Кіріспе
әйелдің репродуктивтік жүйесі
Reproductive system of human females
The female reproductive system is made up of the internal and external sex organs that function in the reproduction of new offspring. The human female reproductive system is immature at birth and develops to maturity at puberty to be able to produce gametes, and to carry a fetus to full term. The internal sex organs are the vagina, uterus, fallopian tubes, and ovaries. The female reproductive tract includes the vagina, uterus, and fallopian tubes and is prone to infections. The vagina allows for sexual intercourse and childbirth, and is connected to the uterus at the cervix. The uterus or womb accommodates the embryo, which develops into the fetus. The uterus also produces secretions, which help the transit of sperm to the fallopian tubes, where sperm fertilize ova (egg cells) produced by the ovaries. The external sex organs are also known as the genitals and these are the organs of the vulva including the labia, clitoris, and vaginal opening. During the menstrual cycle, the ovaries release an ovum, which transits through the fallopian tube into the uterus. If an egg cell meets with sperm on its way to the uterus, a single sperm cell can enter and merge with it, fertilizing it into a zygote. Fertilization usually occurs in the fallopian tubes and marks the beginning of embryogenesis. The zygote will then divide over enough generations of cells to form a blastocyst, which implants itself in the wall of the uterus. This begins the period of gestation and the embryo will continue to develop until full term. When the fetus has developed enough to survive outside the uterus, the cervix dilates and contractions of the uterus propel the newborn through the birth canal (the vagina). The corresponding equivalent among males is the male reproductive system.
Адамның әйел репродуктивтік жүйесі – жаңа ұрпақтарды көбейтуге қатысатын ішкі және сыртқы жыныс мүшелерінен тұрады. Адамның әйел репродуктивтік жүйесі туған кезде дамымаған болып келеді және жасөспірім шақта жетіліп, гаметалар өндіруге және жүктілікті толық мерзімге дейін көтеруге қабілетті болады. Ішкі жыныс мүшелеріне: кіндік, жатыр, түтікшелер және жұмыртқалықтар жатады. Әйелдің репродуктивтік жолы кіндік, жатыр және түтікшелерді қамтиды және инфекцияларға бейім. Кіндік жыныстық қатынасқа және бала тууға мүмкіндік береді және жатыр мойны арқылы жатырмен байланысады. Жатыр ұрықты қабылдайды, ол дамып, нәрестеге айналады. Жатыр секреция да өндіреді, ол сперматозоидтардың түтікшелерге өтуіне көмектеседі, онда сперматозоидтар жұмыртқалықтардан шыққан жұмыртқа жасушаларын ұрықтандырады. Сыртқы жыныс мүшелері жыныс мүшелері деп те аталады және оларға вульва мүшелері кіреді, оның ішінде үлпелер, клитор және кіндік тесігі бар. Менструалдық цикл кезінде жұмыртқалықтар жұмыртқа жасушасын бөліп шығарады, ол түтікше арқылы жатырға өтеді. Егер жұмыртқа жасушасы жатырға бара жатқан жолда сперматозоидпен кездессе, бір сперматозоид оған еніп, бірігіп, оны ұрықтандырып, зиготаға айналдырады. Ұрықтандыру көбінесе түтікшелерде жүреді және эмбриогенездің басталуын білдіреді. Зигота жеткілікті мөлшерде жасушаларға бөлініп, жатыр қабырғасына енетін бластоцист құрайды. Осымен жүктілік кезеңі басталады және ұрық толық мерзімге дейін дами береді. Нәресте жатырдан тыс жерде өмір сүруге жеткілікті дамыған кезде, жатыр мойны кеңейеді және жатырдың жиырылуы нәрестені босану жолынан (кіндіктен) итеріп шығарады. Еркектердегі сәйкес келетін жүйе – еркек репродуктивтік жүйесі.
Reproductive system of human females
The female reproductive system is made up of the internal and external sex organs that function in the reproduction of new offspring. The human female reproductive system is immature at birth and develops to maturity at puberty to be able to produce gametes, and to carry a fetus to full term. The internal sex organs are the vagina, uterus, fallopian tubes, and ovaries. The female reproductive tract includes the vagina, uterus, and fallopian tubes and is prone to infections. The vagina allows for sexual intercourse and childbirth, and is connected to the uterus at the cervix. The uterus or womb accommodates the embryo, which develops into the fetus. The uterus also produces secretions, which help the transit of sperm to the fallopian tubes, where sperm fertilize ova (egg cells) produced by the ovaries. The external sex organs are also known as the genitals and these are the organs of the vulva including the labia, clitoris, and vaginal opening. During the menstrual cycle, the ovaries release an ovum, which transits through the fallopian tube into the uterus. If an egg cell meets with sperm on its way to the uterus, a single sperm cell can enter and merge with it, fertilizing it into a zygote. Fertilization usually occurs in the fallopian tubes and marks the beginning of embryogenesis. The zygote will then divide over enough generations of cells to form a blastocyst, which implants itself in the wall of the uterus. This begins the period of gestation and the embryo will continue to develop until full term. When the fetus has developed enough to survive outside the uterus, the cervix dilates and contractions of the uterus propel the newborn through the birth canal (the vagina). The corresponding equivalent among males is the male reproductive system.
