Кіріспе

PZL.37 Łoś ("moose") - Польшаның екі қозғалтқышты орта бомбардировщигі, оны ұлттық авиакомпания Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL) жобалап, өндірді. Ол "PZL P 37" немесе "PZL P.37" деп те аталады, бірақ "P" әрпі көбінесе Зигмунт Пулавскийдің жобалаған ұшақтарына, әсіресе PZL P.11 сияқты истребительдерге арналған. Қызметке енгізілген кезде, ол Польшаның сол кездегі ең заманауи және тиімді қаруы ғана емес, сонымен қатар әлемдегі ең жетілген бомбардировщиктердің бірі деп есептелді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польша әуе күштерінің құрамында барлығы 86 PZL.37 болды, бірақ олардың жартысынан да азы жаттығу бөлімшелерінде, күтімде немесе резервте болғандықтан, тікелей жауынгерлік операцияларда қолданылды. Бомбардировщиктер истребительдердің жетіспеуінен жоғары шығынға ұшырады, ал соңғы поляк жауынгерлік миссиялары 19 қыркүйекте орындалды. 1940 жылдың қазан айында Польшадан эвакуацияланған 26-27 PZL.37 ұшағы Румыния үкіметі тарапынан тартып алынды, ал олардың 23-і кейін Румыния Корольдік әуе күштерімен, соның ішінде Кеңес Одағына қарсы шабуылдық миссияларда пайдаланылды.

Өмірбаян

Соғыс аралық кезеңнің көп бөлігінде Польша басшылығындағы басым әскери философиялар мен тәжірибелерде ұшақтардың екінші дәрежелі маңызға ие екендігі және Польша қарулы күштеріндегі жеке әуе қызметінің құндылығы күмәнді деп есептелді. Мұндай үмітсіздікке қарамастан, 1918 жылы Wojska Lotnicze (Польша әуе күштері) деп аталатын жеке қызмет құрылды. 1920 жылы Польша әуе күштері генерал Влоджимеж Загорский басқарған кең ауқымды қайта қарулану және кеңейту бағдарламасынан үлкен пайда көрді, оның шеңберінде арнайы бомбалаушы полктер құру жоспарланды. 1920-1930 жылдары Польшадағы кейбір шенеуніктер ұлттық бомбалаушы күш құруға мүдделі болды, кейде бұл әскери маңызға қарағанда бедел үшін жасалды. Оның орнына, бомбалаушылардың рөлін орындау үшін голландтық Fokker F. VII ұшақтарын сатып алуға шешім қабылданды, олардың біріншісі 1929 жылы жеткізілді, ұшақтың нашар қорғаныс қарулануы, шектеулі жүк көтергіштігі және артық салмағына қарамастан.

Шығу

Дамыту үшін рұқсат берілмегенімен, PZL көп қозғалтқышты түнгі бомбалаушы ұшақтарының жобаларын өздігінен жетілдіруді жалғастыруға шешім қабылдады. 1930 жылдары Польшаның Fokker F. VII ұшақтарын ауыстыру мүмкіндігі талқыланды. 1934 жылдың қазан айында PZL компаниясы бастапқыда P.37 деп аталған ұсынысты іске асыруға нұсқау алды. Қару-жарақ және жабдықтан гөрі, ұшу қасиеттеріне басымдық берілді, оның қорғанысы үшін жоғары жылдамдығына сенді; сондықтан әрбір турельге бұрын қарастырылған екі пулемет пен 20 мм арқалық зеңбірек орнына тек бір 7,7 мм пулемет бөлінді. 1935 жылдың 14 сәуірінде департамент ұшақтың толық көлемді ағаш макетін бекітті, сондай-ақ конструкциялық сынақ үшін рамамен бірге екі прототип құрылысына рұқсат берді. 1936 жылдың басында конструкцияны қайта қарау қажеттілігі туындағандықтан, жартылай құрастырылған алғашқы прототиптің құрылысы кейінді. Департамент ұшақтың қасиеттеріне әсерленді және оны өндіріске қабылдап, 10 алдын ала өндіріс ұшағына тапсырыс берді, сондай-ақ бомбалаушыға Łoś деген ат берді.

