Кіріспе

Емшек жануарлары жатырының ішкі шырышты қабығы – эндометрий, сүтқоректілер жатырының ішкі эпителий қабаты және оның шырышты қабығы. Онда базалық және функционалдық қабаттар болады: базалық қабатта функционалдық қабатты жаңартатын бастама жасушалары орналасқан. Функционалдық қабат қалыңдайды, содан кейін адамдарда және басқа кейбір сүтқоректілерде, оның ішінде басқа маймылдарда, Ескі әлем маймылдарында, кейбір түрлері жарғанаттарда, пілдің шымшығы мен Каирдің тікенді тышқанында менструация кезінде түсіріледі. Басқа көптеген сүтқоректілерде эндометрий эстрогендік цикл кезінде қайта сіңіріледі. Жүктілік кезінде эндометрийдегі бездер мен қан тамырларының мөлшері мен саны артады. Қан тамырлары бірігіп, плацентаны құрайды, ол эмбрион мен ұрыққа оттегі мен қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Эндометриялық микробиотаның бар екендігі туралы пікірлерге қарсы аргументтер келтірілді.

Құрылымы

Эндометрий бір қабатты бағаналы эпителийден және оның астындағы стромадан тұрады. Строма – гормоналды әсерге байланысты қалыңдығы өзгеріп отыратын дәнекер тінінің қабаты. Жатырда қарапайым түтікшелі бездер эндометрий бетінен басталып, спиральды артериялармен қанмен қамтамасыз етілген строманың негізіне дейін жетеді. Ұрық жасайтын жастағы әйелдерде эндометрийдің екі қабатын ажыратуға болады. Бұл екі қабат тек жатыр қуысын жабатын эндометрийде ғана кездеседі, жатын түтікшелерінде емес, себебі сол жерде қауіпті эктопикалық жүктілік пайда болуы мүмкін. 100-ден астам ген эндометрийде белсендірек экспрессияланады, ал тек бірнеше ген ғана эндометрийге тән. Тиісті спецификалық ақуыздар эндометрийдің бездік және стромальды жасушаларында экспрессияланады. Көптеген ақуыздардың экспрессиясы менструалдық циклге байланысты өзгереді, мысалы, прогестерон рецепторы және тиротропин босататын гормон пролиферациялық фазада, ал PAEP секреторлық фазада экспрессияланады. Әйелдердің фертильділігі үшін қажетті HOX11 ақуызы сияқты басқа ақуыздар эндометрий строма жасушаларында менструалдық цикл бойында экспрессияланады. Эстроген рецепторы сияқты кейбір спецификалық ақуыздар әйелдердің басқа тіндерінде де экспрессияланады, мысалы жатыр мойнында, жатын түтікшелерінде, жұмыртқалық бездерінде және сүт бездерінде.

Микробиомалық болжау

Ұзақ уақыт бойы жатыр мен эндометрий стерильді деп есептелген. Мүйіз қабығының мойындық бөлігіндегі тығын, қынаптан жоғары көтерілетін микроорганизмдердің енуіне тосқауыл қояды деп саналды. 1980 жылдары бұл көзқарас сынға түсті, себебі жатыр инфекцияларының мойындық тығынның әлсіздігінен туындауы мүмкін екені дәлелденді. Қынап микробиотасынан шыққан микроорганизмдер менструалдық цикл кезінде жатырдың жирылуы арқасында жатырға енуі мүмкін. Содан бері жатырға тән микробиотаны анықтауға бағытталған зерттеулер жүргізілді, бұл сәттісіз ЭКО және түсік жағдайларын анықтауға көмектесер еді. Бірақ, қолданылған сынама алу процедураларында қиылысқан ластану мүмкіндігіне байланысты олардың нәтижелері сенімсіз деп танылды. Мысалы, Lactobacillus түрлерінің кең таралғандығы, қынаптың көбеюінің мойындық шырышқа сіңіп кетуімен оңай түсіндіріледі. Менструалдық немесе эстрогендік цикл кезінде эндометрий қалың, қан тамырларына бай, бездік тінді қабатқа дейін өседі. Бұл жатырға келгеннен кейін бластоцистің енуі үшін қалыпты жағдайды қамтамасыз етеді. Эндометрий орталық, эхогенді (ультрадыбыспен анықталады) және орташа қалыңдығы 6,7 мм құрайды. Жүктілік кезінде эндометрийдегі бездер мен қан тамырларының мөлшері мен саны артады. Қан тамырлары бірігіп, плацентаны құрайды, ол эмбрион мен ұрыққа оттегі мен қоректік заттармен қамтамасыз етеді.

