Кіріспе
LWS 6 Żubr (PZL.30, wisent) – Польшалық ұшақ жасаушы LWS компаниясы жобалаған және өндірген екі қозғалтқышты орта бомбардировщик. Ол шектеулі санда ғана шығарылды және қазіргі заманғы PZL.37 Łoś орта бомбардировщикке қарағанда нашар болғандықтан, оқу мақсатында пайдаланылды. LWS 6 бастапқыда 1930 жылдардың басында 12 жолаушыға арналған ұшақ ретінде жобаланған, бірақ кейіннен бомба тасуға бейімделді. 1936 жылдың наурыз айында PZL.30 (немесе PZL.30BI) деп аталған алғашқы прототипі бірінші сынақ ұшуын жасады. Ұшақ Польша әуе күштері үшін Люблиндегі LWS мемлекеттік зауытында шектеулі партиямен өндіріске қабылданды. 1937 жылы Польша теңіз күштері үшін LWS 5 деп аталған, суға қона алатын торпеда тасуға арналған бомбардировщик нұсқасын жасау жұмыстары басталды, бірақ прототиптегі қиындықтарға байланысты жұмыс тоқтатылды. Экспорттық сатуға да тырысылды, Румыния әуе күштері 24 ұшаққа дейін сатып алуды қарастырған, алайда 1936 жылдың 7 қарашасында әуедегі конструкциялық ақау салдарынан бір прототип жойылғаннан кейін, Румыния бәсекелес PZL.37 Łoś-ты тапсырыс берді. 1938 жылы LWS 6 Польша әуе күштерінің қарулануына енгізілді, ол бірден осы типті фронттық эскадрильяларға емес, оқу бөлімдеріне жіберді. Дегенмен, 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, оның қызмет мерзімі салыстырмалы түрде қысқа болды. Көптеген ұшақтар жерде қиратылды, ешқайсысы да нацистік Германияға қарсы соғыста қолданылмады. Бірнеше ұшақ Кеңес Одағы мен Германияның қолына түсті, нәтижесінде Люфтваффе және Кеңес әуе күштері оны оқу және байланыс сияқты қосымша мақсаттарда пайдаланды. Соғыстан ешқайсысы да аман қалған жоқ.
Шығу тегі
LWS 6 ұшағының жұмысы 1932 жылы 12 жолаушы тасымалдайтын PZL.30 ұшағы ретінде басталды. Әуе компаниясы LOT жобаға қызығушылық танытпаса да, Польшаның авиациялық органдары оның дамуына демеушілік етуге бел буды, LOT толыққаннан кейін ойын өзгертеді деп үміттенді. Алайда, бұл үміттер ақталусыз болды, өйткені 1935 жылы LOT американдық Douglas DC 2 ұшақтарын сатып алуды жөн көрді. Жоба үшін тағы бір мүмкіндік Польша әуе күштері үшін жаңа орта бомбалаушыға қойылған ресми талап түрінде пайда болды; Ciołkosz өзінің жолаушы ұшағы жобасының бомбалаушы нұсқасын жасауды ұсынды. PZL.30-ды дамытуды жалғастыру жобаға, егер озық бомбалаушы еңсерілмейтін техникалық қиындықтарға тап болса, қосалқы нұсқа ретінде қызмет етуге мүмкіндік берді. Осылайша, компанияға бір прототип жасау тапсырылды. Ол 1936 жылдың қыркүйегінде ұшырылды. Ұшақ Либлиндегі LWS мемлекеттік зауытында шектеулі өндіріске қабылданды, Ciołkosz техникалық директор және жоба жетекшісі болып тағайындалды. Ескі басылымдарда LWS 4 деген белгілеу кездеседі, бірақ ол ешқандай құжатта кездеспейді және ұшақтың дұрыс белгілеуі LWS 6 болды.
