Кіріспе

Кардиоторакальдық хирургия – көкірек қуысының ішкі мүшелерін хирургиялық жолмен емдеумен айналысатын медицинаның саласы. Бұл жүрек (жүрек аурулары), өкпе (өкпе аурулары) және басқа да плевралық немесе медиастинальдық құрылымдардың ауруларын емдеуді қамтиды. Көптеген елдерде кардиоторакальдық хирургия жүрек хирургиясы (жүрек пен ірі қан тамырларын емдеу) және көкірек хирургиясы (өкпе, қықыш, тимус және т.б. емдеу) деп екіге бөлінеді. Алайда, АҚШ, Австралия, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания, Үндістан және Португалия сияқты Еуропалық Одақтың кейбір елдерінде бұл екі сала біріктірілген.

Оқыту

Кардиохирургиялық ординатураға әдетте толық білікті хирург болу үшін төрттен алты жылға дейін (немесе одан да ұзақ) оқу кіреді. Кардиохирургиялық оқу жүрек хирургиясы және/немесе қан тамырлары хирургиясымен біріктіріліп, жүрек-қан тамырлары (ЖҚТ) / жүрек-торакалық (ЖТ) / жүрек-қан тамырлары-торакалық (ЖҚТТ) хирургиясы деп аталуы мүмкін. Кардиохирургтар медициналық институтты бітіргеннен кейін тікелей кардиохирургиялық ординатураға түсуі мүмкін, немесе алдымен жалпы хирургия ординатурасын аяқтап, содан кейін феллоушыптан өтуі мүмкін. Кардиохирургтар балалар кардиохирургиясы, жүрек трансплантациясы, ересектердегі жүрек аурулары, жүрек әлсіздігі және жүректің басқа да көптеген проблемалары сияқты түрлі салаларда феллоушыптан өту арқылы кардиохирургияны одан әрі мамандандыра алады.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Кардиохирургиядағы өте бәсекеге толы Хирургиялық Білім беру және Оқыту (SET) бағдарламасы алты жылға созылады, әдетте медициналық мектепті бітіргеннен кейін бірнеше жыл өткен соң басталады. Оқыту екі ұлттық (Австралия және Жаңа Зеландия) оқу бағдарламасы арқылы жүзеге асырылады және бақыланады. Оқу барысында бірнеше емтихан өтеді, соңында оқудың соңғы жылында қорытынды феллоушылық емтиханы тапсырылады. Оқуды аяқтағаннан кейін хирургтарға Royal Australasian College of Surgeons (FRACS) феллоушылығы беріледі, бұл олардың білікті маман екенін көрсетеді. Жалпы хирургия бойынша оқу бағдарламасын аяқтаған және FRACS алған резиденттер колледж мақұлдаған жағдайда төрт жылдық кардиохирургиялық феллоушылық оқуын аяқтауға құқылы. Кардиохирург болу үшін медициналық мектептен кейін кемінде 8-10 жылдық аспирантурадан кейінгі білім алу қажет. Қазіргі уақытта оқу орнына және мемлекеттік (оқыту) аурухана орнына бәсекелестік өте жоғары, бұл Австралияда кадрлық жоспарлауға қатысты алаңдаушылық тудырады.

Жүрек хирургиясы

Перцикардқа (жүректі қоршап тұрған қапшық) жасалған алғашқы операциялар 19 ғасырда Франсиско Ромеро (1801), Доминик Жан Ларри, Генри Далтон және Дэниел Хейл Уильямс тарапынан жүзеге асырылды. Жүрекке жасалған алғашқы операцияны норвегиялық хирург Аксель Каппелен 1895 жылдың 4 қыркүйегінде Kristiania Rikshospitalet-те (қазіргі Осло) жасады. Ол 24 жастағы ер адамның қан кетуін тоқтату үшін жүрек артериясын байлап тастады. Ол сол жақ қолтық аймағына пышақтан жарақат алған және ауруханаға келген кезде терең шокта болған. Кіру жолы сол жақ кеуде қуысын ашу арқылы жасалды. Науқас оянды және 24 сағат бойы жақсы сезінді, бірақ температурасы көтеріліп, денсаулығы нашарлап, операциядан кейінгі үшінші күні медиастиниттен қайтыс болды. Алғашқы сәттілі операция, қандай да бір асқынуларсыз, 1896 жылдың 7 қыркүйегінде Франкфурт қаласындағы Людвиг Рен жасады, ол оң жақ қарыншаға пышақпен келген жараны жазды. Үлкен қан тамырларындағы хирургия (аорта коарктациясын түзету, Блэлок-Тауссиг шунтын жасау, ашық артериялық каналды жабу) ғасыр тобынан кейін кең таралды және жүрек хирургиясы саласына жатады, бірақ техникалық тұрғыдан жүрек операциясы деп санаылмайды. Жүрек хирургиясының ең көп таралған процедураларының бірі – коронарлық артерияны айналып өту (CABG), сондай-ақ "айналып өту операциясы" деп те аталады.