Өндіріс

Łoś өндірісі 1936-1937 жылдардың қысында басталды. Негізгі өндіріс үлгісі PZL.37B (немесе: Łoś II) жаңа Pegasus XX қозғалтқыштарымен және екі құйрықты конструкциямен жабдықталды. 1938 жылдың күзінде Польша Әуе Күштері үшін PZL.37B өндірісі басталды. Қызмет етудің алғашқы кезеңінде 2 прототип және 6 сериялық ұшақ жеке-жеке апатқа ұшырады; себебі бірнеше техникалық мәселелер болды, олардың көпшілігі рульдің істен шығуына (аэродинамикалық тепе-тәуелсіздігінің бұзылуына байланысты) және салдарынан толық бақылаудың жоғалуына әкелді. Құрылымдық өзгерістер енгізілгеннен кейін PZL.37B өте сенімді ұшаққа айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде шамамен 92 PZL.37 бомбалаушы ұшағы өндіріліп, Польша Әуе Күштеріне жеткізілді, ал тағы 31-і әртүрлі өндіріс кезеңдерінде болды. Бельгиялық Constructions Aéronautiques G. Renard компаниясына Екінші испан Республикасы үшін 20-50 ұшақты лицензиялық өндіруге рұқсат берілді; алайда, Испания Азамат соғысында қарсыластардың жеңісіне байланысты бұл жоба тоқтатылды. Бельгиялық жобадан басқа, Дания, Эстония, Финляндия және Иран осы типті сатып алу бойынша келіссөздердің әртүрлі кезеңдерінде болғаны белгілі. Польша әскері өндірістік мүмкіндіктердің жетіспеуіне байланысты Иранмен келісімге келуге рұқсат алмады. Ұшақ төмен орналасқан қанаттарымен, көптеген ұшақтарда екі құйрығымен және металл қаптамасымен салыстырмалы түрде дәстүрлі конструкцияға ие болды. Ұшақ бомбалық жүктемесі мен қашықтығына қатысты өте кішкентай болды; оның сыйымдылығы көтерілетін, аэродинамикалық пішіндегі фюзеляж арқылы ішінара қамтамасыз етілді, бұл сол кездегі тағы бір ерекшелік (бұрын PZL.26 спорттық ұшағында қолданылған). Ол неміс және француз аналогтарынан әлдеқайда қысқа және қанаттары кішірек болды; ол Amelia Earhart қолданған Lockheed Model 10 Electra ұшағынан сәл үлкен болды. Ұшақ экипажы төрт адамнан тұрды: ұшқыш, командир-бомбардиер, радиооператор және артқы пулеметші. Бомбардиер алдыңғы пулеметі бар шыныланған мұрын бөлігінде орналастырылды. Радиооператор бомбалық бөлімшенің үстінде, фюзеляж ішінде отырды және сонымен қатар төменгі пулеметті де басқарды. Ұшақта мұндай пулемет болған жоқ. Алайда, профилі күткеннен төмен соғу көрсетті және бастапқы PZL.37A үлгісі бастапқы жоспарланған 360 км/сағ жылдамдықтан 10% жоғары жылдамдыққа ие болды. 1938 жылдың күзінде Pegasus XX қозғалтқыштары мен басқа да жабдықтарды жеткізудегі кешігулерге байланысты жауынгерлік бөлімшелерге жетілдірілген PZL.37B жеткізілімдері баяулады. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польша Әуе Күштерінде барлығы 86 PZL.37 ұшағы болды, бірақ олардың жартысынан азы ғана жауынгерлік операцияларда қолданылды. 36 PZL.37B бомбалаушы бригадасының төрт эскадрильясында болды: 11-ші, 12-ші, 16-шы және 17-ші эскадрильялар (әрқайсысы тоғыз ұшақты екі эскадрилья, полякша: dywizjon; PZL.37 X және XV топтарында болды). Бомбалаушы бригадасының қалған ұшақтары PZL.23 Karaś болды. Қалған 50-ге жуық PZL.37 резервтік XX тобына, оқу бөлімдеріне немесе жөндеуге жіберілді. Экипаждарды оқытуға және бомбалаушыларды толық жабдықтауға аз уақыт болғандықтан, соғыс басталған кезде ұшақтар толық дайын болған жоқ. Мысалы, ұшақтарға арналған қосымша ішкі отын бактары әлі пайдалануға берілмеген, сондықтан бомбалаушының максималды қашықтығы техникалық сипаттамаларда көрсетілгендей болған жоқ. Алайда, дамыған әуежайлардан қысқа және нашар жағдайға ие жерлерге көшу салдарынан, ұшақтар ұрыста максималды бомбалық жүктемесінің бір бөлігімен (әдетте 800 кг немесе 8 x 100 кг бомбалар) ұша алады, бұл олардың тиімділігін шектеді. Польшаға шабуыл кезінде, 4 қыркүйектен бастап, Бомбалаушы бригадасының ұшақтары күндізгі шабуылдарда неміс броньды колонналарына шабуыл жасады, олар үмітсіз жағдайға байланысты бұл міндетті орындауға мәжбүр болды (Германия ішіндегі нысандарды бомбалау жоспарлары тез тасталды). Ең бастысы, олар Ченстохова және Радомско маңында XVI армия корпусының алға жылжуына кедергі келтірді. Ұрыс барысында жауынгерлік бөлімшелер бірнеше басқа ұшақтармен күшейтілді және 46 PZL.37 ұшағы жауынгерлік әрекетке қатысты. Бомбалаушы бригадасының ұшақтарынан он PZL.37 ұшағы жауынгерлік ұшақтармен атып түсірілді, бесеуі жаудың әуеге қарсы артиллериясымен атып түсірілді, екеуі жерде бомбаға ұшырады және тағы он ұшақ басқа себептерден жоғалды. Сонымен қатар, бірнеше толық аяқталмаған, оқу немесе резервтік PZL.37 ұшақтары әуежайларда және зауыттарда жойылды (18 PZL.37 ұшағы Малашевицедегі резервтік базада және Варшавадағы зауытта бомбаға ұшырады). Кейбіреулері төрт пулеметпен жабдықталды (поляк ПВУ пулеметтері әлі де қолданылып отырды). Шамамен үштен бірі румындық ұшқыштардың PZL.37-нің басқару ерекшеліктерімен және қанат жүктемесінің жоғары болуымен таныс болмауына және қозғалтқыш ақауларына байланысты апатқа ұшырады. Шамамен 15 ұшақ 1941 жылдың 22 маусымынан бастап Кеңес Одағына қарсы жауынгерлік операцияларда қолданылды. Басқалардың ішінде, олар Бессарабияда алғашқы операцияларын жүргізді, кейіннен Киев және Одесса қалаларын бомбалау миссияларын орындау үшін пайдаланылды. Бұл миссиялардың кезінде кейбір бомбалаушылар жойылды, көбінесе әуеге қарсы артиллериядан зардап шекті. Елдегі қосалқы бөлшектердің жетіспеуіне байланысты қалған ұшақтар 1941 жылдың қазанында фронттан алынып, одан кейін негізгі оқу үшін пайдаланылды. 1944 жылдың сәуір айында 76-шы эскадрилья тоғыз ұшақпен қайтадан жауынгерлік операцияларға қатысты, бірақ 1944 жылдың 3 мамырында фронттан алынды. Румыния одақтастарға қосылғаннан кейін, 1944 жылдың 1 қыркүйегінде неміс ұшақтары румындық нысандарға жасалған қарсы шабуыл кезінде бес PZL.37 ұшағын жерде жойды. Сонымен қатар, бірнеше ұсталған ұшақтарды Германия және Кеңес Одағы сынақтан өткізді. Салыстырмалы түрде аз PZL.37 ұшақтары неміс қолына түсті, мүмкін екі ұшақ ғана; бұл ішінара Польша зауыт қызметкерлерінің 1939 жылдың қазанында Окęcie және Милец зауыттарындағы қалған 30-ға жуық PZL.37 ұшағын аумақты тазалау сылтавымен жойғанына байланысты.

