Кіріспе

Бастапқы буддалық мектеп

Махасаңгика (Брахми: 𑀫𑀳𑀸𑀲𑀸𑀁𑀖𑀺𑀓, "Ұлы Сангханың") – Үндістандағы алғашқы буддалық мектептердің маңызды бір бөлімі (никая). Олар буддизмнің алғашқы секталық емес дәстүрінің алғашқы бөлінісінен пайда болған екі бастапқы қауымның бірі (екіншісі – Ставира никая). Бұл бөлініс дәстүрлі түрде Калашока билік еткен немесе одан кейінгі кезеңде өткен Екінші буддалық кеңестен кейін болды деп есептеледі. Махасаңгика никаясы ежелгі Үндістанға тараған көптеген секталарға дамыды. Кейбір ғалымдар Махасаңгика Винаясын (монастырлық ереже) буддалық монастырлық тәжірибенің ең көне көзі деп санайды. Махасаңгика дәстүрі қазір жоқ болғанымен, көптеген ғалымдар оны кейінірек Махаяна буддизмі қабылдаған кейбір идеялардың алғашқы көзі деп қарастырады. Осы идеялардың арасында Будданың толық трансценденттік болмысы ("локоттаравада", "трансцендентализм" термині), бүкіл ғаламда бірнеше замандас Буддалар мен бодхисаттвалардың бар екендігі туралы ұғым, сананың табиғи тазалығы мен жарқырауы туралы ілім (санскрит: prakṛtiś cittasya prabhāsvarā), рефлексивті сана туралы ілім (свасамведана) және праджняпти матра (абсолютті номинализм немесе таза концептуализм) доктриналары бар.

Тарих

Көптеген дереккөздер Махасаңғикалардың пайда болуын Екінші буддалық кеңеске жатқызады. Екінші кеңес туралы дәстүрлер шатастыратын және анық емес, бірақ оның жалпы нәтижесі Сангхадағы алғашқы жарылыс болды – Стхавира никаясы мен Махасаңғика никаясы арасындағы. Алайда, осы бөліністің себебіне қатысты барлық келісім жоқ. Ян Наттьер мен Чарльз С. Пребиштің пікірінше, алғашқы жарылыс пен Махасаңғиканың жеке қауым ретінде құрылуының ең дұрыс мерзімі – Будданың нирванасына жеткеннен кейін 116 жыл өткен соң. Кейбір буддалық тарихи дереккөздердегі мәліметтерге сәйкес, жарылыстың себебі виная (монастырлық ережелер) туралы дау болған, атап айтқанда, кейбір Стхавиралардың (егде жастағылардың) винаяны қатаңдату үшін қосымша ережелер енгізуге тырысуы. Осы мәліметтерде кеңес Паталипутрада виная мәселесі бойынша өткізілген, ал жарылыс көпшіліктің (Махасаңғаның) винаяға ережені кішірек топтағы егде жастағылардың (Стхавиралардың) қосуын қабылдаудан бас тартуынан туындады деп түсіндіріледі. Ғалымдар бұл даудың мәні винаяға қатысты екендігіне келіседі және Махасаңғикалардың мәліметтері виная мәтіндерімен расталатынын атап көрсетеді, себебі Стхавиралармен байланысты винаяларда Махасаңғика винаяларына қарағанда көбірек ережелер бар. Куккутикалар Варанаси мен Паталипутра маңындағы Шығыс Үндістанда, ал Бахушрутия Кошала, Андхра және Гандарада орналасқан. Локоттаравада тармағы өзін «Орта елге», яғни Үндістанның солтүстігіндегі Ганг алқабына жататын деп есептейді. Махасаңғикалар мен Локоттаравада тармағының Гандара аймағында да орталықтары болған. Экавявахарикалар кейінгі заманнан белгілі емес. Каитика тармағы Жағалау Андхра аймағында, әсіресе Амаравати мен Нагарджунакондада орналасқан. Бұл Каитика тармағына Пурвашайлалар, Апарашайлалар, Раджагирикалар және Сиддхартикалар кірген. Соңында, Мадхьядесада Праджняптивадиндер тұрған. Кришна өзенінің төменгі ағысындағы ежелгі буддалық орындар, соның ішінде Амаравати, Нагарджунаконда және Джаггаяпета «кем дегенде б.з.б. үшінші ғасырға, тіпті одан да ертерекке» дейін жетеді. Ажанта үңгірлеріндегі ғибадатханалар, Эллора үңгірлері және Карла үңгірлері Махасаңғикалармен байланысты.