Жүрек ақауларына ертерек жақындау

1925 жылы жүрек қақпақшаларына операция жасау белгісіз болды. Генри Сауттар митраль тамырының тарылуымен ауырған жас әйелге сәтті операция жасады. Ол сол жақ көкбауырдың қосымшасына тесік жасап, саусағын сол қуысқа енгізіп, зақымдалған митраль қақпақшасын анықтау үшін зерттеді. Пациент бірнеше жыл өмір сүрді, бірақ сол кездегі Сауттардың әріптес дәрігерлері бұл процедураның қажетсіз деп шешіп, оны тоқтатуға мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жүрек хирургиясы күрт өзгерді. 1948 жылы төрт хирург ревматизм салдарынан митраль тамырының тарылуына байланысты сәтті операциялар жасады. Хорас Смит (1914–1948) Питер Бент Бригам ауруханасының дәрігері Дуайт Харкеннің митраль қақпақшасының бір бөлігін алып тастау үшін перфораторды қолдану арқылы жасаған операцияны жаңартып, қайтадан қолданды. Филадельфиядағы Ханеман ауруханасындағы Чарльз Бейли (1910–1993), Бостондағы Дуайт Харкен және Гай ауруханасындағы Рассел Брок Сауттардың әдісін қабылдады. Бұл адамдардың барлығы бірнеше айдың ішінде бір-бірінен тәуелсіз жұмыс бастады. Осы жолы Сауттардың әдісі, бірқатар өзгерістерге қарамастан, кеңінен қолданысқа енді.

Ашық жүрекке операция жасау

Ашық жүрек операциясы – науқастың жүрегін ашып, жүректің ішкі құрылымдарында хирургиялық араласу жасау процедурасы. Уилфред Г. Бигелоу (Торонто университеті) жүректің ішкі патологияларын қансыз және қозғалмастан жағдайда жақсы емдеуге болатынын анықтады, яғни операция кезінде жүрек тоқтатылып, қанды сығып алу қажет. Жүректің туа біткен кемшіліктерін гипотермия қолданып интракардиалды түрде түзетудің алғашқы сәтті жағдайы 1952 жылдың 2 қыркүйегінде Миннесота университетінде К. Уолтон Лиллехей және Ф. Джон Льюис тарапынан жүзеге асырылды. Келесі жылы кеңес хирургі Александр Александрович Вишневский алғашқы жүрек операциясын жергілікті анестезия астында жасады. Хирургтар гипотермияның шектеулі екенін түсінді – күрделі интракардиалды түзетулерге көбірек уақыт керек, ал науқастың денесіне, әсіресе миға қан ағыны қажет. Сондықтан науқасқа жүрек пен өкпенің қызметін жасанды түрде қамтамасыз ету қажет, осыдан кардиопульмонарлық шағылысу (bypass) термині пайда болды. Джон Хейшам Гиббон (Филадельфиядағы Джефферсон медициналық мектебі) 1953 жылы оксигенатор арқылы денеден тыс қан айналымын алғаш рет сәтті қолданғанын хабарлады, бірақ кейінгі сәтсіздіктерге байланысты бұл әдістен бас тартты. 1954 жылы Лиллехей бақыланатын кросс-циркуляция техникасымен сәтті операциялар сериясын жүзеге асырды, онда науқастың анасы немесе әкесі «жүрек-өкпе аппараты» ретінде қолданылды. Джон У. Кирклин (Миннесота штатының Рочестер қаласындағы Мейо клиникасы) Гиббон типіндегі сорғы-оксигенаторды сәтті операциялар сериясында қолдана бастады, және көп ұзамай әлемнің әртүрлі аймандарындағы хирургтар оның үлгісін алды. Назих Зухди 1960 жылдың 25 ақпанында Оклахома-Ситидегі Мерси ауруханасында 7 жастағы Терри Джин Никске алғашқы қасақана гемодилюциялық ашық жүрек операциясын жасады. Операция сәтті аяқталды, бірақ Никс үш жылдан кейін, 1963 жылы қайтыс болды. 1961 жылдың наурыз айында Зухди, Кэри және Грир 3 жарым жастағы балаға операция жасап, қасақана гемодилюция машинасы қолданды. 1985 жылы Зухди Оклахома штатындағы Баптист ауруханасында Нэнси Роджерске алғашқы сәтті жүрек трансплантациясын жасады. Трансплантация сәтті өтті, бірақ Роджерс, қатерлі ісікке шалдыққандықтан, операциядан кейін 54 күн өткен соң инфекциядан қайтыс болды.

