Кіріспе

Ерзя және мокша халықтары үшін ресми орыс термині – Мордвиндер (сондай-ақ мордвиндер, мордвалар; мордва; мокша және эрзя тілінде эквиваленті жоқ) – 1928 жылдан бері Ресей Федерациясында ерзялар мен мокшаларды атау үшін қолданылатын ресми термин.

Ерзя-Мокша автономиясы

Ерзя-Мокша автономиясы 1928 жылы Иосиф Сталиннің жеке ұстанымымен, оның қатысқан отырысында Мордвин округы ретінде бекітілді. Мордовия Жоғарғы Сотының вице-президенті Василий Мартышкин Сталин мен Тимофей Васильевтің сөздерін келтіреді. Сталин көптеген губернияларда мокшалар мен эрзялар сиреп қоныстанғандықтан, көптеген автономиялық округтер құру мүмкін емес деп есептеді. Ал Микифор Сурдин, мокша ұлтының өкілі, Ерзя-Мокша автономиясын емес, Мордвин округын құруды ұсынды. Сталин оның нұсқасын ұнатып қабылдады. Ол Ұлы тазалау кезінде атылып өлтірілгенімен, соған қарамастан, осы күнге дейін айыпталып келеді. Осы кезде автономия атауы Мордвин деп өзгертілді. Содан бері құжаттарда эрзя және мокша этнонимдерінің орнына тек "мордвин" термині ғана қолданылды.

Ерзя және Мокша халықтарының конгрессі

1989 жылы өткен бірінші Ерзя және Мокша халықтарының құрылтайында құрылтай декларациясының бірінші тармағы Мордовияның атауын Мокша және Ерзя автономиялық Республикасы деп өзгерту және "Мордва" терминін қолдануға тыйым салу туралы шешім қабылданды.

Салдары

Ерзя және Мокша зиялыларының өкілдері, атап айтқанда профессор Дмитрий Цыганкин, Біртұтас Мордва халқы жобасына ешқашан сенбегендерін жақсы біледі.

Мордвалық автохтондық теория

Мокшалар 1970 жылдардан бері Дьяков мәдениетімен байланыстырылады, сондай-ақ профессор Алексей Смирновтың (1899 ж.т.) [ru] құрастырған және кеңестік автохтондық теорияға негізделген, қазіргі уақытта псевдонаука деп саналатын Городецк мәдениетімен де байланыстырылады (яғни, Волга-Урал этностарының бәрі осы аймақта туып өскен және ешқашан қоныс аудармаған деген теория). Ерзялардың тегі көшпелі, сондықтан олар Ока-Рязань мәдениетімен байланысты.

Жалпы ақпарат

Мордвин тілдері – урал тілдері отбасының бір тобын құрайды, оларға эрзя және мокша тілдері жатады. Әрқайсысының шамамен 500 000 ана тілінде сөйлейтін адамы бар. Екеуі де Мордовияның ресми тілдері, орыс тілімен бірге. Орта ғасырлардағы мещер тілі мордвин тіліне жақын болған, немесе мордвин тілдерімен тығыз байланысты болуы мүмкін. Эрзя тілі Мордовияның солтүстік, шығыс және солтүстік-батыс бөліктерінде, сондай-ақ іргелес жатқан Нижний Новгород, Пенза, Самара, Саратов, Оренбург және Ульяновск облыстарында, Чуваш, Татарстан және Башқортостан республикаларында қолданылады. Мокша тілі Мордовияның батыс бөлігінде басым тіл болып табылады. Фонетика, сөздік қоры және грамматикадағы айырмашылықтарға байланысты эрзя және мокша тілдері бір-бірін түсінбеуге жатады, сондықтан топтар арасындағы қарым-қатынас үшін көбінесе орыс тілі қолданылады. Бұл екі мордвин тілінің әдеби нормалары да бөлек. Эрзя әдеби тілі 1922 жылы, ал мокша әдеби тілі 1923 жылы қалыптасты. Қазіргі таңда екеуі де стандартты орыс әліпбиін пайдаланады.

Мордвин тілінің қайта құрылуы

Мокша және эрзя тілдері тығыз байланысты, сондықтан олардың ортақ түбірі болған деп саналады. Осы тілдердің қаншалықты жақын екеніне келсек, Арно Фурне мокша мен эрзя тілдері бұрын бір тіл болғанда, 1500 жыл бұрын – француз және итальян тілдерінің айырылған уақыты сияқты, бөліне бастағанын болжайды. Серебренников мокша тілінің эрзя тіліне қарағанда көне формаларын сақтап қалғанын дәлелдейді.

