Кіріспе
Польшаның әуе-ғарыштық өндірушісі PZL (Państwowe Zakłady Lotnicze – Мемлекеттік Әуе Кәсіпорындары) соғыстар аралығындағы Польшаның ең ірі әуе-ғарыштық өндірушісі болды және олардың ұшақтарының танымал бренді еді. 1928-1939 жылдар аралығында Варшавада орналасқан PZL көптеген құрметті ұшақтарды ұсынды, ең танымалдары – PZL P.11 истребителі, PZL.23 Қараш жеңіл бомбалаушысы және PZL.37 Лось орташа бомбалаушысы. Соғыстан кейінгі кезеңде Польшадағы әуе-ғарыш зауыттары бастапқыда WSK (Көлік жабдықтарын өндіру зауыты) деген атпен жұмыс істеді, бірақ 1950 жылдардың соңында PZL аббревиатурасын қайта қабылдады. Бұл ұшақтардың жалпы бренді ретінде, кейіннен PZL дәстүрлеріне сілтеме жасайтын бірнеше польшалық мемлекеттік әуе-ғарыш өндірушілерінің аттарының бір бөлігі ретінде қолданылды және Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego i Silnikowego PZL – PZL Ұшақ және Қозғалтқыш Өнеркәсібі Одағына тиесілі болды. Осы кезеңдегі ең танымал өнімдердің бірі – PZL TS 11 Iskra реактивтік оқу ұшағы және PZL 104 Wilga STOL көп мақсатты ұшағы. 1989 жылы Польшада коммунизм құлағаннан кейін бұл өндірушілер жеке компанияларға айналды, бірақ PZL атауын сақтап қалды. PZL Mielec жағдайында аббревиатура кейіннен Polskie Zakłady Lotnicze – Польшалық Әуе Кәсіпорындары деп өзгертілді. Уақыт өте келе, бұл жеке бөлімшелердің көпшілігі шетелдік компанияларға сатылды, ал кейбіреулері PZL брендін пайдалануды жалғастыруда.
PZL (Państwowe Zakłady Lotnicze State Aviation Works) was the main Polish aerospace manufacturer of the interwar period, and a brand of their aircraft. Based in Warsaw between 1928 and 1939, PZL introduced a variety of well regarded aircraft, most notably the PZL P.11 fighter, the PZL.23 Karaś light bomber, and the PZL.37 Łoś medium bomber. In the post war era, aerospace factories in Poland were initially run under the name WSK (Transport Equipment Manufacturing Plant), but returned to adopt PZL acronym in late 1950s. This was used as a common aircraft brand and later as a part of names of several Polish state owned aerospace manufacturers referring to PZL traditions, and belonging to the Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego i Silnikowego PZL PZL Aircraft and Engine Industry Union. Among the better known products during this period is the PZL TS 11 Iskra jet trainer and PZL 104 Wilga STOL utility aircraft. After the fall of communism in Poland in 1989, these manufacturers became separate companies, still sharing the PZL name. In the case of PZL Mielec, the abbreviation was later developed as Polskie Zakłady Lotnicze Polish Aviation Works. Over time, most of the now separate divisions were purchased by foreign concerns, and some continue to use PZL brand.
PZL (19281939)
PZL Państwowe Zakłady Lotnicze (Мемлекеттік авиация зауыттары) 1928 жылы Варшавада мемлекеттік компания ретінде құрылды және ол бұрынғы CWL (Centralne Warsztaty Lotnicze) Орталық авиация шеберханаларына негізделген. Алғашқы өнім француздық истребительдің лицензиялық нұсқасы – Wibault 70 болды, бірақ содан кейін компания тек өз конструкцияларын өндірді. Келесі он жылдық ішінде талантты конструктор Зигмунт Пулавский PZL P.1, P.6, P.7 және P.11 сериялы жоғары қанатты, металлдан жасалған заманауи истребительдерді жобалады. Соңғы екі модель 1933 жылдан бастап Польша әуе күштерінде негізгі истребительдер ретінде қолданылды. Пулавскийдің әуе апатында қаза болғаннан кейін жасалған соңғы нұсқасы – PZL P.24, төрт елге экспортталды. PZL сонымен қатар жеңіл бомбалаушы PZL.23 Karaś және заманауи орта бомбалаушы PZL.37 Łoś, сондай-ақ аз сандағы спорттық ұшақтар (PZL.5, PZL.19, PZL.26) және байланыс ұшақтарын (PZL Ł.2) өндірді, жолаушылар ұшағының прототиптерін әзірледі. 1930 жылдардың соңында компания бірнеше заманауи истребительдер мен бомбалаушылардың, сондай-ақ жолаушылар ұшағы PZL.44 Wicher прототиптерін жасады. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыс бұл ұшақтардың өндіріске енуіне кедергі келтірді. PZL соғысқа дейінгі Польшаның ең ірі ұшақ өндірушісі болды. 1934 жылы Варшавадағы бас зауыт Варшаваның Океце ауданында PZL WP 1 (Wytwórnia Płatowców 1 – Ұшақ қанаттары зауыты 1) деп аталды. 1938-1939 жылдары Милецте жаңа PZL WP 2 бөлімшесі салынды, бірақ өндіріс Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ғана іске қосылды.
