Кіріспе

PZL TS 11 Iskra – польшалық реактивтік оқу ұшағы, PZL Mielec авиациялық компаниясымен әзірленген және өндірілген. Оны Польша және Үндістан әуе күштері пайдаланған. Польшадағы алғашқы отандық реактивтік ұшақ ретінде, ол 50 жылдан астам уақыт Польша әуе күштерінің негізгі оқу ұшағы болып қызмет етті және қызметтен шығарылған кезде Польшадағы ең көне реактивтік қозғалтқышты ұшақ болып саналды. Польшаның көршілес Совет Одағына саяси және экономикалық тәуелділік кезеңінде, ұшақтарды тәуелсіз әзірлеу мүмкіндігін сақтау мақсатында, 1950 жылдары Польшаның Авиация институтының (IL) поляк инженерлері Польшада жасалған алғашқы реактивтік ұшақтың жобасын жасау жұмысын бастады. Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін, бұл жоба ашық түрде жүргізілуі мүмкін болды және үкімет шенеуніктері мұндай бастаманы қолдады. Жаңа жоба Польша әуе күштерінің талаптарымен күшті ықпалда болды, олар оқу мақсатында қолданылатын реактивтік ұшаққа қойылатын талаптарды ресми түсіндірді. 1960 жылдың 5 ақпанында алғашқы прототип импортталған британдық Armstrong Siddeley Viper турбореактивтік қозғалтқышымен жабдықталған күйінде алғашқы ұшуын жасады. 1963 жылы TS 11 Iskra bis A белгіленген алғашқы өндірістік үлгі Польша әуе күштеріне жеткізіле бастады. 1960 жылдары Iskra Варшава шартының стандартты оқу ұшағы ретінде таңдауға үміткер болды. Алайда, ол бұл маңызды рөлді атқаруға таңдалмады, оның орнына басты бәсекелес чехословакиялық Aero L 29 Delfín таңдалды, ол көптеген экспорттық клиенттер үшін көптеп өндірілді. TS 11 ұшағының өндірісі 1987 жылы аяқталды, бірақ ол Польша және Үндістан әуе күштерінде 21 ғасырға дейін қызмет етті. 1969 жылдан бастап, бірнеше TS 11 ұшақтары Польша әуе күштерінің Biało Czerwone Iskry әуежайлық командасымен пайдаланылды, олар 2021 жылдың 22 тамызында соңғы көрсетілімін өткізді. Сондай-ақ, ол әуедегі барлау мақсатында қолданылды. Ұшақтың қызмет етуінің соңғы жылдарында бірнеше данасы жеке меншік иелеріне сатылды.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Польша көршілес Кеңес Одағының саяси ықпалында болды. Осының салдарынан Польшаның авиация өнеркәсібі кеңестік тараптың тілегі бойынша үлкен өзгерістерге ұшырады. Елдің жобалау бюролары таратылғаннан кейін, олардың бұрынғы қызметкерлерінің бір бөлігі Польшаның Авиация институтына (1L) қосылып, әртүрлі түпкілікті жобалар бойынша шектеулі жұмыс істеді, тіпті мұндай әрекеттер бастапқыда ресми түрде қолдау таппаса да. Алғашқыда ұшақты қуаттандыру үшін шетелдік турбореактивті қозғалтқышты пайдалану туралы шешім қабылданды. Британдық Armstrong Siddeley Viper компанияның басты таңдауына айналды, бірақ оны сатып алу бойынша келіссөздер ақырында сәтсіз аяқталды. Сондықтан, жоба бойынша жұмыс отандық қозғалтқыш жетілгенге дейін кейінге шегерілді. Үш прототиптің ұшу сынақтары жаңа ұшақтың қабілеттерін және Польша Әуе Күштерінің оқу ұшағына қойған талаптарына сай келетінін көрсетті. Осылайша, ол жақын арада Польша Әуе Күштері қабылдады. 1963 жылы TS 11 Iskra bis A деп аталған алғашқы өндіріс үлгісі әскерге жеткізіле бастады. 1966 жылдан бастап, жаңадан құрастырылған ұшақтар WSK SO 1 деп аталған, жаңа поляк турбореактивті қозғалтқышымен жабдықталды, ол 9,80 кН (2200 фунт) дейін итермелеу күшіне ие және TS 11 ұшағының максималды жылдамдығын 497 миль/сағатқа жеткізді.

