Стимулға қайталама жауаптың төмендеуі

Кіріспе

Қайталанатын тітіркендіргішке мінез-құлық реакциясының төмендеуі

Адаптация – бұл күшейтілмеген жауаптың, тітіркендіргіштің қайталануы немесе ұзақ уақыт бойы көрсетілуінен кейін төмендеуіне жататын ассоциациясыз оқудың бір түрі. Мысалы, организмдер кенеттен қатты дыбыстарға дағдыланады, егер олардың ешқандай салдары жоқ екенін түсінгенде. Адаптацияға ұшырайтын жауаптарға бүкіл организмды қамтитын немесе организмнің тек биологиялық компоненттік жүйелерін қамтитын жауаптар жатады. Өмірдің барлық түрлерінде адаптацияның кең таралғандығы оны "ДНҚ сияқты өмірдің негізгі қасиеті ретінде, оқудың ең қарапайым және әмбебап түрі" деп атауға әкелді. Функционалдық тұрғыдан алғанда, маңызсыз тітіркендіргішке жауапты азайту арқылы, адаптация биологиялық маңызды оқиғалармен байланысты басқа тітіркендіргіштерге танымдық ресурстарды босатуға көмектеседі деп есептеледі. Адаптация процедурасында мінез-құлықтың прогрессивті түрде төмендеуі шаршау сияқты арнайы емес әсерлерді де көрсетуі мүмкін, егер қызығушылық адаптацияда болса, оларды жою қажет. Адаптация психиатрия және психопатологияда маңызды, өйткені аутизм, шизофрения, мигрень және Туретт синдромы сияқты бірқатар нейропсихиатриялық жағдайлар қарапайым және күрделі түрдегі әртүрлі тітіркендіргіштерге адаптацияның төмендеуін көрсетеді.

Есірткіге бейімделу

Есірткіге психологиялық тәуелділікке қатысты «әдеттесу» терминіне қосымша мағына бар, ол бірнеше онлайн сөздіктерде кездеседі. 1957 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мамандар тобы есірткіге тәуелділік мәселесін қарастыру үшін жиналды және есірткі пайдаланудың кейбір түрлерін есірткіге тәуелділіктен ажырату үшін «дәріге әдеттену» терминін қабылдады. ДДҰ-ның алкоголь және есірткі терминдерінің сөздігінде әдеттену «кәндей-ақ мінез-құлыққа немесе жағдайға, соның ішінде психоактивті заттарды қолдануға дағдылану» деп анықталған. 1964 жылы Американың Бас хирургтерінің темекі шегу және денсаулық жөніндегі баяндамасында ДДҰ-ның мәліметінше, дәріге әдеттенуді сипаттайтын төрт белгі келтірілген: 1) «дәрі қабылдауды жалғастыруға деген ынта (бірақ міндеттеу емес), одан жақсы сезім туындайды»; 2) «дозаны арттыруға бейімділік жоқ немесе өте аз»; 3) «дәрінің әсеріне психикалық тәуелділік, бірақ физикалық тәуелділік және оның салдарынан абстиненция синдромы жоқ»; 4) «кері әсерлер, егер болса, негізінен жеке адамға». Алайда, 1964 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының комитеті тағы да жиналып, дәріге әдеттену және дәріге тәуелділік анықтамаларының жеткіліксіз екенін шешіп, екі терминнің орнына «дәріге тәуелділік» терминін енгізді. Бүгінгі таңда есірткіге байланысты ауруларды сипаттау үшін «дәріге тәуелділік» термині қолданылады, ал «дәріге әдеттену» терминінің қолданылуы айтарлықтай азайды. Мұны дәріге шынайы әдеттенумен шатастырмау керек, онда қайталап алынатын дозалардың әсері азая береді, бұл көбінесе нашақорларда немесе ауыртпалықты басу үшін жиі дәрі ішетін адамдарда байқалады.