Ұрық
Қынап – дене сыртынан жатыр мойнына дейін созылатын фибромышекті (талшықты және бұлшықетті тіндерден тұратын) канал. Ол жүктілік кезінде туу жолы деп те аталады. Жыныстық қатынас кезінде қынапқа мүше орналасады. Ұрықтануға мүмкіндік беру үшін оргазм кезінде сперматозоидтарды қамтитын сперма мүшеден қынапқа шығарылады, осы арқылы жұмыртқа жасушасы (ана жасушасы) ұрықтана алады.
Жатыр мойын
Жатыр мойны – жатырдың төменгі, тар бөлігі, ол жоғарғы жағынан қынаппен жалғасады. Ол цилиндр немесе конус пішіндес және қынаптың алдыңғы қабырғасы арқылы ішке қарай кіріп тұрады. Оның шамамен жартысы көрінеді, ал қалған бөлігі қынаптың ішінде, көзден тыс жатыр. Қынаптың сыртында қалың қабат бар, және ол босану кезінде нәресте шығатын тесік болып табылады.
Жатыр
Аналық жатыр – әйелдердің басты көбелек органы. Жатыр дами бастаған ұрыққа (1-ден 8 аптаға дейін) және ұрыққа (9 аптадан босанғанға дейін) механикалық қорғаныс, қоректік қолдау және қалдықтарды шығаруды қамтамасыз етеді. Бұған қоса, жатырдың бұлшықет қабырғасының жиырылуы бала туған кезде ұрықты сыртқа итеруге көмектеседі. Жатырды тұрақтандырып, оның қозғалысын шектейтін үш байлам бар. Жатыр-сакраль байламдары жатырдың төмен және алға қарай жылжуына кедергі келтіреді. Дөңгелек байламдар жатырдың артқа жылжуын шектейді. Кардиналдық байламдар да жатырдың төмен жылжуына жол бермейді. Жатыр – алмұрт пішіндес бұлшықетті орган. Оның басты қызметі – ұрықтанған жұмыртқаны қабылдап, оны эндометрийге бекіту және осы мақсат үшін ғана дамыған қан тамырлары арқылы қоректенуіне мүмкіндік беру. Ұрықтанған жұмыртқа ұрыққа айналып, одан әрі дамып, бала туғанға дейін жатырда жетіледі. Егер жұмыртқа жатыр қабырғасына бекімесе, әйелде менструация басталады.
Фаллопия түтіктері
Фаллопий түтікшелері – екі түтік, жұмыртқалықтан жатырға дейін созылады. Жұмыртқа піскен кезде, фолликула және жұмыртқалық қабырғасы жарылып, жұмыртқаның босап, Фаллопий түтікшесіне енуіне мүмкіндік береді. Ол түтікшелердің ішкі қабырғасындағы кірпікшелердің қозғалысымен жатырға қарай жылжиды. Бұл сапар сағаттар немесе күндерге созылуы мүмкін. Егер жұмыртқа Фаллопий түтікшесінде ұрықтанса, ол жатырға жеткенде әдетте эндометрийге бекінеді, бұл жүктіліктің басталуын білдіреді.
Жұмыршектер
Жұмыртқалық бездер – жамбас қуысының бүйір қабырғаларына жақын орналасқан жұптасқан жыныс бездері. Бұл органдар жұмыртқа жасушаларын (овумдар) өндіруге және гормондарды бөлуге жауапты. Жұмыртқа жасушасының (овумның) босатылу процесі овуляция деп аталады. Овуляция жиілігі мерзімді және менструалдық циклдің ұзақтығына тікелей әсер етеді. Овуляциядан кейін жұмыртқа жасушасы түтікше арқылы жатырға қарай жылжып өтеді. Егер ұрықтандыру болса, ол көбінесе түтікшеде жүзеге асады; ұрықтанған жұмыртқа жатырдың қабырғасына жабысып, енуге тырысады. Ұрықтандыру кезінде жұмыртқа жасушасы маңызды рөл атқарады; ол сперматозоидты бағыттауға қажетті молекулаларды бөліп шығарады және жұмыртқаның бетіне сперматозоидтың жабысуына мүмкіндік береді. Содан кейін жұмыртқа сперматозоидты сіңіріп алып, ұрықтандыру басталады.