Дизайн

PZL TS 11 Iskra – металлдан жасалған реактивтік ұшақпен жұмыс істейтін оқу-жаттығу ұшағы. Оның құрылымы салыстырмалы түрде дәстүрлі, трапеция пішіндес орталық қанаты бар. Бұл қанаттардың алдыңғы жиегінен тек аз ғана бұрылыс байқалады. TS 11 ұшағының бір турбореактивтік қозғалтқышы негізгі фюзеляж ішінде орналасқан, ал шығарындысы қанатқа орнатылған құйрық қанатының астында орналасқан, бұл ұшаққа ерекше келбет береді. Экипаждың екеуі де, әдетте алдыңғы орында оқушы, артқы орында нұсқаушы отырады, төтенше жағдайларда қашу үшін катапульдік креслолармен жабдықталған. TS 11-дің кейбір модельдерін қаруландыруға болады; қару-жараққа 80 оқтан тұратын бір мұрындық Nudelman Rikhter NR 23 зеңбірегі, сондай-ақ бомбалар мен ракеталарды қоса алғанда, әртүрлі қаруларға бейімделген төрт қанат астындағы бекіткіштер кіреді. Көптеген модельдерде радарлық жүйе жоқ, бірақ арнайы TS 11R барлау нұсқасында мұндай жабдық қарастырылған. TS 11 әуе суретін түсіру мақсатымен әртүрлі камералармен жабдықталуы мүмкін. Сол кездегі Шығыс Еуропалық ұшақтарына қарағанда, TS 11 НАТО тіркеу атауын алған жоқ (реактивтік оқу ұшақтары үшін, М әріпімен басталатын екі буынды сөз). 1960 жылдары Iskra Варшава шартының стандартты реактивтік оқу ұшағы ретінде таңдалуға үміткер болды. Кеңес Одағы Польшаға авиация өнеркәсібін қолдауға және осы мақсатқа арналған ұшақтарды поляк өндірушілерінен сатып алуға басымдық беруге уәде берді. Алайда, Iskra бұл рөлге ие бола алмады, ол чехословакиялық Aero L 29 Delfín ұшағына, тағы бір жаңадан жасалған реактивтік оқу ұшағына жеңіліп қалды. Авиация авторы Джон К. Фредриксонның сөзіне сүйенсек, бұл нәтиже көптеген сарапшыларға күтпеген және таң қалдырды. Осы шешімнің нәтижесінде Польша Варшава шартының мүшесі ретінде Iskra ұшағын қабылдады, ал көптеген елдер бәсекелес Delfín ұшағын таңдады. 1975 жылы 50 Iskra bis D оқу-жаттығу ұшағының алғашқы партиясы Үндістанға экспортталды, бұл модельдің жалғыз экспорттығы болды. 1990 жылдары Үндістан Әуе күштеріне тағы 26 ұшақ жеткізілді. Үндістандағы қызмет кезеңінде жеті ұшақ жоғалып, төрт экипаж мүшесі қаза тапты. 2004 жылдың желтоқсан айында Үндістан Әуе күштері соңғы Iskra оқу ұшақтарын қызметтен шығарды. 1987 жылға дейін барлығы 424 ұшақ салынды, содан кейін сұраныс болмағандықтан өндіріс тоқтатылды. 2002 жылы Польша Әуе күштерінің құрамында әлі де 110 TS 11 ұшағы, оның ішінде 5 TS 11R барлау ұшағы болды. Iskra сериялық өндіріске жеткен алғашқы және жалғыз поляк реактивтік оқу ұшағы болды. Оның ізбасары PZL I 22 Iryda (кейін M 93 Iryda деп аталды) бірнеше себептерге байланысты жобасы тоқтатылды және 1990 жылдары бағдарлама тоқтатылғанға дейін бірнеше ғана прототип дайын болды. Оның орнына TS 11 ұшағының қызмет ету мерзімін ұзарту үшін жаңартулар қарастырылды. Алайда, 2010 жылы Польша Әуе күштері TS 11 ұшағын алмастыру үшін жаңа, озық реактивтік ұшқыштарды даярлау жүйесін сатып алу бойынша тендер жариялады. 2013 жылы Польшада 30 (мектеп ұшақтарының жалпы саны: TS 11, PZL 130) Iskra ұшағы әлі де пайдалануда болды. 2016 жылы Польшаға алғашқы Alenia Aermacchi M 346 Masters оқу ұшақтары жеткізілді, олар ұшу тренажерлері сияқты жердегі оқу жабдықтарымен бірге Польша Әуе күштерінің оқу қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектеседі. 2020 жылдың 9 желтоқсанында TS 11 Iskra ұшағының 2001 нөмірімен Польша Әуе күштерінің соңғы оқу-жаттығу ұшуы өтті, содан кейін Польша Әуе күштерінің ұшақпен оқуы Alenia Aermacchi M 346 Master ұшақтарына жүктелді, олардың 12-сі 2020 жылдың желтоқсанына дейін Польшада қызмет етеді. 2020 жылдың 9 желтоқсанынан кейін Польшадағы жалғыз Польша Әуе күштерінің TS 11 ұшағы Team Iskry тобының ұшағы болды, олар 2021 жылдың 22 тамызында соңғы көрсетілімін өткізді.