Сипаттамалары

Әдеттегілік, ассоциативті емес оқыту түрі ретінде, басқа мінез-құлық өзгерістерінен (мысалы, сенсорлық/жүйкелік бейімделу, шаршау) бірнеше онжылдық зерттеулер барысында анықталған әдеттегілік сипаттамаларын қарастыру арқылы ажыратылады. Томпсон мен Спенсер алғаш рет сипаттаған сипаттамалар 2008 және 2009 жылдары жаңартылды, олар келесілерді қамтиды: Стимулды қайталап ұсыну стимулға реакцияның төмендеуіне әкеледі. Әдеттегілік сондай-ақ, үнемі қайталанатын стимулдармен байланысты, жасырын оқытудың бір түрі болып табылады. Бұл сипаттама әдеттегілікті процедура ретінде анықтаумен сәйкес келеді, бірақ әдеттегілікті процесс ретінде растау үшін қосымша сипаттамалар көрсетілуі керек. Сондай-ақ, спонтанды қалпына келу байқалады. Яғни, стимулға дағдыланған жауап, стимул ұсыныстары арасында едәуір уақыт (сағаттар, күндер, апталар) өткенде қалпына келеді (көлемі ұлғаяды). Спонтанды қалпына келтіру сынақтары қайталап жүргізілгенде "әдеттегілікті күшейту" байқалады. Бұл құбылыста, спонтанды қалпына келтіруден кейін жауап берудің төмендеуі, спонтанды қалпына келтірудің әрбір сынағымен жеделдейді. Сонымен қатар, стимул ұсынылу жиілігінің артуы (яғни, стимулдар арасындағы қысқа интервал) әдеттегілік жылдамдығын арттырады. Бұдан әрі, дағдыланған жауап бір қалыпқа келгеннен кейін (яғни, одан әрі төмендеуді көрсетпей) стимулға үздіксіз әсер ету, мінез-құлықтың кейінгі сынақтарына қосымша әсер етуі мүмкін, мысалы, спонтанды қалпына келтіруді кешіктіру. Стимулдың жалпылануы және стимулдың ажыратылуы ұғымдары қарастырылады. Бастапқы стимулға дағдылану, бастапқы стимулға ұқсас басқа стимулдарға да болады (стимулдың жалпылануы). Жаңа стимул бастапқы стимулға неғұрлым ұқсас болса, соғұрлым күшейтілген дағдылану байқалады. Егер субъект бастапқы стимулға ұқсас жаңа стимулға, бірақ бастапқы стимулдан өзгеше стимулға емес, дағдылануды көрсетсе, онда субъект стимулдың ажыратылуын көрсетеді. (Мысалы, егер біреу лимонның дәміне дағдыланған болса, оның жауабы лаймның дәмі ұсынылғанда айтарлықтай күшейеді). Стимулдың ажыратылуын сенсорлық бейімделу мен шаршауды әдеттегілік процесінің баламалы түсіндірмесі ретінде жою үшін пайдалануға болады. Тағы бір байқау: әдеттегілік реакция төмендеген кезде, әдеттегілік процедурасының соңында әртүрлі стимулды бір рет енгізу, дағдыланған жауаптың күшеюіне әкелуі мүмкін. Бұл жауап берудің артуы уақытша және "дишабитуация" деп аталады және әрқашан бастапқы қоздырғышқа (қосылған қоздырғышқа емес) болады. Зерттеушілер әдеттену процесінің басқа түсіндірмелері ретінде сезімдік бейімделу мен шаршауды жоққа шығару үшін дишабитуацияның дәлелін де пайдаланады. Дишабитуацияның әдеттегілікке әсер етуі мүмкін. Әртүрлі стимулды енгізу нәтижесінде болатын дишабитуацияның мөлшері, "дишабитуациялайтын" стимулды қайталап ұсынғаннан кейін азаюы мүмкін. Кейбір әдеттегілік процедуралары бірнеше күн немесе аптаға созылатын әдеттегілік процесін тудырады. Бұл ұзақ мерзімді әдеттегілік деп саналады. Ол ұзақ уақыт бойы сақталады (яғни, аз немесе мүлдем спонтанды қалпына келуді көрсетпейді). Ұзақ мерзімді әдеттегілікті жоғарыда аталған тоғыз сипаттамамен анықталатын қысқа мерзімді әдеттегіліктен ажыратуға болады.