Қазіргі заманғы жүрек-жүрек хирургиясы

1990 жылдан бері хирургтар "кардиопульмональды айналып өтусіз коронарлық артерияны айналып өту операциясын" – жоғарыда аталған кардиопульмональды айналып өтуді қолданбайтын коронарлық артерияны айналып өту операциясын жасауды бастады. Осы операцияларда жүрек операция кезінде соғады, бірақ бөгетті айналып өтетін қантамырды қосу үшін жұмыс алаңын тұрақтандырады; АҚШ-та көптеген қантамырлар эндоскопиялық жолмен алынады, бұл әдіс эндоскопиялық қантамырларды алу (EVH) деп аталады. Кейбір зерттеушілер бұл тәсіл операциядан кейінгі асқынуларды, мысалы, постперфузиялық синдромды азайтады және жалпы нәтижелерді жақсартады деп санайды. 2007 жылғы зерттеулердің нәтижелері әлі де даулы, хирургтың қалауы мен аурухананың көрсеткіштері маңызды рөл атқарады.

Ең аз инвазивті хирургия

Жүрекке операция жасаудың жаңа түрі – робот көмегімен жүрекке операция жасау қанағаттандыратын танымалдылыққа ие болып келеді. Бұл процедурада жүрек хирургы басқаратын машина арқылы операция жүргізіледі. Бұл әдістің ең маңызды артықшылығы – пациентте жасалатын кесіктің мөлшері. Хирург қолын кіргізе алатындей үлкен кесік орнына, роботтың әлдеқайда кішкентай "қолдарына" арналған үш кішкентай тесік жеткілікті.

Балалар жүрек- қан тамырлары хирургиясы

Педиатриялық жүрек-қан тамыр хирургиясы – балалар жүрегіне жасалатын хирургиялық араласып емдеу. Балалардағы жүрек-қан тамырларының кемістіктерін жою бойынша алғашқы операцияларды Швециядағы Кларенс Краффорд 12 жастағы балада аорта коарктациясын жойған кезде жасады. Тұқым қуалайтын жүрек ауруларын жеңілдетуге жасалған алғашқы тырастарды 1944 жылы Джонс Хопкинс ауруханасында Альфред Блалок, Уильям Лонгмайр, Дентон Кули және Блалоктың тәжірибелі техниктері Вивьен Томас қатысуымен жасады. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында жүрек кемістіктерін байпас машинасызсыз түзету әдістері әзірленді. Олардың қатарында 1952 жылы Льюис және Тауффе жасаған 5 жастағы баланың қарыншааралық пердесінің дефектін гипотермия, қан ағынын тоқтату және тікелей көру арқылы ашық түзетуі болды. 1954 жылы К. Уолтер Лиллихей 4 жастағы балада қарыншалық септіктің дефектін тікелей түзету кезінде перфузияны сақтау үшін бала мен оның әкесі арасындағы айқасқан қан айналымын қолданды. Ол айқасқан қан айналымын қолдануын жалғастырды және Фалло тетрадасының алғашқы түзетулерін жасады, ал осы нәтижелерді 1955 жылы Американдық Хирургиялық Қауымдастығында таныстырды. Ұзақ мерзімді перспективада педиатриялық жүрек-қан тамыр хирургиясы Гиббон және Лиллехей жасаған, жоғарыда айтылғандай, жүрек-өкпе байпас машинасына негізделді.