Цикл

Эндометрий қабығының функционалдық қабаты базальды қабаттағы шектеулі жасушалардан циклдік жаңаруға ұшырайды. Адамдарда эндометрий қабығының құрылуы және түсіп кету циклі шамамен 28 күнге созылады. Эндометрий әртүрлі сүтқоректілерде әртүрлі жылдамдықпен дамиды. Оның дамуына маусымдар, климат және стресс сияқты түрлі факторлар әсер етеді. Эндометрийдің өзі циклдің әртүрлі кезеңдерінде белгілі бір гормондарды өндіреді, бұл репродуктивтік жүйенің басқа бөліктеріне әсер етеді.

Эмбриондарды ауыстыру

Эндометрийдің қалыңдығы (ЭҚ) 7 мм-ден кем болса, 7 мм-ден жоғары ЭҚ-қа қарағанда жүктілікке қол жеткізу мүмкіндігі шамамен 0,4 есеге төмендейді. Дегенмен, мұндай қалыңдық сирек кездеседі және осы көрсеткішті әдетте пайдаланудың қажеті жоқ деп есептеледі. Эндометрийдің оңтайлы қалыңдығы 10 мм. Бірақ, адам организмінде толық синхрондылық міндетті емес, егер эндометрий ұрықты қабылдауға дайын болмаса, жатыр сыртында жүктілік болуы мүмкін. Бұл жағдайда ұрық жатырдан тыс жерге имплантацияланады, бұл өте қауіпті жағдай. Фертильділікке арналған дәрілерді қолданғанда, мысалы, экстракорпоральды ұрықтандыру (ЭКО) кезінде, эндометрийді трансвагиналды ультрадыбыспен бақылау жүргізіледі. Ұрық трансфері кезінде эндометрийдің қалыңдығы 7-14 мм аралығында болуы және үш қабатты құрылымы болуы тиімді, яғни эндометрийдің ортасында ақшыл (гиперэхогенді) қабат, оның екі жағында екі қараңғырақ (гипоэхогенді) қабат болуы керек. Үш қабатты эндометрий базалық және функционалдық қабаттардың бөлінуін көрсетеді, сонымен қатар эстрадиол деңгейінің жоғарылауына байланысты овуляция алдында байқалады және овуляциядан кейін жоғалады. Эндометрийдің қалыңдығы ЭКО арқылы сәтті жүктілікке де байланысты. Эндометрийдің қалыңдығы 5 мм-ден кем болған жағдайда, қалыпты эндометрийде тірі туылған нәрестелердің саны екі есеге азаяды.

Эндометрийді қорғау

Эстрогендер эндометрийдің өсуін және қатерлі ісікке айналуын күшейтеді. Керісінше, прогестагендер эстрогендердің салдарынан туындайтын эндометрийдің өсуін және қатерлі ісікке айналуын тежейді, сондай-ақ эндометрийдің децидуаға дифференциациялануын ынталандырады, бұл эндометрийдің трансформациясы немесе децидуализациясы деп аталады. Бұл прогестагендердің осы тіндердегі прогестагендік және функционалды антиэстрогендік әсерлері арқылы жүзеге асырылады. Прогестагендердің осы әсерлері және эстрогендерден туындайтын эндометрий гиперплазиясы мен эндометрий қатерлі ісігінен қорғауы эндометрийді қорғау деп аталады.