Habituation as a form of non associative learning can be distinguished from other behavioral changes (e. g., sensory/neural adaptation, fatigue) by considering the characteristics of habituation that have been identified over several decades of research. The characteristics first described by Thompson and Spencer were updated in 2008 and 2009, to include the following:

Repeated presentation of a stimulus will cause a decrease in reaction to the stimulus. Habituation is also proclaimed to be a form of implicit learning, which is commonly the case with continually repeated stimuli. This characteristic is consistent with the definition of habituation as a procedure, but to confirm habituation as a process, additional characteristics must be demonstrated. Also observed is spontaneous recovery. That is, a habituated response to a stimulus recovers (increases in magnitude) when a significant amount of time (hours, days, weeks) passes between stimulus presentations. "Potentiation of habituation" is observed when tests of spontaneous recovery are given repeatedly. In this phenomenon, the decrease in responding that follows spontaneous recovery becomes more rapid with each test of spontaneous recovery. Also noted was that an increase in the frequency of stimulus presentation (i. e., shorter interstimulus interval) will increase the rate of habituation. Furthermore, continued exposure to the stimulus after the habituated response has plateaued (i. e., show no further decrement) may have additional effects on subsequent tests of behavior such as delaying spontaneous recovery. The concepts of stimulus generalization and stimulus discrimination will be observed. Habituation to an original stimulus will also occur to other stimuli that are similar to the original stimulus (stimulus generalization). The more similar the new stimulus is to the original stimulus, the greater the habituation that will be observed. When a subject shows habituation to a new stimulus that is similar to the original stimulus but not to a stimulus that is different from the original stimulus, then the subject is showing stimulus discrimination. (For example, if one was habituated to the taste of lemon, their responding would increase significantly when presented with the taste of lime). Stimulus discrimination can be used to rule out sensory adaptation and fatigue as an alternative explanation of the habituation process. Another observation mentioned is when a single introduction of a different stimulus late in the habituation procedure when responding to the eliciting stimulus has declined can cause an increase in the habituated response. This increase in responding is temporary and is called "dishabituation" and always occurs to the original eliciting stimulus (not to the added stimulus). Researchers also use evidence of dishabituation to rule out sensory adaptation and fatigue as alternative explanations of the habituation process. Habituation of dishabituation can occur. The amount of dishabituation that occurs as a result of the introduction of a different stimulus can decrease after repeated presentation of the "dishabituating" stimulus. Some habituation procedures appear to result in a habituation process that last days or weeks. This is considered long term habituation. It persists over long durations of time (i. e., shows little or no spontaneous recovery). Long term habituation can be distinguished from short term habituation which is identified by the nine characteristics listed above.

Биологиялық механизмдер

Аплазияның жабын және сифонды қайтару рефлексі кезінде дағдылану барысында болатын синапстық берілудегі өзгерістер жақсы сипатталған. Дағдылану, немесе үйрену, жануарлардың дерлік барлық түрлерінде және кем дегенде бір өсімдік түрінде (Mimosa pudica), оқшауланған нейрондық дифференциацияланған жасуша желілерінде, сондай-ақ кванттық перовскитте де байқалған. Ірі протозоа Stentor coeruleus сияқты қарапайым организмдерді зерттеу арқылы дағдылану процесіне қатысатын жасушалық механизмдерді түсінуге болады.