Сақталған бөлшектер мен репликалар

PZL.37 ұшақтары сақталған жоқ. PZL.37 Łoś ұшағында қолданылған PZL Pegaz 20 қозғалтқышының түпнұсқасы Краковтағы Польша авиация мұражайының қорында сақталады. Бұл қозғалтқыш 1939 жылдың көктемінде Польшадан АҚШ-қа, 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде көрсету үшін жіберілді, соның арқасында соғыстан аман қалды және 2006 жылы Польшаға қайтарылды. PZL Mielec зауытында PZL.37 Łoś ұшағының 1:1 масштабты, ұшпайтын моделі соғыстан бұрын осы бомбалаушыларды құрастыруға пайдаланылған цехта құрастырылды. Ұшақтың түпкілікті жоспарларының өте аз бөлігі сақталғандықтан модельдің өлшемдері тек фотосуреттер бойынша анықталды; дегенмен, модельдің сыртқы түрі түпнұсқаға өте ұқсас. Ол зауытта құрылып жатқан ұшақтардың алюминий және болат қалдықтарынан жасалды және 2012 жылдың қыркүйегінде жұртшылыққа таныстырылды. Ұшақтың ішкі жағы, бомба тастаушының мұрын бөлігінен басқа, қайта жаңартылған жоқ. Қазіргі уақытта модель Mielec зауытының аумағында ашық ауада орналасқан. 1939 жылдың қыркүйегінде атып түсірілген PZL.37 Łoś ұшақтарының бірнеше апат орны анықталды және олардан ұшақ бөліктері табылды. Бір апат орнында ұшақтың қарапайым 1:1 моделі ескерткіш ретінде орнатылған.

Цитаталар

PZL.37