Жіктеу

Шамамен 2010 жылдарға дейін көптеген фин тіл білімі мамандары мордвин және мари тілдерін урал тілдері отбасының Волга фин тілдері тармағының бір бөлігі деп есептеген. Қазіргі кезде көптеген ғалымдар бұл көзқарасқа қарсы, және мордвин мен мари тілдері ерекше тілдер саналады: мордвин тілдерінің балтық-фин тілдерімен (эстон және фин тілдері) ортақ түбірі болған деп саналады, ал мари тілдері перм тілдеріне жақын тұр.

Аттар

Роберт Г. Латем мордваларды мари атауының бір түрі ретінде қарастырып, оларды өздерін-өздері атау ретінде таныстырған. Ал Алексей Шахматов 20 ғасырдың басында мордва атауын ерзя және мокшаның екі мордва тайпасы өздерін-өздері атау үшін қолданбағанын көрсетті. Николай Мокшин бұл терминді халықтың ортақ тегін анықтау үшін ішкі өз-өзін анықтау термині ретінде пайдаланғанын қайта айтады. Тіл білімі маманы Габор Зайц мордвалардың өздерін "мордвалар" деп атамайтынын атап өтеді. Феоктистов былай деп жазды: "Тенгушев мордвалары деп аталатындар – мокша тілінің ықпалымен ерзя диалектісінде сөйлейтін ерзялар, және шын мәнінде олар ерзялардың этностық тобы, көбінесе шоқшалар деп аталады. Тарихи тұрғыдан ерзялар мордвалар деп, ал мокшалар "мокшалар" деп аталып келген. Мокшалар мен ерзялардың тарихқа дейінгі этникалық бірліктеріне дәлел жоқ". Изабелл Т. Киндлер былай деп жазады: "Уақыт өте келе, әдет-ғұрыптарда, тілде және тіпті дене бітімінде де маңызды айырмашылықтар пайда болды (ерзялар мен мокшалар христиан дініне кіргенге дейін аралас некелер жасамайтын, тіпті бүгінде де мұндай некелер сирек кездеседі). Мордвалықтардың екі тармағында ортақ халық батырлары жоқ – олардың ежелгі әндері тек жергілікті батырлар туралы айтады. Ешбір тілде өздерін немесе өз тілдерін атау үшін ортақ термин жоқ. Егер сөйлеуші мордваларды жалпылама айтқысы келсе, "ерзя және мокша" терминін қолдануы керек".

Алғашқы сілтемелер

Мордва этнонимі, мүмкін, Иорданның "Гетика" еңбегінде Мордендер түрінде кездеседі, ол гот патшасы Ерманардың бағыныштылары болған деседі. Константин VII-нің "De administrando imperio" еңбегінде Петченегтерден он күндік сапар қашықтығында орналасқан Мордия деген жер туралы мәлімделген. Ортағасырлық еуропалық дереккөздерде Мердас, Мердинис, Мердиум, Мордани, Мордуа, Мордуинос сияқты атаулар кездеседі. Ресейдің бастапқы жылнамасында Мордва және мордович этнонимдері алғаш рет 11 ғасырда пайда болды. Моңғол шапқынынан кейін, Мордвин аты ресейлік жылнамаларда сирек айтылады және тек Бастапқы жылнамадан кейін 15-17 ғасырларға дейін кездеседі.

Этимологиясы

Мордва атауының ирандық (скиф) тіліндегі "mard" сөзінен шыққандығы айтылады, яғни "адам" деген мағынаны білдіреді. Ерлі-зайыптыны білдіретін мордва тіліндегі "мирде" сөзі де осы түбірден тараған. Бұл сөз, сондай-ақ "Удмурт" сөзінің соңғы буынымен де байланысты болуы мүмкін. Ерзяның тұңғыш жазбадағы айқасы 968 жылы Хазар қағаны Иосифтің "ариса" түрінде жазылған хатында кездеседі. Кейде бұл атау Страбон мен Птолемейдің еңбектеріндегі Аорси және Аланорсимен де байланыстырылады. (Дегенмен, басым пікір бойынша, Шығыс Орталық Азиядан келген көшпелі ирандық тайпа – Аландар да Аорси/Аланорси деп аталған.) 10 ғасырдағы Эстахри рустардың үш тобының арасында "әл-арсания" тайпасын тіркеп, олардың патшасы Арса қаласында тұрғанын жазған. Ғалымдар бұл халықты кейде Ерзя, кейде Ару, ал кейде Удмурт тайпасы деп санайды. Тарихшылар Арса қаласының қазіргі Рязань немесе Арск қалалары болуы мүмкін екенін айтады, ал Ноғай ханы Жосуф оны "rzjan" деп атаған. Ресей деректерінде "Эрза" этнонимі алғаш рет 18 ғасырда пайда болды. Мокшаның тұңғыш жазбадағы айқасы 13 ғасырдағы фламанд саяхатшысы Вильгельм Рубруктың еңбектерінде және Рашид ад-Диннің парсы жылнамасында "Моксель" түрінде кездеседі, онда Алтын Орда Мокша және Арджандармен (Эрзия) соғысқандығы айтылады. "Мокша" атауы орыс тіліндегі дереккөздерде 17 ғасырдан бастап қолданыла бастады.