Нейросуретке түсіру

Психологияда әдеттесу ПЭТ сканерлеу және ФМРИ сияқты нейросуреттеудің әртүрлі әдістері арқылы зерттеледі. ФМРИ ішінде, әдеттесетін жауап – стимулдарға жауап ретінде туындайтын қандағы оттегіге тәуелді (BOLD) сигналдары. BOLD сигналының төмендеуі әдеттесу ретінде түсіндіріледі. Миндаль безі – әдеттесумен байланысты ең көп зерттелген ми аймақтарының бірі. Көп қолданылатын тәсіл – бет-әлпеттердің визуалды өңделуін бақылау. Брейтер және әріптестері ФМРИ сканерлерін пайдаланып, мидың қай аймақтары әдеттеседі және қандай жылдамдықпен әдеттеседі анықтады. Олардың нәтижелері адамның миндаль безінің бейтарап бет-әлпеттерге қарағанда қорқынышты бет-әлпеттерге тез әдеттенетінін көрсетті. Олар сондай-ақ бақытты бет-әлпеттерге жауап ретінде бейтарап бет-әлпеттерге қарағанда миндаль безі сигналының маңызды өзгерістерін байқады. Блэкфорд, Аллен, Кован және Эйвери (2012) өте тежелгіш және өте тежелмейтін темпераменттердің әдеттесуге тигізетін әсерін салыстырды. Олардың зерттеуі көрсеткендей, бірнеше рет көрсетілгенде тежелмейтін темпераментке ие адамдар миндаль безі мен гиппокампта әдеттесуді көрсетті, ал тежелгіш темпераментке ие қатысушылар мидың ешбір аймағында әдеттесуді көрсетпеді. Зерттеушілер бұл әдеттесудің болмауы өте тежелгіш темпераментке ие адамдардағы әлеуметтік оқыну тапшылығын көрсетеді, бұл әлеуметтік дауылпаздық қаупінің ықтимал механизмі болуы мүмкін деп санайды.

Оқу мәртебесі туралы пікірталас

Кейбір мамандар 1887 жылдан бастап дағдылануды оқыту процесі ретінде қарастырғанмен, оның оқыту мәртебесі 1920-1930 жылдарға дейін күмәнді болып келді. Рефлекстерді қайта-қайта стимуляциялау арқылы "әлсіреуі" немесе басқаша төмендеуі мүмкін екенін мойындағанмен, "өзгермейтін доктрина" рефлекстердің тұрақты болуы керек емес екенін, ал өзгермелі рефлекстер патологиялық белгі екенін айтты. Шындығында, ротациялық нистагмнан кейінгі рефлекске дағдыланған әуе пилоттары Бірінші дүниежүзілік соғысқа қабылданудан шеттетілді немесе қызметке алынбады, себебі өзгермелі рефлекс жауабы вестибулярлық аппараттың кемістігін немесе ұқыпсыздық деңгейін көрсетеді. Дағдылануды оқытудың бір түрі деп санауға қарсылықтың себебі жаңа мінез-құлық жауаптарын тудыруы және ми қабығында жүзеге асуы керек деген болжамға негізделген. Дағдылануға салқымды көзқарасқа себеп боларлық факторлар: 1) дәстүрлі оқыту теорияларының қарсылығы, жадтың сөйлемдік/тілдік мазмұнды қайта жаңғыртуды талап ететіні; 2) "нағыз" оқыту үшін жаңа жауапты дамыту қажет ететінін жақтаған мінез-құлықтанушылардың қарсылығы (ал дағдылану – бұрыннан бар жауаптың төмендеуі); 3) дағдыланудың мінез-құлық өлшемі (яғни жауаптың төмендеуі) оқу процесіне қатысы жоқ факторларға (мысалы, шаршау) ұшырауы мүмкін, бұл оны зерттеуді қиындатады.