Сыртқы келбеті

148 және 170 жылдары аралығында парфяндық монах Ан Шигао Қытайға келіп, монахтардың киімдерінің түсін сипаттайтын туындыны аударды (санскрит. kāṣāya), ол Да Бикиу Санкьян Вейи (Чж. 大比丘三千威儀) деп аталады. Кейінірек аударылған тағы бір мәтін, Шарипутрапарипричча, осы ақпаратты растайтын ұқсас мәліметтерді қамтиды. Сары киімнің төменгі жағы сол жаққа қатайтылып тартылатын. Тибет буддизмінің дәстүріндегі Дуджом Ринпоче айтуынша, толықтай қабылданған Махасангхика монахтарының киімдері жеті бөліктен артық, бірақ жиырма үш бөліктен кем болмауы керек еді. Киімге тігілген белгілер – мәңгілік түйін (санскрит. śrīvatsa) және иттің бұғасы (санскрит. śaṅkha), олар буддизмдегі сегіз игі белгінің екеуі.

Өзін-өзі тану мен ақыл-ойы

Кейбір Махасангхикалар өзін-өзі сезіну немесе өзін-өзі тану теориясын (svasaṃvedana) ұстанды, ол сананың сәті (citta) өзін де, сондай-ақ оның мақсатты нысанын да сезіне алады дейді. Бұл ілім Будданың ағартушылығын түсінуден туындады, онда Будда бір ой сәтінде барлық нәрсені білген. Махавибхаша шастрасында өзін-өзі рефлексивті сезіну туралы ілім былай түсіндіріледі: Кейбіреулер сананың (citta) және саналық әрекеттердің (caitta) өзінің табиғатын (svabhāva) сезіне алатынын айтады. Махасангхика сияқты мектептер мынадай көзқарас ұстанады: Сезінудің (jñāna) және осы сияқты нәрселердің табиғаты – сезіну, сондықтан сезіну өзін де, басқаларды да сезіне алады. Бұл шамға ұқсас, ол өзінің жарықтығы (svabhāva) табиғатының арқасында өзін де, басқаларды да жарықтандыра алады. Кейбір Махасангхикалар сананың табиғатының (cittasvabhāva) бастапқыда таза (mulavisuddha) екенін, бірақ ол кездейсоқ бұзылыстармен ластана алатынын да айтты. Васумитраның «Никаябхеда Дхармамати Чакра Шастрасы» да осы теорияны талқылайды және Махасангхикалар оны қорғау үшін пайдаланған сутрадан үзінді келтіреді. Васумитра бұл үзіндіні былай келтіреді: Сананың (cittasvabhāva) өзіндік табиғаты жарық (prabhāsvara). Оны бұзатын – кездейсоқ ластанулар (āgantukopakleśa). Сананың өзіндік мәні мәңгілік таза. Куиджидің Васумитраға берген түсіндірмесінде былай делінген: «Азаптардың (kleśa) пайда болуынан және оның ластануынан оның ластанғандығы айтылады. Бірақ бұл ластанулар сананың бастапқы табиғатынан емес, сондықтан олар кездейсоқ деп аталады».