Жүрекке операция жасаудың қауіптері

Кардиохирургия мен кардиопульмонарлық байпас техникасының дамуы осы операциялардың өлім-жітімін салыстырмалы түрде төмен деңгейге түсірді. Мысалы, туа біткен жүрек ақауларын түзету қазіргі уақытта 4-6% өлім-жітіммен байланысты. Кардиохирургияның маңызды мәселесі – неврологиялық зақымданудың болуы. Жүрек операциясы жасағандардың 5%-ы инсульт көреді, ал инсульт қаупі жоғары пациенттерде бұл көрсеткіш жоғарылайды. Кардиопульмонарлық байпаспен байланысты, көбінесе "помпа бас" деп аталатын, неврокогнитивтік бұзылыстардың айқын емес жиынтығы постперфузиялық синдром деп танылады. Постперфузиялық синдромның белгілері бастапқыда тұрақты деп есептелгенімен, кейіннен олардың уақытша екені және тұрақты неврологиялық зақымдануға әкелмейтіні анықталды. Хирургиялық бөлімшелер мен жеке хирургтардың жұмысын бағалау үшін EuroSCORE деп аталатын тәуекелді бағалау моделі құрылды. Бұл модель пациенттің денсаулық жағдайын сипаттайтын бірнеше факторды және алдын ала есептелген логистикалық регрессия коэффициенттерін пайдаланып, жазылуға дейін тірі қалу мүмкіндігінің процентін анықтауға тырысады. Ұлыбританияда EuroSCORE жүрек-өкпе хирургиясы орталықтарының жұмысын талдау және бөлімшелер мен хирургтардың қанағаттанарлық деңгейде жұмыс істегенін бағалау үшін қолданылды. Нәтижелер CQC веб-сайтында қолжетімді. Алайда, қолданылған нақты әдістеме және нәтижелерге негізделген бастапқы деректер әлі жарияланбаған. Жүрек-өкпе хирургиясынан туындайтын негізгі асқыну – инфекция. Инфекцияларға медиастинит, жұқпалы миокардит немесе перикардит, эндокардит, жүрек құрылғысының инфекциясы, пневмония, эмпиема және қан ағыны инфекциялары жатады. Сонымен қатар, профилактикалық немесе операциядан кейінгі антибиотиктер қолданғанда Clostridium difficile колиті дамуы мүмкін. Кардиоторакальдық хирургиядан кейін науқастарда жүрек айну, құсу, дисфагия және аспирациялық пневмония қаупі бар.

Кеуде хирургиясы

Плевриктомия – плевраның бір бөлігін жойып тастауға арналған хирургиялық амал. Ол кейде пневмоторакс және мезотелиоманы емдеу үшін қолданылады. Пневмоторакс болған жағдайда, тек қана қабыршақ плевраның жоғарғы (апикальды) және диафрагмалық бөліктері алынып тасталады.