Соғыстан кейінгі жағдай
Екінші дүниежүзілік соғыс және бес жылдық неміс оккупациясы кезінде Польшаның авиация өнеркәсібінің барлығы неміс фирмаларының бақылауына өтті, нәтижесінде ол дерлік толығымен жойылды. Соғыс аяқталған кезде барлық зауыттар қиратылды немесе құрал-жабдықтары тоналды. Оған қарамастан, 1944 жылдан бастап жаңа ұшақтарды жобалау жұмыстары қиын жағдайларда (алғашқыда LWD) жүргізілді. Бастапқыда қозғалтқыштар мен тиісті өндіріс қуаты болмады. Соғыстан кейінгі Польшаның коммунистік үкіметі соғысқа дейінгі Польшамен барлық байланыстарды үзуді қалады: 1940 жылдардың соңында PZL атауы қолданыстан шығарылды, ал жаңа аэроғарыш зауыттары WSK (Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego – Көлік құралдарын жасау зауыты) деп аталды. Кеңес үкіметінің ықпалымен құрылған орталық жоспарлы экономикада барлық ұлттық жобалар тоқтатылып, кеңес лицензиясымен ұшақтарды өндіруге басымдық берілді. Ол 19 зауыттан, ғылыми-зерттеу институтынан және Pezetel сыртқы сауда орталығынан (CHZ Pezetel) тұрды, ол Польшаның авиация өнеркәсібін шетелде ұсынып тұрды (Pezetel – польша тілінде PZL аббревиатурасының айтылуы). Алғашқыда кеңес үлгілерінің және басқа польша компаниялары әзірлеген ұшақтардың лицензиялық түрлері өндірілді. 1958 жылдан бастап PZL брендімен өздік жобаларын шығара бастады, бастапқыда PZL 101 Gawron. Зауыт негізінен жеңіл спорттық, оқу және қосымша ұшақтарды жасады. PZL MD 12 жолаушы ұшағын өндіруге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Ең танымал жобалар – Польшада жасалған басқа ұшақтарға қарағанда көптеп өндірілген PZL 104 Wilga қосымша ұшағы; және PZL 106 Kruk ауыл шаруашылығы ұшағы. 1970 жылдары зауыт WSK "PZL Warszawa Okęcie" атауын алды, ал коммунистік жүйе құлағаннан кейін 1989 жылы PZL Warszawa Okęcie деп өзгертілді. 2001 жылы зауыт испандық EADS CASA компаниясы (қазір Airbus Defence and Space компаниясының бөлігі) сатып алды және содан бері EADS PZL Warszawa Okęcie SA деп аталады.
WSK "PZL-Mielec" / PZL Mielec
Польша неміс басқарған кезде Милецтегі PZL WP2 зауыты Heinkel компаниясының құрамына кірді және неміс ұшақтарына бөлшектер өндірді. Соғыстан кейін зауыт алғашқыда PZL No.1 зауыты деп аталды. Ол негізінен лицензиялық советтік үлгілерді, мысалы Антонов Ан-2 көлік бипланын және алғашқы реактивті ұшақтарды: Микоян-Гуревич МиГ-15 (ЛиМ-1 және ЛиМ-2) және Микоян-Гуревич МиГ-17 (ЛиМ-5 және ЛиМ-6) өндірді. Сондай-ақ, ол поляктар жобалаған TS 8 Bies поршендік оқу ұшағы және TS 11 Iskra реактивтік оқу ұшағы, сондай-ақ PZL M 15 Belphegor – әлемдегі жалғыз реактивтік ауылшаруашылық ұшағын шығарды. Ұшақтардың көп бөлігі, әсіресе КСРО-ға экспортталды. 1957 жылы зауыт WSK "PZL Świdnik" деп қайта аталды. 1956 жылдан бастап ол әлемдегі ірі тікұшақ өндірушілерінің біріне айналды, советтік лицензия бойынша тікұшақтарды өндіре бастады, алғашқысы SM 1 (Mil Mi-1) болды. 2002 жылы Allstar PZL Glider Sp. z o.o. компаниясы Бельско-Бяла қаласындағы өндіріс зауытын және келесі SZD желкенқұмарларының типтік сертификаттарын сатып алды: SZD 59-1 Acro – акробатикалық және алыс қашықтыққа арналған бір орындық, SZD 54-2 Perkoz – акробатикалық және алыс қашықтыққа арналған екі орындық оқу желкенқұмары, SZD 55-1 Nexus – стандартты кластағы бір орындық желкенқұмар, SZD 51-1 Junior – клубтық кластағы бір орындық оқу желкенқұмары, SZD 50 Puchacz – екі орындық оқу желкенқұмары және SZD 48-3 Jantar Standard 3 – стандартты кластағы бір орындық желкенқұмар. Компания бұл SZD желкенқұмарларының алғашқы төрт моделін жасауды және өндіруді жалғастыруда. Allstar PZL Glider сонымен қатар жоғарыда аталған алты типке арналған қосалқы бөлшектерді өндіреді және таратады. 2019 жылы Фридрихсхафенде өткен "Aero" авиасауытында Allstar PZL Glider компаниясы SZD 55 Nexus үшін жаңа электрлік жетек жүйесінің концепциясын ұсынды. Компания әзірлеген және "Allstar e motion" деп аталатын электрлік күшейткіш қазіргі кезде сертификаттаудың жоғары деңгейінде. Бұл жүйе SZD 55 желкенқұмарларын қайта жабдықтау үшін жинақ ретінде де қолжетімді болады.