Виная мәтіндері

Жихуа Яо айтуынша, келесі Махасангхика Виная мәтіндері қытай тілінде сақталған: Махасангхика бхиксуни виная, Пратимокса сутрасы, Сфутарта Шриганакарасамграхатика, Абхисамакарика Дхарма және Махавасту. Жан Ру сондай-ақ, Факсианның (337–422 ж.с.) аударған Махасангхика Винаясында прото-Махаяна элементтері бар екенін және ол "Махаяна Дхарма ілімдерінің қалыптасуын көрсетеді" деп атап өтті. Махавасту (санскрит тілінен аударғанда "Ұлы Оқиға" немесе "Ұлы Хикая") – Махасангхика мектебінің Локоттаравада тармағының ең танымал кітабы. Бұл олардың Виная Питакасына кіріспе болып табылады және онда Будданың және басқа бодхисаттвалардың өткен өмірлері туралы көптеген Джатака мен Авадана әңгімелері бар. Бұл мәтін трансценденттік ("локоттара") Будда тұжырымының негізгі көзі саналады, ол өзінің санаусыз өткен өмірлерінде жан-жақты білім (сарваджняна), ұйқы мен тамаққа мұқтаждық болмауы және жыныстық қатынассыз, ауырсынусыз туу сияқты әртүрлі қабілеттерді дамытқан. Мәтін Пали Махакхандхакасымен күшті параллельдіктерді көрсетеді. Шәрипутрапариприча (Шелифу Вэнь Цзин, 舍利弗問經, Тайшо 1465, 900б.), 317 және 420 жылдар аралығында қытай тіліне аударылған, Махасамгика Виная еңбегі болып табылады және ол ерте Буддизмнің және оның ағымдарының тарихын ұсынады.

Сутралар

Яо және Це Фу Куан сияқты кейбір ғалымдар Экоттара Агамды (Тайшо Трипитка 125) Махасангхика мектебіне жатқызады, бірақ бұл мәселе әлі де даулы. Локанувартана сутрасы (қытай тілінде: 佛説内藏百寶經, пиньинь: fóshuō nèi zàng bǎi bǎo jīng, Тайшо Трипитка, 17-том, № 807) санскрит тіліндегі фрагменттерде, сондай-ақ тибет және қытай тілдеріне аудармаларда сақталған. Мысалы, Тхеравада Дипавамсасында Махасангхикалардың Абхидхармасы болмағаны айтылады. Дегенмен, басқа да көздер Абхидхарма жинақтарының болғанын көрсетеді. V ғасырдың басында қытай саяхатшысы Фасянь Паталипутрадағы монастырда Махасангхика Абхидхармасын тапқан деседі. Нагарджунакондадағы мәтіндік дәлелдер мен жазуларға сүйене отырып, Джозеф Уолсер кем дегенде бірнеше Махасангхика секталарында Абхидхарма жинағы болғанын, және онда бес немесе алты кітаптан тұрғанын болжайды. Таттвасиддхи Шастра ("нақтылықты жетілдіретін трактат"; қытай тілінде: 成實論, Чэншилунь) – Хариварманға (250–350) жатқызылатын Абхидхарма еңбегі. А.К. Уордер сияқты кейбір ғалымдар бұл еңбекті Махасангхика Бахушрутиясына жатқызады, бірақ басқалары келіспейді және оны Саутрантика еңбегі деп санайды. Қытай деректерінде ол бастапқыда Саутрантика мұғалімі болған, кейін Махасангхикалармен бірге өмір сүргені айтылады. Бұл монастырь жинағынан қайың қабығынан және пальма жапырақтарынан жасалған қолжазбалар, соның ішінде Махаяна сутралары табылған, қазір олар Шёйен коллекциясында сақталуда. Кейбір қолжазбалар Гандхари тілінде және Хароштхи жазуында, ал басқалары санскрит тілінде және Гупта жазуының түрлерінде жазылған. Осы монастырь жинағынан сақталған қолжазбалар мен фрагменттерге келесі мәтіндер кіреді: Сол кезеңде Авалокитаврата Махасангхикалардың "Ұлы Агам Питаккасын" пайдаланғанын айтады, ол кейін Праджняпарамита және Дашабхумика Сутрасы сияқты Махаяна сутраларымен байланыстырылады. Ол Будданың паринирванасынан 200 жыл өткен соң Махасангхика мектебінің көп бөлігі Раджагрхадан солтүстікке қарай көшіп, Махаяна ілімдерін өздерінің Трипитаккасына ресми түрде енгізу мәселесі бойынша екіге бөлінгенін мәлімдейді. Бұл есеп бойынша, олар Махаяна мәтіндерінің авторитетін қабылдау деңгейіне қарай үш топқа бөлінді. Парамарта Куккутика сектасы Махаяна сутраларын Будда сөзі (буддхавакана) ретінде қабылдамағанын, ал Локоттаравада және Экавявахарика секталары қабылдағанын айтады. Парамартаның баяндамасында: "Бұл мектепте осы сутраларға сенетіндер де, сенбейтіндер де болды. Сенбейтіндер бұл сутраларды адам жасады, Будда жариялаған жоқ дейді, ал Кіші көліктің жақтастары тек Трипитаккаға сенеді, себебі олар Будданың Ұлы көлікті жариялағанын естімеген." Сутраларға сенгендердің арасында Будданың Ұлы көлікті жариялағанын естігендіктен сенгендер болды, ал басқалары логикалық талдау арқылы осы қағиданың бар екенін білгендіктен сенді, ал кейбіреулері өздерінің ұстаздарына сенгендіктен сенді. Ал сенбейтіндер бұл сутралар өздері жасағандықтан және бес Агамға кірмегендіктен сенбеді. Парамарта Махаяна ілімдерін қабылдаумен байланысты Бахушрутия сектасының шығу тегі туралы да жазды. Оның айтуынша, Бахушрутия сектасын негізін қалаушы Яджнявалкья аталды. Парамартаның жазбасында Яджнявалкья Будданың заманында өмір сүрген және оның сөздерін тыңдаған, бірақ Будданың паринирвана кезінде терең самадхи күйінде болған делінеді. Барт Дессейн Бахушрутияның осы толық баяндамасын Махаяна ілімдерімен байланыстырады. Парамарта өз жазбаларында осы туралы мәлімдеген.