Өкпе көлемін азайту операциясы

Өкпе көлемін азайту хирургиясы, немесе LVRS, емфизематоздық типтегі ЖҚСБ-мен ауыратын кейбір науқастардың өмір сапасын жақсарта алады, егер басқа емдеу тәсілдері жеткіліксіз болса. Эмфиземадан салдарынан зақымданған өкпенің бөліктері алынып тасталады, соның арқасында қалған, салыстырмалы түрде жақсы өкпе кеңейіп, тиімдірек жұмыс істеуге мүмкіндік алады. Пайдалы әсерлерге қол жеткізілген қалдық көлемнің азаюы байланысты. Дәстүрлі LVRS емфизематоздық, бульозды емес өкпенің ең зақымдалған аймақтарын резекциялауды қамтиды (мақсаты – 20–30%). Бұл – емфиземаның салдарынан ЖҚСБ-нің соңғы сатысындағы науқастарға жасалатын, шағын торактомияны қамтитын хирургиялық әдіс, ол өкпенің серпімді керілуін, сондай-ақ диафрагмалық функциясын жақсарта алады. Ұлттық Эмфиземаны емдеу туралы зерттеу (NETT) – LVRS-ті хирургиялық емес емдеумен салыстырған ірі, көп орталықты зерттеу (N = 1218) болды. Нәтижелер көрсеткендей, LVRS тобында, негізінен жоғарғы бөлігінің эмфиземасы және төмен физикалық белсенділігі бар науқастарды қоспағанда, жалпы өмір сүру ұзақтығында артықшылық болған жоқ, ал LVRS тобында физикалық белсенділікте айқын жақсарулар байқалды. Кейінгі зерттеулер емдеудің кеңейтілген ауқымын және жақсы нәтижелерді көрсетті. LVRS-тің мүмкін болатын асқынуларының бірі – ұзаққа созылған ауа ағыбы (барлық кеуде дренаждары алынғанға дейінгі орташа мерзімі 10,9 ± 8,0 күн). Көбінесе жоғарғы бөлігінің эмфиземасы бар адамдарда өкпе көлемін азайту хирургиясы денсаулық жағдайы мен өкпе функциясын жақсартуы мүмкін, бірақ ол ерте өлім және қолайсыз жағдайлар қаупін де арттырады. LVRS Еуропада кеңінен қолданылады, бірақ АҚШ-та оның қолданылуы көбінесе тәжірибелік сипатта. Бронхоскопиялық өкпе көлемін азайту процедурасы – инвазивтігі аз емдеу әдісі болып табылады.

Өкпе қатерлі ісігінің хирургиясы

Өкпе қатерлі ісігінің барлығы да хирургиялық емге жарамды емес. Сатысы, орналасуы және жасуша түрі маңызды шектеуші факторлар болып табылады. Сонымен қатар, денсаулығы нашар, жұмысқа қабілеті төмен немесе өкпе резерві жеткіліксіз адамдардың сауығу мүмкіндігі төмен. Мұқият іріктеу жасалған жағдайда да, жалпы операциялық өлім-жітім көрсеткіші шамамен 4,4% құрайды. Кішкентай емес жасушалы өкпе қатерлі ісігінің сатыларын анықтауда IA, IB, IIA және IIB сатылары хирургиялық резекцияға жарамды. Өкпе резервін спирометрия арқылы өлшеу мүмкін. Егер тынысқырудың айқын қиындықтары немесе тараған паренхималық өкпе ауруының белгілері болмаса және FEV1 көрсеткіші 2 литрден немесе күтілетін көрсеткіштің 80% асып кетсе, пациент пневмонектомияға жарамды деп есептеледі. Егер FEV1 1,5 литрден жоғары болса, пациент лобектомияға жарамды. Өкпе қатерлі ісігіне операция жасау алдында дене шынықтыру бағдарламаларына қатысу операциядан кейінгі асқынулар қаупін азайтуы мүмкін екенін көрсететін әлсіз дәлелдер бар.

Асқынулар

Өкпе қатерлі ісігінен кейін 8–25% адамдарда ұзаққа созылған ауа шығуы (PAL) пайда болуы мүмкін. Бұл асқыну кеуде құбырын алып тастауды кешіктіреді және өкпе резекциясынан (өкпе қатерлі ісігінен операциядан) кейін ауруханада жату мерзімін ұзартумен байланысты. Хирургиялық герметиктерді қолдану ұзаққа созылған ауа шығуының жиілігін азайтуға көмектеседі, бірақ бұл шараның өзі өкпе қатерлі ісігінен кейін ауруханада жату мерзімін қысқартатынын көрсеткен зерттемелер жоқ. Өкпе қатерлі ісігінен кейін туындайтын өкпе асқынуларын азайту үшін инвазивті емес оң қысымды вентиляцияны қолдануға сенімді дәлелдер жоқ.