WSK-Rzeszów
PZL-дің WS 2 қозғалтқыш бөлімшесі 1937-1939 жылдары Жешув қаласында салынған. 1949 жылдан бастап кеңестік лицензиясымен шығарылған М 11 қозғалтқыштарын, содан кейін АШ 62ИР, GTD 350 турбошақты қозғалтқыштарын және поляк реактивті SO 1 қозғалтқыштарын өндірді.
WSK "PZL-Kalisz"
1952 жылы WSK Kalisz қозғалтқыш өндірушісі құрылды. Ол негізінен кеңес лицензиясымен шығарылған қозғалтқыштарды, бастапқыда поршеньді (Швецов АШ 82 және Ивченко АИ 14), кейін реактивті (Климов ВК 1) қозғалтқыштарды өндірді. Сонымен қатар, WN 3 сияқты поляк поршеньді қозғалтқыштары мен басқа да жабдықтарды да жасады. 1996 жылдың қазан айында ол WSK "PZL Kalisz" деп қайта аталды және акционерлік қоғамға (SA) айналды.
WSK "PZL Warszawa II"
WSK Warszawa II 1952 жылы Варшава қаласында ұшақтардың және әскери техниканың бөлшектерін өндіретін зауыт ретінде құрылды. 1995 жылы ол мемлекеттік кәсіпорыннан WSK "PZL Warszawa II" АҚ корпорациясына айналдырылды.
Ұшақ
Модель атауы Бірінші ұшу салынған саны түрі PZL P.1 1929 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL Ł.2 1930 31 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан байланыс ұшағы PZL.3 Белгісіз 0 Төрт поршеньді қозғалтқышты моноплан бомбалаушы PZL.4 1932 1 Үш поршеньді қозғалтқышты моноплан жолаушы ұшағы PZL.5 1930 15 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты биплан спорттық ұшағы PZL P.6 1930 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL P.7 1930 151 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL P.11 1931 325 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL.12 1931 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан ұшқыш қайық PZL.16 1932 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL.19 1932 3 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан спорттық ұшағы PZL.23 Karaś 1934 253 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жеңіл бомбалаушы PZL P.24 1933 184 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL.26 1934 5 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан спорттық ұшағы PZL.27 1934 1 Үш поршеньді қозғалтқышты моноплан жолаушы ұшағы PZL.30 Żubr 1936 20 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан бомбалаушы PZL.37 Łoś 1936 120+ Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан бомбалаушы PZL.38 Wilk 1938 2 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель-бомбалаушы PZL.43 1937 54 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жеңіл бомбалаушы PZL.44 Wicher 1938 1 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан жолаушы ұшағы PZL.45 Sokół Белгісіз 0 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL.46 Sum 1938 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жеңіл бомбалаушы PZL.48 Lampart Белгісіз 0 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель-бомбалаушы PZL.49 Miś Белгісіз 0 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан бомбалаушы PZL.50 Jastrząb 1939 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL.53 Jastrząb II Белгісіз 0 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL.54 Ryś Белгісіз 0 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан ауыр истребитель PZL.55 Белгісіз 0 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель PZL.56 Kania Белгісіз 0 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан истребитель CSS > WSK Okęcie > PZL "Warszawa Okęcie" CSS 10 1948 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы pl 1948 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы CSS 13 1948 ~500 Лицензия бойынша салынған жалғыз поршеньді қозғалтқышты биплан көмекші ұшағы LWD Junak 1948 252 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы CSS 12 1950 1 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан жолаушы ұшағы CSS S 13 1953 91 Лицензия бойынша салынған жалғыз поршеньді қозғалтқышты биплан көмекші ұшағы WSK Jak 12 1,191 Лицензия бойынша салынған жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL 101 Gawron 1958 325 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL 102 Kos 1958 10 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан спорттық ұшағы PZL MD 12 1959 3 Төрт поршеньді қозғалтқышты моноплан жолаушы ұшағы PZL 104 Wilga 1962 1,000+ Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL 105 Flaming 