын тілінде болуы, екі бөліктің де әртүрлі кезеңдерде жасалғандығын көрсетеді. Алайда, тәждің бөлінген бейнелері белгілі емес: Киелі Тақ әрқашан біртұтас болып бейнеленеді.

Түрі

Тақ – бұл коронация кезінде киілетін тәж, оны тек коронация салтанатында ғана кию керек, ал қалған уақытта екі тәж сақшысы (koronaőr) оны күзетіп тұрады. Бұдан басқа, оған қол тигізуге құқығы бар екі адам ғана бар: коронация кезінде оны жастыққа қоятын надор-испан (ең жоғары әлеуметтік лауазым) және оны патшаның басына кигізетін Эстергом архиепископы (Венгрия приматы, ең жоғары діни лауазым).

Тақтың құрылымы және оның бейнелері

Қасиетті тәж алтыннан жасалып, он тоғыз эмальді "пантократор" суреттерімен (грекше "барлығының иесі") сондай-ақ жартылай асыл тастармен, нағыз інжу-маржанмен және альмандинмен безендірілген. Оның үш бөлігі бар: "абронк" (шеңбер) (corona graeca), "keresztpántok" (қос жақты тірек) (corona latina) және жоғарғы жағындағы крест бұрыштап еңкейген. Диадеманың әр жағында тізбектерден төрт ілгек (пендилия) және артқы жағында бір ілгек ілінген. Монде жоқ.

Ағаш қыры

Абронк (шеңбер, доға) corona graeca ("Грек тәжі") ені 5,2 см, диаметрі 20,5 см. Диадеманың артқы жағында кесілген беттері бар екі аквамарин тас, король Маттиас II (1608–1619) оларды ауыстырып қойған. Диадеманың алдыңғы жағындағы эмаль суреті Христос Пантократорды бейнелейді. Исаның оң және сол жағында Михаил мен Ғабірейл бас періштелердің суреттері, одан кейін жартылай бой суреттері – Георгий мен Димитрий, Косма мен Дамиан. Диадеманың артқы жағындағы доға тәрізді жақтауда император Михаил VII Дука (1071–1078) бейнеленген. Оның төменгі сол жағында "Кон. Порфирогеннет" деген жазу бар, бұл император Михаилдың інісі және әрі император Констанций Дука немесе оның ұлы және мұрагері Константин Дука болуы мүмкін, екеуі де "қызғылт түсті" туылған. Оң жақта Венгрия королі Геза I (1074–1077) суреті және грекше жазу: ΓΕΩΒΙΤΖΑΣ ΠΙΣΤΟΣ ΚΡΑΛΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ (Геза I, түрік жерінің адал королі) деп жазылған. Бұл көзқарас одан да расталады, Ұлы князь Геза corona graeca тәжімен бейнеленген, бірақ тақ кимей, патшалық скипетрді ұстап тұр.

Латын коронасы

2=keresztpántos (тік жолақтар) corona latina ("Латын тәжі") төрт 5.2 см енді алтын жолақтан тұрады, олар тікбұрышты орталық панельдің (7.2 × 7.2 см) жиегіне дәнекерленген; жолақтар әдетте бастапқыда басқа зат үшін жасалған және тәжге бейімделген деп есептеледі. Ол жеке объект емес, өйткені оның өздігінен қызметі жоқ. Ол корона граеканың жоғарғы жиегіне бекітілуі үшін жасалған және күмбез тәрізді жоғарғы бөлігін қамтамасыз етеді. Әулиелердің суреттеріндегі жазулар мен олардың әріп стилі олардың қай жылы жасалғанын көрсетеді. Ескі стильдегі әріптердің арасында Томас әрпінің Т-сы және Паулы әрпінің екінші U-ы Византия монеталарында қолданылған латын әріптеріне тән стильде жасалған, бұл практика он бірінші ғасырдың ортасында тоқтатылған. Олар Истван І-ге папа берген реликвиар сандығын немесе көшпелі алтарьды, немесе кітаптың қазыналық мұқабасын безендірген болуы мүмкін. Бұл да мүмкін, бірақ растауға болмайды, Истван І папалардың бірінен сыйлық ретінде тәж алған, оның тарихи құжатталған сыйлықтарына жауап ретінде. Алайда, елшілердің суреттері, олардың стиліне сүйенсек, шамамен 1000 жылмен сәйкес келмейді. Қайырылған жолақтар алтын сыммен жиектелген, олар жолақтың төменгі жағын жабады және безендіру жүйесін аяқтайды. Орталық панельде он екі інжу және барлығы жетпіс екі інжу латын тәжінде бар, бұл Мәсіхтің шәкірттерінің санын көрсетеді (Елшілердің істері 10.1). Орталық панель Мәсіх Пантократор бейнеленген төртбұрышты клоизоне эмаль суретімен безендірілген. Әр жолақта екі (барлығы сегіз) елшінің суреті бар, олар Елшілердің істері 1.13-те тізімделген алғашқы сегізіне ұқсас. Эва Ковач пен Зюсса Ловагтың пікірінше, латын тәжі бастапқыда Венгриядағы грек монастырындағы үлкен византиялық литургиялық жұлдызша болған. Оны жаңа рөліне бейімдеу үшін, бұл жұлдызшаның төрт қолдарының төменгі жағындағы елшілер кесілген, содан кейін бұл византиялық ашық тәжді жабық тәжге (яғни византиялық императорлық протокол бойынша автократтың, жоғары императордың немесе монархтың тәжі) айналдыру және оның үстіндегі реликвиарлық айқышқа негіз жасау үшін коронаның ішкі жағына өте қарапайым түрде бекітілген (қараңыз).