Құрылысты өзгерту
Польша әуе күштері үшін 16 ұшақ өндіру жоспарланған, атауы: LWS 6 Żubr. Бұл мәселені шешу үшін қанат қайта жобаланып, нығайтылды, бірақ бұл шара ұшақтың жалпы салмағын арттырды, нәтижесінде LWS 6 күткеннен азырақ бомба жүктемесін алып, басқа да көрсеткіштеріне кері әсер етті. Ұшақтың қасиеттерін жақсарту мақсатында бірнеше шаралардың ішінде модификацияланған прототип екі құйрық қанатымен жасалды; ол 1937 жылдың соңында алғашқы сынақ ұшуын жасады. Дегенмен, көптеп өндіріске шығарылатын түпкілікті модельде тек бір құйрық қанаты қолданылды, бірақ ол бұрынғы үлгілерге қарағанда үлкейтілген. 1938 жылы 15 ұшақтан тұратын серия жасалды, ал Польша әуе күштеріне ұшақтарды жеткізу 1939 жылдың басында басталды. Бұл қозғалтқыштар үш қанатты Hamilton Standard металл винттерін игерді. Қозғалтқыштар PZL Pegaz 8 лицензиясымен өндірілді. LWS 6 ұшағы төрт адамнан тұратын экипажпен басқарылды: ұшқыш, командир-бомбардиер, радиооператор және артқы пулеметші. Бомбардиер ұшақтың шыны мұрнында орналасты, ал орынға алға қаратылған, екі пулеметтен тұратын және ерекше көзге түсетін "сақалмен" жабдықталған мұнара орнатылды. Ұшқыш үлкен кабинаның астында, жоғарғы фюзеляждың алдыңғы бөлігінде, сол жаққа қарай сәл ығысқан жерде отырды. Радиооператор фюзеляждің ішінде орналасты. Оқу барысында, қосымша экипаж мүшесі ұшқыш кабинасындағы бүктелетін орынға отырды. Артқы пулеметші екі пулеметпен қаруланған, жұмыс істеу кезінде көтерілетін жартылай қайтарылатын жоғарғы мұнараны және сол сияқты жұмыс істейтін құрсаулы бөлімді басқарды. Бомба жүгі негізінен көп қабатты тіректері бар ішкі бомба бөлімінде тасымалдауға арналған, ал сыртқы тіректер де бомбалау мүмкіндігін арттыру үшін сынақтан өтті. Бұл модель тек оқу мақсатында ғана қолданылды. Żubr-дың өндірістік үлгісі қауіпсіз және жақсы ұшу қасиеттеріне ие ұшақ деп есептелді, соғысқа дейін ұшқыштың қателігінен бір ғана ұшақ апатқа ұшырады, бірақ зардап шеккендер болған жоқ. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға жасалған шабуыл кезінде Żubr ұшақтарының нақты шайқаста қолданылғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Олар толық жүктелген күйде ұшуға жарамсыз болғандықтан, уақытша пайдалану үшін қолданылатын қону алаңдарында негізінен тоқтап тұрды, ал жеңілдетілген күйде ұшудың ешқандай пайдасы болмады. Кеңес Одағы Польшаға шабуыл жасаған кезде төрт ұшақты тартып алды. Кейіннен олар кеңестік әуе күштерінде байланыс ұшақтары ретінде пайдаланылды.
As one part of several measures explored to improve the aircraft's performance, a modified prototype was produced that featured a double tail fin; it conducted an initial flight near the end of 1937. However, the definitive model that would attain quantity production would only ever use a single tail fin configuration, albeit enlarged from earlier counterparts. During 1938, a series of 15 aircraft were constructed, while deliveries to the Polish Air Force commenced in early 1939. These engines drove three bladed Hamilton Standard metal propellers. The engines were license manufactured as PZL Pegaz 8. The LWS 6 was operated by a crew of four: a pilot, commander bombardier, radio operator and a rear gunner. The bombardier was accommodated in the aircraft's glazed nose, the position being provisioned with a forward facing turret armed with twin machine guns that had a distinctive pointed "beard" directly beneath it. The pilot was seated underneath a sizable canopy in a forward position on the upper fuselage, which was also somewhat offset to the left. The radio operator was seated inside the fuselege. In training role, additional crew member took place in the pilot's cockpit on folding seat. The rear gunner operated a semi retractable upper dorsal turret armed with twin machine guns that elevated to a working position, along with a "trap" ventral position that operated in an identical manner. The bombload was intended to be primarily carried within an internal bomb bay on multi storey racks; external racks were also tested for an expanded bombing capacity. The type was exclusively used for training. Production model of the Żubr was considered safe aircraft, with good flight characteristics, and only one crashed before the war due to pilot's error, however, without fatal injuries. During the Invasion of Poland in September 1939, no Żubrs were recorded as having been used in actual combat. They were largely grounded, being unsuitable for operations at full loaded weight from the temporary operational landing fields commonly being used, while flying in a lightened condition would have provided virtually no payload capacity. The Soviet Union also captured four aircraft during their own invasion of Poland. These were subsequently operated by the Soviet Air Forces for a time as communication aircraft.
Операторлар
Люфтваффе — оқу мақсатында жаудан алынған ұшақтарды пайдаланды. Польша әуе күштері — негізінен оқу үшін, жауынгерлік емес мақсатта қолданылды. Кеңес әуе күштері — байланыс үшін төрт жаудан алынған ұшақты пайдаланды.