1989 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL 106 Kruk 1973 275+ Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы PZL 110 Koliber 1978 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан спорттық ұшағы PZL 112 Junior 2000 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL 130 Orlik 1984 59 Түрбовинтті қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL 126 Mrowka 1990 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы PZL 230 Skorpion Белгісіз 0 Екі реактивті қозғалтқышты моноплан шабуыл ұшағы WSK Mielec > PZL Mielec PZL Szpak 4T 1948 10 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL S 1 1945 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL S 4 Kania 1957 3 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL TS 8 Bies 1955 251 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL M2 1958 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL M3 Pliszka 1959 3 Глайдер PZL M7 Белгісіз 0 Екі реактивті қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL M8 Pelikan Белгісіз 0 Глайдер PZL M4 Tarpan 1961 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL An 2 1961 11,000+ Лицензия бойынша салынған жалғыз поршеньді қозғалтқышты биплан көмекші ұшағы PZL Lim 1 1952 227 Лицензия бойынша салынған жалғыз реактивті қозғалтқышты моноплан истребитель PZL Lim 2 500 Лицензия бойынша салынған жалғыз реактивті қозғалтқышты моноплан истребитель PZL Lim 5 1956 666 Лицензия бойынша салынған жалғыз реактивті қозғалтқышты моноплан истребитель PZL Lim 6 110 Лицензия бойынша салынған жалғыз реактивті қозғалтқышты шабуыл ұшағы PZL TS 11 Iskra 1960 424 Жалғыз реактивті қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL TS 16 Grot Белгісіз 0 Жалғыз реактивті қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL M12 Белгісіз 0 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL M19 Белгісіз 0 Екі реактивті қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL M14 Белгісіз 0 Түрбовинтті қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы PZL M15 Belphegor 1973 175 Жалғыз реактивті қозғалтқышты биплан ауыл шаруашылық ұшағы PZL M16 Белгісіз 0 Екі реактивті қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL M18 Dromader 1976 759 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы PZL M17 1977 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL M20 Mewa 1979 33 Екі поршеньді қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL M19 Белгісіз 0 Екі түрбовинтті қозғалтқышты моноплан көліктік ұшағы PZL M21 Dromader Mini 1982 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы PZL M26 Iskierka 1986 9 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы PZL An 28 1984 Екі түрбовинтті қозғалтқышты моноплан көліктік ұшағы PZL M28 Skytruck 1993 Екі түрбовинтті қозғалтқышты моноплан көліктік ұшағы PZL M30 Белгісіз 0 Жалғыз түрбовинтті қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы PZL M32 Белгісіз 0 Екі түрбовинтті қозғалтқышты моноплан көмекші ұшағы PZL M34 Белгісіз 0 Екі түрбовинтті қозғалтқышты моноплан көліктік ұшағы PZL I 22 Iryda 1985 17 Екі реактивті қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы WSK "PZL Świdnik" > PZL Świdnik PZL SM 1 1956 1,594 Лицензия бойынша салынған жалғыз поршеньді қозғалтқышты көмекші тікұшақ PZL SM 2 1959 89 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты көмекші тікұшақ PZL Mi 2 1965 5,400+ Лицензия бойынша салынған екі түрбовинтті қозғалтқышты көмекші тікұшақ PZL SM 4 Łątka Белгісіз 1 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты көмекші тікұшақ PZL Kania 1979 19 Екі түрбовинтті қозғалтқышты көмекші тікұшақ PZL W 3 Sokół 1979 149 Екі түрбовинтті қозғалтқышты көмекші тікұшақ PZL SW 4 Puszczyk 1996 40 Жалғыз түрбовинтті қозғалтқышты көмекші тікұшақ PZL PW 5 1993 Глайдер PZL PW 6 1998 ~26 Глайдер pl 1999 2 Жалғыз поршеньді қозғалтқышты моноплан спорттық ұшағы PZL Bielsko > Allstar PZL Glider SZD 50 3 Puchacz 1979 333 Глайдер екі орынды SZD 48 3 Jantar Standard 3 1983 349 Глайдер стандарттық классы SZD 51 1 Junior 1984 246 Глайдер клубтық классы SZD 59 1 Acro 1993 48 Глайдер бір орынды, акробатикалық және көмекші SZD 55 1 Nexus (Promyk) 1998 125 Глайдер стандарттық классы SZD 54 2 Perkoz 2010 30 Глайдер екі орынды, акробатикалық және көмекші