Крес

Крест дөңгелек тәжге қатаң бекітілген, тәждің жоғарғы жағындағы орталық эмаль тақташада Мәсіхтің кеудесінен өрбиді. Бұл қосымша 16 ғасырда жасалған болуы мүмкін. 17 ғасырда тәжге зиян келген кезде крест қисыққа бұрылып қалды, мүмкін, тәж дұрыс орналастырылмағандықтан, белгілерді сақтауға арналған темір сандықтың қақпағы асығыс жабылып қалғаннан. Содан бері крест осы көлбеу күйде қалды және қазір көбінесе осылай бейнеленеді. Эва Ковач тәждің үстіндегі қазіргі қарапайым крест – бұл Ақиқат Крестің үш бөлігін қамтитын екі таяқты реликвиялық крестің орнына қойылған және Ақиқат Крестің Киелі Тәжді қасиетті еткенін болжайды. Ол Шаболц Важайдың назарыма патшалық тарихтың ешкімнің назарына түспеген қызық оқиғасын аударғанын айтады. 1551 жылы короналық регалияны Фердинандқа тапсыру алдында королева Изабелла ұлы Иоанн Сигизмунд үшін тәждің жотасындағы кресті сындырған. Замандас поляк шежірешісінің мәлімдемесіне сәйкес, Иоанн Сигизмунд өмірінің соңына дейін осы кресті кеудесінде тағып жүрген, "өйткені осы кресті иеленген адам крестің күшіне бағынған жоғалған бөліктерді қайта иеленеді". Кейін крест Сигизмунд Баторидың меншігіне өтті, ол өз дін қызметкерінің ықпалымен оны император Рудольф II-ге сыйлады. Бұл туралы Прагадағы итальян елшісі хабарлады және Изабелла-Иоанн Сигизмунд оқиғасын да айтты. Ол сондай-ақ "Арпад әулетінің иелігінде Шынайы Крестің бірнеше кішкентай бөліктері болғанын" атап өтті. Қызығы, дәл ең кішкентайлары, крестке орнатылғандары, әйгілі Степанға тиесілі. Шынайы Крестің кішкентай бөлігі туралы орыс шежірешісі Геза II патшаның жорықтарын сипаттап, оның қасиетті патшаның меншігі болғанын және кішкентай болса да, үлкен күшке ие реликвия екенін жазды. Біз, мүмкін, дұрыс жолдамыз, егер венгр тәжі қасиетті болса, өйткені ол бір кезде жеңіске жеткізген реликвияның бөлігімен нығайтылған. Бізге реликвиялық тәждердің көп емес мысалдары белгілі. Ең айқын мысалды келтірсек, Карл IV тәжі тікенді реликвияны қамтитын крестпен жабдықталған. Тәждің зергерлік бұйымдары Батыс Еуропаға тасымалданды және ақырында Совет Одағынан қорғау үшін венгр тәж сақшылары оларды АҚШ армиясына тапсырды. Ұзақ Соғыс кезеңінің көп бөлігінде тәж АҚШ алтын қоймасында (Форт-Нокс, Кентукки штаты) АҚШ алтын қорымен және басқа да баға жетпес тарихи заттармен бірге сақталды. Тәждің нақтылығын растау үшін кең ауқымды тарихи зерттеулер жүргізілгеннен кейін, ол 1978 жылдың 6 қаңтарында АҚШ президенті Джимми Картердің бұйрығымен венгр халқына қайтарылды. Венгриялық американдықтардың көпшілігі тәжді қайтару туралы шешімге қарсы болды. 1978 жылдың 6 қаңтарында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Сайрус Вэнс Будапештте Венгрияға тәжді қайтарды.

Басқа да тәж билеу салтанаты

Еуропада ғана ортағасырлық дәуірдегі тажы кию рәсімінің көп бөлігі сақталған. 2000 жылдың 1 қаңтарында Венгрияның қасиетті тажы Венгрияның Ұлттық мұражайынан Венгрия Парламентіне көшірілді. Билік таяғы, шар және таққа отырғызу семсері де Парламентке көшірілді. Өте үлкен таққа отырғызу шапаны өзінің нәзік және нашар жағдайына байланысты Ұлттық мұражайдағы шыны инерттік газ сақтағышында қалды. Таж бен онымен бірге жүретін белгілерден өзгеше, бастапқыда қызыл түсті мантия I Степанға жатады деп есептеледі және шамамен 1030 жылы жасалған. Ескі жазбаларда халат патшайым мен оның қарындастарының қолөнері деп сипатталған, ал мантияның ортаңғы бөлігінде патшаның жалғыз белгілі суреті бейнеленген (ол суретте оның қазіргі тажы емес екені көрінеді). Латын тілінде тігілген дөңгелек жазу бұл киімді епископтың киімі деп анықтайды. Билік таяғы Венгрия патшалық қазынасындағы ең бағалы туынды саналады. Онда өрнектелген арыстанмен әшекейленген қатты тас кристалдан жасалған шар бар, бұл 10 ғасырлық Фатимид халифатының сирек туындысы. Оның тұтқасында өте әдемі күміс әшекейлермен оралған ағаш таяқ бар. Шар тәж сияқты қарапайым крест орнына патриархтық крестің болуы ерекшелік. Қасиетті Таж коллекциясында сақталған салтанатты тік семсер 14 ғасырлық итальяндық өнім. Дегенмен, I Степанның таққа отырғызу рәсімінде қолданылған нағыз семсері 1368 жылдан бері Прагадағы Святого Вита соборында сақталып келеді. I Степан патшаға тиесілі деп айтылатын және мантия суретінде бейнеленген найза шамамен 1100 жылы Киелі Рим императорымен алынған.