Стимулдық модель салыстырғыш теориясы

Стимулдың салыстырушы модель теориясы Соколовтың зерттеулерінен туындады, ол бағдарлау реакциясын зерттеулерінің негізгі тасы етіп алды және бағдарлау реакциясын ЭЭГ белсенділігі ретінде нақтылады. Бағдарлау реакциясы – организмнің жаңа немесе өзгеретін стимулға тап болғанда сезімталдығының күшеюі. Бағдарлау реакциялары ашық, байқалатын мінез-құлықтарға, сондай-ақ ЭЭГ белсенділігі сияқты психофизиологиялық жауаптарға алып келуі мүмкін және стимул қайталап берілгенде дағдылануға ұшырайды. Соколовтың моделі мен Stentor coeruleus адамдарға қатысты. Дағдылану процестері бейімделу болып табылады, жануарларға табиғи ортадағы өзгерістерге туа біткен мінез-құлқыларын бейімдеуге мүмкіндік береді. Мысалы, жануарлар өзі мен аумағын кез келген қауіптен және мүмкін жыртқыштардан қорғауға табиғи инстинктпен бейімделген. Жануар жыртқыштың кенеттен пайда болуына жылдам жауап беруі керек. Бірақ, жаңа, бейтаныс стимулдың кенеттен пайда болуына қорғаныс реакциясының маңыздылығы көбінесе көзге түспейді. Жаңа стимулға алғашқы қорғаныс реакциясы маңызды, себебі жануар қауіпті, бірақ белгісіз стимулға жауап бере алмаса, салдары қатерлі болуы мүмкін. Мұндай бастапқы, бейтаныс стимулға деген қорғаныс реакциясына қарамастан, стимул қайталап пайда болса, бірақ зиян келтірмесе, жауап дағдыға айналады. Мұның мысалы – дала итінің адамдарға дағдылануы. Дала иті қауіпті әсерді сезгенде ескерту береді. Бұл қорғаныс шақыруы сүтқоректілер, жыландар немесе ірі құстар жақындағанда естіледі. Алайда, олар адам қадамдары сияқты қайталап естілетін, бірақ зиян келтірмейтін дыбыстарға дағдыланады. Егер дала иті қауіп төндірмейтін стимулдарға ешқашан дағдыланбаса, олар үнемі ескерту беретін болып, уақыттары мен күштерін зыңғырап ысыраптайды. Алайда, дала итінің дағдылану процесі бірнеше факторларға байланысты болуы мүмкін, соның ішінде нақты қорғаныс реакциясы. Адамның қайта-қайта келгеніне әртүрлі реакцияларды өлшеген бір зерттеуде, дала итінің дабыл шақырулары дағдыланғандығын көрсетті, ал иінге қашу мінез-құлқы сезімталдық танытты. Жануарлар әлемінде дағдыланудың маңыздылығына тағы бір мысал – порттық тұяқтарды зерттеу. Бір зерттеуде ғалымдар порттық тұяқтардың түрлі қасқыр китінің су астындағы дауысына қалай жауап беретінін өлшеді. Тұяқтар балық жейтін қасқыр китінің дауысын естігенде күшті реакция көрсетті. Алайда, олар жергілікті балық жейтін популяцияның таныс дауысын естігенде күшті жауап бермеді. Сондықтан, тұяқтар зиянсыз жыртқыштардың, осы жағдайда, зиянсыз қасқыр китінің дауысына дағдылана алады. Кейбір зерттеушілер байқалатын дағдыланған мінез-құлықтың бейімделу құнын сипаттауды жөн көреді, ал басқалары байқалатын мінез-құлық өзгеруінен психологиялық процестерді анықтауды пайдалы деп санайды. Мысалы, аталық бақалардың агрессивті жауаптарына дағдылануы "жануарларға қайталап болатын стимулдың физикалық қасиеттерін есте сақтауға және олардың назарын маңызды емес немесе ұсақ-түйек стимул көздерінен аулаққа жылжытуға мүмкіндік беретін назар немесе оқыту процесі" деп түсіндірілді. Адамдарда дағдылану да бейімделу болып табылады, мысалы, кенеттен шыққан қатты шуға таңғалу реакциясына дағдылану. Бірақ дағдылану