Функция
Әйелдердің репродуктивті жүйесі ұрпақ тудыру үшін қызмет етеді. Ұрықтандыру болмаған жағдайда, жұмыртқа жатын түтігінен бастап, қын арқылы менструация кезінде шығуға дейін репродуктивті жолдың бойымен өтеді. Репродуктивті жол фертилоскопия, жатыр ішіндегі ұрықтандыру және транслюминалды стерилизация сияқты әртүрлі транслуминалды процедуралар үшін қолданылуы мүмкін.
Даму
Хромосомалық ерекшеліктер ұрықтану кезінде ұрықтың генетикалық жынысын анықтайды. Бұл, ең алдымен, мұраға берілетін 23-ші хромосома жұбына негізделген. Ананың жұмыртқасы Х хромосомасын, ал әкесінің спермасы Х немесе Y хромосомасын қамтитындықтан, ұрықтың жынысын әке анықтайды. Егер ұрық әкеден Х хромосомасын мұра алса, ол қыз болады. Бұл жағдайда тестостерон өндірілмейді және Вольф жолы деградацияланады, ал Мюллер жолы әйелдердің жыныс мүшелеріне дамиды. Клитор – Вольф жолының қалдығы. Керісінше, егер ұрық әкеден Y хромосомасын мұра алса, ол ұл болады. Тестостеронның болуы Вольф жолын стимуляциялайды, бұл еркек жыныс мүшелерінің дамуына әкеледі және Мюллер жолы деградацияланады.
Вагинит
Вагинит – қынаптың қабынуы, көбінесе инфекциядан туындайды. Бұл ең көп кездесетін гинекологиялық жағдай. Вагинитке ең көп жауапты организмді анықтау қиын, себебі ол жасқа, жыныстық белсенділікке және микроорганизмдерді анықтау әдісіне байланысты өзгереді. Вагиниттің себебі міндетті түрде жұқпалы инфекция болмайды, өйткені шырышты қабықтар мен секрецияларға жақындықтан пайдаланатын көптеген жұқпалы агенттер бар. Вагинит көбінесе қынаптан шығатын, белгілі бір түс, иіс немесе консистенцияға ие ағынның болуы арқылы диагностикаланады.
Бактериялық вагиноз
Бұл әйелдердегі қынап инфекциясы. Вагиниттен айырмасы – қабыну болмайды. Бактериялық вагиноз көп микроорганизмдерден тұратын, түрлі бактериялардың шамалы көптігінен пайда болады. Бактериялық вагиноз диагнозы төмендегі төрт критерийдің үшi орындалса қойылады: (1) біртекті, сұйық шығарынды, (2) қынаптың pH көрсеткіші 4,5, (3) бактериялар жабысқан эпителий жасушалары, немесе (4) балықтың иісі. Бұл эндометрит сияқты басқа жыныс жолдарының инфекцияларының қаупін арттырумен байланысты. Дегенмен, ауызға қабылданатын контрацептивтер түрлі жағымсыз әсерлерге, соның ішінде депрессияға да алып келуі мүмкін.
Көбейту құқықтары
Халықаралық гинекология және акушерлік федерациясы 1954 жылы әйелдердің денсаулығын жақсарту мақсатында, әсіресе гинекологиялық практика мен күтім деңгейін көтеру үшін құрылды. 2010 жылға қарай 124 ел қатысты. Репродуктивтік құқықтар – көбелек және репродуктивтік денсаулыққа қатысты заңмен қорғалатын құқықтар. Әйелдердің өз жыныстық өмірі мен репродуктивтік денсаулығына қатысты мәселелерді өздері шешуге құқығы бар. Осы құқықтардың бұзылуына күштеп жүктілік, күштеп стерилизациялау, күштеп аборт жасау және қыздардың жыныс мүшелерін қырқу кіреді. Қыздардың жыныс мүшелерін қырқу – әйелдің сыртқы жыныс мүшелерінің толық немесе ішінара алып тасталуы.
Тарих
Гиппократтың жазбаларында еркектер мен әйелдер екеуі де бала тууға өздерінің тұқымдарын қосады делінеді; әйтпесе, балалар ата-аналарының біреуіне немесе екеуіне де ұқсамайтын болар еді. Төрт жүз жыл өткен соң Гален әйелдердің репродуктивті мүшелеріндегі жұмыртқалықтарды "әйел спермасының" көзі деп анықтады.