Дін

Ерзя христиан дінін (1990 жылдары фин миссионерлері әкелген шығыс православие және лютерандық діндер) және пантеизм элементтері бар туған монотеистік дін – Инешкипазаны ұстанады. Ұлттық бағытталған зиялылардың көбі Инешкипаза немесе лютерандық дінді ұстанады. Ерзя ақыны Мариз Кемал – дәстүрлі ерзя діни қауымдастырылымдарының ұйымдастырушысы. Бұл құбылыс 1990 жылы Ресей Православие Шіркеуінің (РПШ) Мордовия епархиясы құрылғаннан кейін пайда болды. Сол кезде ерзя зиялылары ерзя тілін құлшылық рәсімдеріне енгізуге және РПШ құрылымында болса да, ерзя діни және мәдени ерекшеліктерін қайта жаңғыртуға үміттенді. Бұл үміттердің орындалмауы көптеген ерзялық сенушілерді радикалдандырды және ұлттық бағытталған зиялыларды өз этностық Инешкипаза дінін жаңаруға жетеледі.

Сыртқы келбеті

1911 жылғы «Британ энциклопедиясында» мордвалар тілінен көп бөлігімен айырылса да, «көне ұлттық киімдерін сақтап келген, әсіресе әйелдер, олардың көптеген тігістермен безендірілген белдемшелері, ерекше шаштары, үлкен сырғалары (кейде тек қоянның құйрықтары), және кеуденің барлық бөлігін жабатын, түрлі әшекейлерден тұратын көптеген алқалары оларды орыс әйелдерінен оңай ажыратады» делінген. «Британника» мордваларды көбінесе қара шашы мен көк көзді, кішкентай және жіңішке денелі деп сипаттаған. Мокшалардың терісі мен көздері эрзялардан қараңғырақ болса, қаратайлар «татарлармен араласқан» деп көрсетілген. Латам мордваларды марилерден бойы ұзын, сақалы жұқа, беті жалпақ және шашы қоңыр немесе қызыл деп сипаттаған, қызыл шаш ерсадтарда мокшалардан жиі кездеседі.