тіпті адамдарда да кеңінен таралған. Әр адамның өміріндегі маңызды элемент болып табылатын дағдыланудың мысалы – тамаққа деген жауаптың өзгеруі, ол тамақтану кезінде қайта-қайта кездеседі. Адамдар тамақтану кезінде бірдей тағамдарды жегенде, олар тамақтың ынталандыру қасиеттеріне дағдыланып, тұтынуды азайта бастаған сайын азыққа азырақ жауап бере бастайды. Тамақ ішкенде азырақ тамақтануды әдетте қанығу немесе "толық болу" деп түсіндіреді, бірақ тәжірибелер дағдылану да маңызды рөл атқарады деп болжайды. Жануарлар мен адамдармен жүргізілген көптеген тәжірибелер тағамның әртүрлілігін қамтамасыз ету тағамның тұтынылатын мөлшерін арттыратынын көрсетті, өйткені дағдылану стимулға қатысты және әртүрлілік дағдылануды жоюы мүмкін. Тамақтың әртүрлілігі балалардың дағдылануының жылдамдығын баяулатады және семіздіктің соңғы уақытта көбеюіне ықпал ететін маңызды фактор болуы мүмкін. Сондай-ақ, біз эмоционалдық жауаптарымызда дағдылануды табамыз, бұл Ричард Соломон мен Джон Корбит (1974) ұсынған қарсы процестер теориясы деп аталады. Субъектінің жауаптары белгілі бір стимулдарды қайталап ұсыну арқылы өзгеретіні белгілі. Бірақ қарсы процестер теориясына қатысты, кейбір эмоционалдық реакциялар стимулға әлсірейді (азаяды), ал басқаларының реакциялары күшейеді (артады). Мысалы, университетіңдегі семестрдің соңы келді делік. Сіз бүкіл семестр бойы бағаңыз туралы уайымдадыңыз және курсты тапсыру үшін емтиханнан "A" бағасы алуыңыз керек. Сіз тестке тиімді оқып, тапсырғаннан кейін өте жоғары баға аласыз деп ойлайсыз. Бірақ баға кітабын тексергенде, емтиханнан "A" алмағаныңызды көресіз. Оның орнына сіз "C+" алдыңыз. Енді сіз қатты уайымдап, семестрді тапсырудың басқа жолы жоқ екенін білесіз. Бірнеше минуттан кейін сіз тыныштала бастайсыз және келесі сағатта қалыпты эмоционалдық күйіңізге ораласыз. Бұл қарсы процестер теориясымен түсіндірілген эмоционалдық жауаптың мысалы. Ол сыртқы стимулдың эмоционалдық реакцияны тудыруымен басталады, ол ең қарқынды болғанша (әдетте сіз жоғары әріптік баға алмағаныңызды білгеннен кейін) жылдам өседі. Бірте-бірте сіздің эмоционалдық күйіңіз қалыпты деңгейден төменге дейін төмендейді және ақырында бейтарап күйге оралады. Бұл үлгі екі ішкі процеске сәйкес келеді, олар "a" процесі және "b" процесі деп аталады. "A" процесі, немесе стимулға деген "әсерлі" жауап, бастапқы эмоционалдық жауап болып табылады және жағымды немесе жағымсыз болуы мүмкін. "B" процесі – кейінгі реакция және "a" процесінен төмен қарқындылыққа ие. "A" процесі өте жылдам әрекет етеді және стимул аяқталғанда немесе алынғанда аяқталады. "A" процесінен айырмашылығы, "b" процесі бастапқы деңгейге оралуына көбірек уақыт кетеді. Қарсы процестер теориясының анықтамасына сәйкес – қайталап ұсыну дағдылануға әкеледі – "a" процесі міндетті түрде өзгереді. Оның орнына "b" процесі күшейеді және ең жоғары қарқындылыққа жетеді, ал стимул алынғаннан кейін бастапқы деңгейге оралуға тырысады. Қорытындылай айтқанда, қарсы процестер теориясымен бірдей стимулдың қайталап ұсынылуы дағдылануға әкеледі, онда субъекттер аз немесе ешқандай реакция көрсетпейді. Стимулға алғашқы реакция болғанда, одан гөрі кейінгі реакция әлдеқайда үлкен және ұзаққа созылады.