Патшалық қамқорлығы

Кейбір ерте Махаяна сутраларында бай әйелдердің қайырымдылықтары туралы айтылады және олардың Андхра аймағында дамығанына дәлелдер келтіріледі, онда Махасангхика Кайтика топтары басым болған. Мысалы, Махаяна Махамега сутрасында Будданың паринирванасынан жеті жүз жыл өткен соң Андхрада, Кришна өзенінің жағасында, Дханякатакада Сатавахана әулетінің ханшайымының өмір сүретіні туралы болжам жасалған. Нагарджуникондадағы жазба деректері де патшалық және бай әйелдердің қайырымдылықтарына байланысты мол мәліметтер береді. Уэйман Махасангхикалар мен Шримала арасындағы толық келісімнің он бір тұсын және осы байланысқа қатысты төрт маңызды аргументті атап көрсеткен. Стивен Ходжтің сөзіне қарағанда, Анггулималия сутрасы, Махабхерихарака Париварта сутрасы және Махаяна Махапаринирвана сутрасындағы ішкі мәтіндік деректер осы мәтіндер алғаш рет Оңтүстік Үндістанда таралып, содан кейін солтүстік-батысқа қарай бірте-бірте тарағанын көрсетеді, ал Кашмир – тағы бір маңызды орталық болған. Анггулималия сутрасы таралу орындары ретінде Оңтүстік Үндістан, Виндхия таулары, Бхаруч және Кашмирді атап, толығырақ мәлімет береді. Махаяна Махапаринирвана сутрасында және оған байланысты мәтіндерде қолданылған тіл Шатавахана әулеті тұсында Оңтүстік Үндістандағы аймақты көрсетеді. Шатавахана билеушілері буддизмге зор қолдау көрсетіп, Карла мен Аджантадағы үңгір ғибадатханаларын, сондай-ақ Амараватидегі Ұлы ступаның салынуына қатысқан. Осы кезеңде Шатавахана әулеті Кушан империясымен де тығыз байланыста болған. Акира Хиракаваның пікірінше, қазіргі ғалымдар Махасангхикаларды Махаяна буддизмінің бастаушылары деп есептейді. А.К. Уордердің айтуынша, Махаяна ілімдерінің бастапқыда буддизмнің Махасангхика тармағынан шыққандығы «нақты» болды. Уордер «Махаяна Үндістанның оңтүстігінде, және әрине Андхра елінде пайда болды» дейді. Энтони Барбер мен Шри Падма «буддистік ойдың тарихшылары ұзақ уақыттан бері Нагарджуна, Дигнага, Кандракирти, Ариядева және Бхававивека сияқты маңызды Махаяна буддистік ойшылдарының көптеген басқалары Андхрадағы буддистік қауымдастарда өмір сүрген кезде өз теорияларын қалыптастырғанын біледі» деп атап көрсеткен. Андре Баро Махасангхика мектептерінде Махаяна онтологиясының көрінісін табуға болады дейді және осы тұжырымды қолдау үшін көптеген дәлелдер ұсынады. Баро Махаяна дәстүрінің бастауын Одиша, Косала, Конкана және басқа да аймақтардағы ескі Махасангхика мектептерімен байланыстырады. Содан кейін ол Бахушрутиялар мен Праджняптивадиндерді Махасангхиканың солтүстік және оңтүстік тармақтары арасындағы Махаяна ілімдерінің таралуына көмектескен болуы мүмкін деп атап көрсетеді.