Мәдениеттер, фольклорлар және мифологиялар

Татьяна Девиаткинаның айтуынша, кейбір ұқсастықтар болғанымен, ортақ мордвин мифологиясы қалыптаспаған, сондықтан Эрза және Мокша мифологиялары жеке қарастырылады. Эрза мифологиясында жоғары құдайлар жұмыртқадан туған. Құдайлардың анасы Анже Патайи деп аталады, одан кейін Күн құдайы Чипаз, ол Нишкепазды, жер құдайы Масторон кирдиді және жел құдайы Варманпазды дүниеге әкелді. Чипаз бен Жүніс анасы Нороваваның одағынан жер асты құдайы Масторпаз туды. Күн күркіреу құдайы Пургинепаз, құдайлардың анасы Анже Патайидің қызы Нискенде Тейтерттен туған. Жердің жаратылуынан кейін Күн, Ай, адамзат және Эрза жаратылды. Адамдарды Күн құдайы Чипаз жаратқан, бір дерек бойынша ол адамдарды балшықтан, екінші дерек бойынша топырақтан жасаған. Мокша мифологиясында Жоғарғы Құдай Виарде Скай деп аталады. Аңызға сүйенсек, әлемнің жаратылуы бірнеше кезеңнен өтті: алдымен Ібіліс құрылыс материалына сілекейін қосып, түкіріп тастады. Түкірілген жер жазыққа айналып, тегіс болмағандықтан сайлар мен таулар пайда болды. Виарде Скай жаратқан алғашқы адамдар 700-800 жыл өмір сүрді және 99 архиннен тұратын алыптар болды. Мокша мифологиясындағы жер асты әлемі Масторатия билігінде болды. Латам христиандықтан кейін де пұтқа табынушылықтың күшті элементтері сақталғанын хабарлады. Мордвиндердің Волга маңында ертеден қоныстанғанының дәлелі – олар өзенді әлі де Рав деп атайды, бұл Птолемейдің (шамамен б.з.б. 100 – б.з. 170 ж.) жазған Рха есімімен сәйкес келеді. Бұл халықтармен байланысты Городец мәдениеті шамамен б.з.б. 500 жылға дейін жетеді. Солтүстік-батыс көршілері – фин-угор тілдерінде сөйлейтін мурома және мераян тайпалары. Мордвиндердің солтүстігінде марилер, ал оңтүстігінде хазарлар тұрды. Мордвиндердің шығыс көршілері, мүмкін ғұндардың қалдықтары, 700 жылға қарай болгарларға айналды. Зерттеушілер б.з. 1-ғасырының ортасынан бастап Эрзя мен Мокшаның ата-бабаларын жерлеу бағыттарының, киімдерінің элементтерінің және археологтар ежелгі зираттардан тапқан қола әшекейлерінің әртүрлілігі бойынша ажыратып көрсеткен. Осы кезеңдегі Эрзя қабірлері солтүстік-оңтүстік бағытта, ал Мокша қабірлері оңтүстік-солтүстік бағытта орналасқан. Эрзялықтар қазіргі Нижний Новгородға жақын территорияның солтүстік бөлігінде, ал Мокшалықтар қазіргі Мордовияның оңтүстігінде және батысында, көршілес ирандық, болгар және түркі тайпаларына жақын жерде тұрды және олардың мәдени ықпалына ішкі тірлік етті. Мокша мен Эрзяның әлеуметтік құрылымы патриархатқа негізделген; тайпаларды үлкендер куда ти басқарды, олар кеңірек аймақтарды үйлестіруге жауапты үлкендер текстайды таңдады.

Ерте тарих

800 жылға таман көршілес аймақта екі ірі империя пайда болды: Новгородтағы Рус, ол кейіннен Шығыс православие христиан дінін қабылдады, Кама және Волга өзендерінің қосылған жерінде орналасқан Болгар мемлекеті ислам дінін қабылдады, ал кейбір Мокша аймақтары 12 ғасырға дейін соңғысына бағынышты болды. 1221 жылы Рус Нижний Новгородты негіздегеннен кейін Мордвин жері Ресейдің ықпалына көбірек түсті, Мордвин халқын оңтүстікке және шығысқа қарай, Уралдан тысқары жерлерге ығыстырып, олардың біртігін әлсіретті. Ресейдің алға жылжуы Моңғол империясымен тоқтатылды, және мордвиндер 16 ғасырдың басына дейін Алтын Орданың құрамына кірді. Мордвин халқын христиан дініне өткізу 16-18 ғасырларда жүзеге асты, қазіргі таңда мордвиндердің көпшілігі Ресей православие шіркеуіне жатады және барлығы Ресей православие есімдерін тасымалдайды. 19 ғасырда Латхам христиандықтан кейін де сақталған күшті пұтқа табынушылық элементтері туралы хабарлаған, ерзиандар мен мокшалардың басты құдайлары тиісінше Паас және Шкай деп аталған.