The stimulus model comparator theory emerged from the research of Sokolov who used the orienting response as the cornerstone of his studies, and operationally defining the orienting response as EEG activity. Orienting responses are heightened sensitivity experienced by an organism when exposed to a new or changing stimulus. Orienting responses can result in overt, observable behaviors as well as psychophysiological responses such as EEG activity and undergo habituation with repeated presentation of the eliciting stimulus. The Sokolov model and Stentor coeruleus to humans. Habituation processes are adaptive, allowing animals to adjust their innate behaviors to changes in their natural world. A natural animal instinct, for example, is to protect themselves and their territory from any danger and potential predators. An animal needs to respond quickly to the sudden appearance of a predator. What may be less obvious is the importance of defensive responses to the sudden appearance of any new, unfamiliar stimulus, whether it is dangerous or not. An initial defensive response to a new stimulus is important because if an animal fails to respond to a potentially dangerous unknown stimulus, the results could be deadly. Despite this initial, innate defensive response to an unfamiliar stimulus, the response becomes habituated if the stimulus repeatedly occurs but causes no harm. An example of this is the prairie dog habituating to humans. Prairie dogs give alarm calls when they detect a potentially dangerous stimulus. This defensive call occurs when any mammal, snake, or large bird approaches them. However, they habituate to noises, such as human footsteps, that occur repeatedly but result in no harm to them. If prairie dogs never habituate to nonthreatening stimuli, they would be constantly sending out alarm calls and wasting their time and energy. However, the habituation process in prairie dogs may depend on several factors including the particular defensive response. In one study that measured several different responses to the repeated presence of humans, the alarm calls of prairie dogs showed habituation whereas the behavior of escaping into their burrows showed sensitization. Another example of the importance of habituation in the animal world is provided by a study with harbor seals. In one study researchers measured the responses of harbor seals to underwater calls of different types of killer whales. The seals showed a strong response when they heard the calls of mammal eating killer whales. However, they did not respond strongly when hearing familiar calls of the local fish eating population. The seals, therefore, are capable of habituating to the calls of harmless predators, in this case, harmless killer whales. While some researchers prefer to simply describe the adaptive value of observable habituated behavior, others find it useful to infer psychological processes from the observed behavior change. For example, habituation of aggressive responses in male bullfrogs has been explained as "an attentional or learning process that allows animals to form enduring mental representations of the physical properties of a repeated stimulus and to shift their focus of attention away from sources of irrelevant or unimportant stimulation". Habituation of innate defensive behaviors is also adaptive in humans, such as habituation of a startle response to a sudden loud noise. But habituation is much more ubiquitous even in humans. An example of habituation that is an essential element of everyone's life is the changing response to food as it is repeatedly experienced during a meal. When people eat the same food during a meal, they begin to respond less to the food as they become habituated to the motivating properties of the food and decrease their consumption. Eating less during a meal is usually interpreted as reaching satiety or "getting full", but experiments suggest that habituation also plays an important role. Many experiments with animals and humans have shown that providing variety in a meal increases the amount that is consumed in a meal, most likely because habituation is stimulus specific and because variety may introduce dishabituation effects. Food variety also slows the rate of habituation in children and may be an important contributing factor to the recent increases in obesity. We also find that habituation is found in our emotional responses, called the opponent process theory, proposed by researchers Richard Solomon and John Corbit (1974). It is known that responses by the subject tend to change by repetitively presenting certain stimuli. But concerning the opponent process theory, some emotional reactions to the stimuli weaken (decrease) while others' reactions are strengthened (increase). Take, for example, that it is the end of the semester at your university. You have been worried about your grade for the entire semester and you need a grade of "A" on the final to pass the course. You study efficiently for the test and after taking it, you feel that you will receive a very high grade. But once you check the gradebook, you see that you did not get an "A" on your exam. Instead, you received a "C+". Now you are distraught and know that there is no other way to pass the course for the semester. After a few minutes you begin to calm down and by the next hour, you are back to your normal emotional state. This is an example of an emotional response explained by the opponent process theory. It begins with an outside stimulus provoking an emotional reaction that increases rapidly until it is at its most intense (presumably after you learned that you did not receive a high letter grade). Gradually, your emotional state declines to a level lower than normal and eventually returns to neutral. This pattern coincides with two internal processes referred to as the a process and b process. The a process, or "affective" response to a stimulus, is the initial emotional response one has and can be pleasant or unpleasant. The b process is the after reaction and has a lower intensity than the a process. The a process is very fast acting and ends as soon as the stimulus ends or is removed. Unlike the a process, the b process is much slower in returning to baseline. Concerning the definition of the opponent process theory—repeated presentations present habituation—the a process does not necessarily change. It is the b process that is strengthened instead and rises more quickly to reach the highest intensity, and much slower in attempting to return to baseline after the stimulus is removed. To sum it all up, with the opponent process theory, repeated presentations of the same stimulus will result in habituation, where subjects show little to no reaction. It is the after reaction that is much larger and prolonged, than if an initial reaction to a stimulus occurred.