Алғашқы көріністері

Махасаңгика Винаясының нұсқасы өзге нұсқаларға өте ұқсас, себебі олардың бәрі бір-біріне ұқсас. Махасаңгика нұсқасы құрылымы жағынан басқа нұсқалардан ерекшеленеді, бірақ Вибхаңгалар (түсіндірмелер) салыстырылғанда, ережелердің мағынасы көбінесе бірдей болады. Махасаңгика Винаясының көне редакциясы болуы мүмкін екенін көрсететін ерекшеліктері мыналар: Махасаңгика Винаясының Бхикшу пракирнакасы, Бхикшуни пракирнакасы және Бхикшу абхисамачарика дхарма бөлімдері, әдетте, Ставира мектептерінің Кхандакалары/Скандхакаларымен тең. Дегенмен, олардың құрылымы қарапайым, және Кларктың соңғы зерттеулеріне сәйкес, құрылымы матикаға (матрица) сәйкес келеді, ол сондай-ақ бірнеше Ставира мектептерінің Винаяларында кездеседі, бұл оның секталық еместігін көрсетеді. Пракирнака бөлімдерінің кіші бөлімдері де Скандхака/Кхандхака емес, пратисамьюкта деп аталады. Пратисамьюкта/Патисамьютта – тақырып бойынша жинақталған жинақтағы бөлім немесе тарау; «самьюкта принципі», мысалы, Самьютта Никая/Самьюкта агма. Мастер Инь Шунь, Чоң Мун Кит және Бхикху Сужато сияқты ғалымдар Самьютта/Самьюкта Никая/Агмалардың ішіндегі ең ерте жинақ екенін дәлелдеді, бұл оның ең ерте ұйымдастыру принципі болуы мүмкін. (Ескерту: бұл мазмұнның жасы туралы ештеңе айтпайды). Сонымен қатар, қосымша мектептің Винаясында, Махасаңгика Локоттаравадада, әңгімелер жалпы алғанда аз, және олардың көпшілігі нашар байланысқан, анық интерполяциялар сияқты көрінеді, ал Ставира нұсқаларының құрылымында әңгімелер бүкіл схемаға біріктірілген. Пратимокша ережелерінің тұжырымдамаларындағы сөз тіркесі (әдетте басқа нұсқалардың мағынасы бірдей болса да) көбінесе айқын, бірақ аз жүйелденген нұсқаны көрсетеді, бұл оның көне болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл әсіресе Бхиксуни Винаясында байқалады, ол барлық нұсқаларда Бхикшу Винаясы сияқты жақсы сақталмаған. Дегенмен, басқа нұсқаларда өте шатастырған кейбір ережелердің тұжырымдамасы (мысалы, Ма Л-де Бхикхуни Сангхадисеса үш = алты) басқа нұсқаларда (болжамды түрде кейінірек) кездесетін шатастырған тұжырымдамалардың әртүрлілігіне әкелетін түбір тұжырымдамадан күтілетін нәрсені жақсырақ көрсетеді. Бұл ереженің тұжырымдамасы (мысал ретінде) барлық Винаяларда (палиде Pc64) ұқсас түрде кездесетін Бхикшуларға арналған тығыз байланысты ережеге жартылай параллель тұжырымдаманы көрсетеді.