Қазіргі тарих

Мордвиндерге 1928 жылы Кеңес Одағының құрамында автономиялық аумақ берілсе де, 1930 жылдары русификация күшейді, ал 1950 жылдары мордвин тілдерін білу жылдам төмендеді. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін мордвиндер де Ресейдің басқа да жергілікті халықтары сияқты ұлттық сана-сезімінің артуын бастан кешірді. Ерзя ұлттық эпосы "Ана Жер" дегенді білдіретін Масторава деп аталады. Оны А. М. Шаронов құрастырып, алғаш рет 1994 жылы ерзя тілінде жариялады (содан бері мокша және орыс тілдеріне аударылды). Масторава – 1990 жылдардың басында Мордовия мемлекеттік университетінің Д. Надкин құрған этникалық сепаратистік қозғалыстың атауы. Бұрынғы КСРО-ға кірген фин-ұғыр халықтары 1989–1991 жылдары қысқа мерзімде ұлттық қайта өрлеуге ие болды. Идель-Уралдағы фин-ұғыр халықтары өздерінің ұлттық съездерін өткізді: удмурттар (1991 жылдың қарашасы), ерзя және мокша (1992 жылдың наурызы), мари (1992 жылдың қазаны), Ижевскте Ресей фин-ұғырларының біріккен съезі (1992 жылдың мамыры). Осы съездердің барлығы өздерінің республикаларында саяси және қоғамдық өмірді демократияландыруға және фин-ұғыр халықтарының ұлттық қайта өркендеуін қолдауға шақыратын ұқсас резолюцияларды қабылдады. Эстонияның бұл съездерге үстемдік еткен көңіл-күй мен пікірлерге әсері күшті болды, өйткені Тарту университетінің көптеген студенттері Ресейдің фин-ұғыр республикаларынан шыққан. Кеңес Одағы ыдыраған кезде ерзя және мокша Мордовия халқының жалпы құрамында тек 32,5% құрады. Көптеген ерзяндар мен мокшандардың ұлттық бірегейлігіне оралуы русификация, урбанизация және демографиялық дағдарыспен күшті сынауға ұшырады. Сонымен қатар, мокша ұлттық элитасының бір бөлігі (және ерзялардың аздап бөлігі) ерзялар мен мокшалар – біріккен мордва ұлтының ішкі этникалық топтары деген ойды алға тартты. Бұл тұжырымдаманы Ресей билігі де қолдады, бірақ ерзя ұлттық қозғалысының көпшілігі бұған өте теріс пікір білдірді. Ұлттық белсенділер "бірліктегі мордва ұлты" идеясын қатал русификацияның тағы бір құралы ретінде қарастырды. 1989 жылы Мордовияда Вельмема қоғамдық орталығы құрылды. Көп ұзамай ол ерзялар мен мокшаларды өзіне тартты. Біраз уақыттан кейін тек мәдени қызмет радикалды белсенділердің бір бөлігі үшін өте тар салаға айналды, ал Вельмема үлкен бөлінуге ұшырады. Орталықтың мүшелері "Масторава" – екі ұлттың мәдени жаңғыруын ғана емес, сонымен қатар олардың мүдделерін мемлекеттік органдарда танытуды мақсат ететін "Эрзан Мокшан" азаматтық қозғалысын құрды.

