Кіріспе

Көбею кезеңі

Сүтқоректілерде жүктілік – ананың жатырына енген сәттен бастап, даму кезеңі аяқталғанға дейін бір немесе бірнеше тірі ұрпақты көтеріп жүретін көбею кезеңі. Ол ұрықтандырылған жасушаның (зигота) ананың жатырына енуімен басталады және ұрпақ жатырдан шыққаннан кейін аяқталады.

Ұрықтандыру және имплантациялау

Жыныстық қатынас кезінде еркек ұрығы аналыққа ұрықтандырады. Сперматозоид жатын немесе жұмыртқа түтіктерінде бір немесе бірнеше жұмыртқашаларды ұрықтандырады, нәтижесінде бір немесе бірнеше зигота пайда болады. Кейде адамдар денеден тыс жағдайда, яғни сынақ түтікшедегі ұрықтандыру арқылы зигота жасай алады. Ұрықтанғаннан кейін, жаңа пайда болған зигота митозға бөліне бастайды, нәтижесінде эмбрион пайда болады, ол әйелдің эндометрийіне бекінеді. Осы кезде эмбрион әдетте 50 жасушадан тұрады.

Имплантациядан кейін

Бластоцела – эмбрионның ортасындағы кішкентай қуыс, ал дамитын эмбриональды жасушалар оның айналасында өседі. Содан кейін, осы қуыстың сыртында жасушалардың жалпақ қабаты түзіледі, ал бластоцистің қабығы болып табылатын зона пеллюцида бұрынғыдай өлшемде қалады. Жасушалар сығылып, кішірейе береді. Ортасында қуысы бар және оның айналасында дамитын жасушалары бар бұл жаңа құрылым бластоцист деп аталады. Бластоцистің пайда болуы екі түрлі жасушаның қалыптасуын көрсетеді: бластоцеланың ішкі жасуша массасы және оның сыртындағы жасушалар. 24-48 сағат ішінде зона пеллюцида бұзылады. Бластоцистің сыртқы жасушалары энзим бөліп шығарады, ол жатырдың эпителийлік қабығын тоздырып, имплантация үшін орын жасайды.

Плаценталық қан айналымы жүйесі

Бластоцисті қоршап тұрған жасушалар жатыр қабығындағы жасушаларды жояды, нәтижесінде қанның кішкентай тоғандары пайда болады, бұл өз кезегінде капиллярлардың өндірілуін стимуляциялайды. Бұл плацентаның өсуінің алғашқы кезеңі. Бластоцистің ішкі жасуша массасы қарқынды бөлінеді, екі қабатты құрайды. Жоғарғы қабат эмбрионға айналады, ал одан шыққан жасушалар амнион қуысын жабады. Сонымен қатар, төменгі қабат кішкентай қапшық түзеді (жасушалар қалыпты емес орында дамуын бастаса, осы кезде жатыр сыртындағы жүктілік те болуы мүмкін). Бірнеше күннен кейін, плацентаның қалыптасу кезіндегі хориондық түйіршіктері имплантация орнын жатырға бекітеді. Жаңадан қалыптасып келе жатқан плацента орнында қан және қан тамырлары жүйесі дамиды, ол имплантация орнының жанында өседі. Бластоцистің ішіндегі кішкентай қапшық қызыл қан жасушаларын өндіруге бастайды. Келесі 24 сағат ішінде дамитын плацента мен өсіп келе жатқан эмбрион арасындағы байланыстық тіндер дамиды. Бұл кейіннен кіндікке айналады.

Жасушалық дифференциация

Осыдан кейін ұрықтың бетінде жасушалардың тар жолағы пайда болады. Оның өсуі эмбрионды гаструляцияға түсіреді, онда ұрықтың үш негізгі тіндік қабаты – эктодерма, мезодерма және эндодерма – дамиды. Жасушалардың тар жолағы эндодерма мен мезодерманы қалыптастыруға бастайды. Мезодермадан бөлінетін химиялық заттардың нәтижесінде эктодерма тез өсе бастайды. Осы үш қабаттан денедегі тіндердің барлық түрлері пайда болады. Кейін эндодерма тілдің, асқазан-ішек жолының, өкпе, несеп қуығының және бірнеше бездердің ішкі қабығын құрайды. Мезодерма бұлшықет, сүйек және лимфа тінін, сондай-ақ өкпе, жүрек, көбелек және бөліп шығару жүйелерінің ішкі бөлігін құрайды. Одан әрі ол көкбауырдың пайда болуына себепші болады және қан жасушаларын өндіреді. Эктодерма тері, тырнақ, шаш, мүйіз қабығы, ішкі және сыртқы құлақтың қабығы, мұрын, қуыстар, ауыз, анус, тістер, гипофиз безі, сүт бездері, көз және жүйке жүйесінің барлық бөліктерін құрайды. Ұрықтанғаннан кейін шамамен 18 күн өткен соң, ұрық бөлініп, өзіне қажетті тіндердің көп бөлігін қалыптастырады. Оның пішіні алмұрт тәрізді, онда бас бөлігі құйрық бөлігінен ірі. Ұрықтың жүйке жүйесі – алғашқы дамитын органдардың бірі. Ол нейрондық жоғау деп аталатын ойысқан аймақта өсе бастайды. Қан жүйесі ұрықтың бойымен қан ағынын қамтамасыз ететін желілерді өсіруді жалғастырады. Қан жасушалары қазірдің өзінде пайда болып, осы дамитын желілер арқылы ағып жатыр. Плацентаны қоректік заттармен қамтамасыз ету үшін қосалқы қан тамырлары да плацентаның айналасында дами бастайды. Қан жасушалары эмбрионның ортасындағы қапшықта, сондай-ақ қан тамырларына дифференциалдана бастайтын жасушаларда пайда бола бастайды. Эндокард жасушалары миокардты қалыптастырады. Ұрықтанғаннан кейін шамамен 24 күн өткен соң, S пішіндес түтікшелі алғашқы жүрек пайда болып, соқпалана бастайды. Осы кезеңде эмбриондағы сұйықтықтар ағыны басталады.

Жүктілік кезеңдері

Сүтқоректілерде жүктілік кезеңі – ұрықтың даму уақыты, ұрықтанудан басталып, туумен аяқталады. Бұл кезеңнің ұзақтығы түрлерге қарай өзгереді. Көптеген түрлерде ұрықтың туғанға дейін өсу мөлшері жүктілік кезеңінің ұзақтығын анықтайды. Кішірек түрлерде жүктілік кезеңі, әдетте, ірі жануарларға қарағанда қысқа болады. Мысалы, мысықтың жүктілігі әдетте 58–65 күнге созылады, ал пілдің жүктілігі шамамен 2 жыл (21 ай) алады. Дегенмен, өсу барлық түрлер үшін, әсіресе көбейту маусымы бар түрлер үшін жүктіліктің ұзақтығын міндетті түрде анықтамайды. Көбейту маусымын пайдаланатын түрлер көбінесе тамаққа толы жылдың белгілі бір уақытында туады. Иттерде жүктілік уақытының ұзақтығы мен төлдің саны арасында тікелей байланыс бар. Жүктілік кезеңі плаценталы сүтқоректілерде сумкалыларға қарағанда көбінесе ұзаққа созылады.