Девадаттаны бейнелеу

Реджинальд Рейдің айтуынша, Махасангхика Винаяда Девадатта фигурасы кездеседі, бірақ ол Ставира тармағының винаяларынан өзгеше болып суреттелген. Осы зерттеуге сәйкес, барлық ағымдарға ортақ ең ерте виная материалдары Девадаттаны қатаң өмір салтын ұстануын тілейтін буддалық қасиетті адам ретінде көрсетеді. Бұл Рейді Девадатта туралы әңгімені Ставира тобының тудырған аңызы деп қарауға алып келді. Дегенмен, сол виная материалдарын қарастырғаннан кейін, Бхикху Сужато Девадаттаның бейнесі Махасангхика Винаясы мен басқа винаялар арасында көбінесе үйлесімді екенін жазды, ал айтылған қарама-қайшылық Махасангхика Винаясының минималистік әдеби стиліне байланысты екенін атап өтті. Ол сондай-ақ Девадаттаны жаман адам ретінде көрсететін Махасангхика Винаясының басқа бөлімдеріне, сондай-ақ Локоттаравадин Махавастудағы ұқсас бейнелерге де назар салды.

Қытай тіліне аударма

Махасангхика Виная қытай буддалық канонында Мохесенджжи Лью (摩訶僧祗律; Тайшо Трипитака 1425) түрінде сақталған. Бұл Винаяны Факсиан біздің заманымыздың 5-ші ғасырының басында Паталипутрадағы Махаяна монастырында алғашқы рет сатып алған. Факсианның сөзіне қарағанда, Солтүстік Үндістанда Винаялық үйретімдер көбінесе ауызша беріліп, жатқа айтылу арқылы дәстүрге түсірілген. Осы себепті, оған Үндістанда қолданылған Винаялардың қолжазбаларын табу қиын болды. Махасангхика Виная Будданың өмір сүрген кезіндегі түпкілікті Виная және "ең дұрыс әрі толық" деп есептелген.

Мұра

Факсиан Үндістанда Махасангхика Винаясын алып, оны қытай тіліне аударғанмен, қытай буддизмінің дәстүрі ақырында Дхармагуптака Винаясына тоқтады. Факсианның заманында Сарвастивада Винаясы Қытайдағы ең көп таралған виная дәстүрі болды. VII ғасырда Ицзин Шығыс Қытайда көптеген адамдар Дхармагуптака Винаясын ұстанғанын, ал Махасангхика Винаясы Гуанчжонда (Чанъань маңындағы аймақ) бұрын қолданылғанын, ал Сарвастивада Винаясы Янцзы аймағында және одан оңтүстікке қарай кең таралғанын жазды. VII ғасырда Қытайда бірнеше Виная тармақтарының болуын Ицзин және Даоан (654–717) сияқты көрнекті Виная шеберлері сынады. 8 ғасырдың басында Даоан Тан императоры Чжунцзонның қолдауын алды және Қытайдағы сангхалар діни рәсімдерге тек Дхармагуптака Винаясын пайдалануы керек деген императорлық бұйрық шығарылды. Атиша Махасангхика тармағында дінге кірді. Бірақ, Тибет императоры Ралпакан Тибетте тек Муласарвастивада орденіне ғана рұқсат бергендіктен, ол ешкімді дінге кіргізбеді.