Ұлттық өкілді органдар

Ерзяның ұлттық өкілді органдарының өз жүйесі бар. Әр үш жылда бір рет өткізілетін Раскен Озк алдында Атан Езем шақырылады. Аťań Eźem - ерзяндықтардың маңызды мәселелерін талқылайтын ұжымдық орган. Атан Езем жасырын дауыс беру арқылы басты ақсақал Иньязорды сайлайды. Иньязор келесі Раскен Озкке дейін барлық ерзяндықтарды өкілдік етеді. 1999 жылдан 2019 жылға дейінгі кезеңде Иньязор лауазымын 2014 жылы Эстония Президенті "Иан Мария жері" кресті орденімен марапатталған Кшуманциан Пиргуж атқарды. 2019 жылы кезекті Раскен Озкс кезінде Сирес Болиаен, Ержан Вал қоғамының төрағасы, "Азаттық Идель Урал" азаматтық қозғалысының негізін қалаушы жаңа Иньязор болып сайланды. Оның кандидатурасын 18 ақсақалдың 12-сі қолдады. Ресей билігі ерзяндықтардың ұлттық өкілді органдарының заңдылығын мойындамайды. Сирес Болиаен қазір Украинада саяси эмиграцияда және Аťań Eźem өкілдері, сондай-ақ бірінші Иньязор Кшуманциан Пиргуж Ресей билігінің саяси қысымы туралы бірнеше рет хабарлады. Ресей заңдарына сәйкес ұлттық саяси партиялардың (эрзя, мари, татар, чуваш немесе кез келген басқа) қызметіне тыйым салынған. Осылайша, ерзя халқының ұлттық өкілдігі – ерзялардың саяси ұмтылыстарын білдірудің жалғыз мүмкін құралы. Вельмема, Ваджела және Мастораваның қызметінің нәтижесінде Мордовиядағы ерзяндар мен мокшандардың адам құқықтары жағдайы айтарлықтай жақсарды. Республикада Мордовия ұлттық театры мен ұлттық мәдениет факультеті құрылды, Тіл туралы заң қабылданды, шетелдік диаспоралармен жемісті қарым-қатынас пен байланыс орнатылды. Аталған ұйымдар Эрзя және Мокшаның жаңа бірлестіктері, атап айтқанда Од Виж, Эржава, Ĺитова және Юрхтава, сондай-ақ Масторава және Эржань Мастор газеттері үшін "дағды дамыту" орталығы болды. Барлық аталған ұйымдар мен қоғамдардың белсенділігінің арқасында ерзя және мокша ұлттық қозғалыстары өздерінің күресін этнографиялық кезеңнен саяси кезеңге көтеріле алды. 1980 жылдардың соңында адам құқықтары қорғаушысы Пиргуж Кшуманциан және ақын Мариз Кемал ерзя ұлттық қозғалысының көшбасшылары болды. Олар Раскен Озкс дәстүрін қайта жаңғыртты. Алғашқы Раскен Озкске бес күн бұрын Кшуманциан, шараның басты ұйымдастырушысы ретінде Ресей билігімен тұтқындалды. Полиция оны Дұға оқудан бас тартуға мәжбүрледі, бірақ ол талаптарға бойынсұнбады. 1999 жылы Пиргуж Кшуманциан ерзя халқының жаңа тарихындағы алғашқы Иньязор (бас ақсақал) болып сайланды. Ол бұл лауазымда 2019 жылға дейін болды. Мариз Кемал "Кавто келт кавто раскет" қағидасын ұстанып, эрзя және мокшаның бірігуі ретінде жалғыз мордва ұлтының бар екенін жоққа шығарды. Мордовия Республикасындағы ұлттық өмір Владимир Путин билігі орнағаннан бастап төмендеді. Ресейдің жаңа президенті ұлттық республикалар мен жергілікті халықтарды "ішкі жау" деп қарастырды. 2020 жылғы 1 мамырда Аťań Eźem ұлттық өкілді органдардың жаңа жүйесін бекітті. Ерзя халқының ұлттық өкілді органдарын құру және олардың жұмыс істеуі туралы ереже алты тараудан тұрады, онда Эрзя ұлттық қозғалысының мақсаттары мен міндеттері, оның басқару органдары, олардың өкілеттіктері мен құрылымы сипатталған. Құжатқа сәйкес, ұлттық қозғалысты Эрзя саяси партиялары мен қоғамдық ұйымдарының делегаттарынан тұратын "Промкс" съезі басқарады. Съезд Аťań Eźem құрастырады, ол Промкс сессиялары арасында жұмыс істейді және Иньязорды сайлайды, ол эрзя халқын өкілдік етеді және бүкіл ұлттың атынан сөйлейді. Егер ұлттық партияларды құру мен жұмыс істеуге заңдық шектеулер болса (қазіргі Ресей Федерациясында мұндай тыйым бар), онда Промкс-тің өкілеттіктері Аťań Eźem-ге беріледі. Промкс, Аťań Eźem және Иньязордың басты мақсаты – эрзяның ұлттық, саяси, экономикалық және мәдени құқықтарын, оның ішінде ұлттық эрзя аумақтарында ұлттық өзін-өзі анықтау құқығын қамтамасыз ету және қорғау.

Генетика

Автосомдық тұрғыдан Мокша және Эрзялар біртектілік танытады. Олардың тұқымының шамамен 11 пайызы Нганасанға ұқсас.

Демография

Латам (1854) жалпы саны 480 000 адамды көрсетті. 2002 жылғы Ресей халық санағы 0,84 миллион адамды көрсетті. Тарту университетінің 1970-ші жылдардың аяғында жасаған бағалауларына сәйкес, мордвалардың үштен бірінен азы Волга өзенінің алабындағы Мордовия автономиялық республикасында тұрды. Қалғандары (2002) Ресейдің Самара (116 475), Пенза (86 370), Орынбор (68 880) және Нижний Новгород (36 705), Ульяновск (61 100), Саратов (23 380), Мәскеу (22 850), Татарстан (28 860), Чувашия (18 686), Башқұртстан (31 932), Сібір (65 650), Ресейдің Қиыр Шығысы (29 265) облыстарында таралып қоныстанған. Бұрынғы Кеңес Одағының қазір Ресейге кірмейтін аймақтарындағы халық саны: Қырғыз Республикасы 5 390, Түрікменстан 3 490, Өзбекстан 14 175, Қазақстан (34 370), Әзірбайжан (1 150), Эстония (985), Армения (920). +Ресейдегі мордвалар (1926–2021)Халық санағы192619391959197019791989200220102021Халық саны1 306 7981 375 558 1 211 1051 177 4921 111 0751 072 939843 350744 237484 450Пайыз1,41%1,27%1,03%0,91%0,81%0,73%0,59%0,54%0,37%