Нейропсихиатрияға қатысты

Әдеттегілік аномалиясы аутизм спектрінің бұзылуы (АСБ), нәзік Х синдромы, шизофрения, Паркинсон ауруы (ПБ), Хантингтон ауруы (ХБ), зейін тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысы (АДГБ), Туретт синдромы (ТС) және мигрень сияқты әр түрлі нейропсихиатриялық жағдайларда қайталап байқалды. ПБ және ХБ. Бұған қоса, әдеттегілікті қалыпқа келтіретін емдеулер басқа да қатарлас симптомдарды жақсартатын жағдайлар да кездеседі. ТС және ПТСР үшін мінез-құлық терапиясының (мысалы, әдетті қайтару жаттығуы, әсерге ұшырату терапиясы) тиімділігі әдеттегілік процестерге негізделген деген гипотеза бар, бірақ жойылу процестері оның орнына жұмыс істеуі мүмкін.

Үйрендірудің пайдасы мен қиындықтары

Зерттеушілер әдеттегідей ету процедураларын көптеген себептермен қолданады. Мысалы, "Касакела шимпанзелер қауымы" деп аталатын топтың әйел шимпанзелерінің агрессиясы туралы зерттеуде зерттеушілер шимпанзелерді адамдардың қатысуын қайта-қайта ұсыну арқылы дағдыландырды. Зерттеушілердің шимпанзелерді алдымен дағдыландыруға тырысуы, жануарлардың мінез-құлқына зерттеу жүргізер алдында, шимпанзелердің зерттеушілердің болуына жауап ретінде емес, табиғи мінез-құлқын байқауға мүмкіндік беру үшін қажет болды. Тағы бір зерттеуде Гомбе ұлттық паркіндегі Митумба шимпанзелері жүйелі деректерді жинау басталатынға дейін кем дегенде төрт жыл бойы дағдыландырылды. Зерттеушілер сондай-ақ зертханада адаптация және дезадаптация процедураларын пайдаланып, нәрестелердің қабылдау және танымдық қабілеттерін зерттейді. Нәрестеге визуалды стимулды көрсету қайталап ұсынылғанда дағдыланатын қарау мінез-құлқын тудырады. Стимулға өзгерістер енгізілгенде (немесе жаңа стимул енгізілгенде) қарау мінез-құлқы қайта оралады (дезадаптация). Жақында жүргізілген фМРТ зерттеуі дезадаптациялық стимулдың миға байқалатын физикалық әсерін көрсетті. Бір зерттеуде нәрестелердің кеңістіктік ойлау бейнелері дезадаптация құбылысын пайдалану арқылы бағаланды. Нәрестелерге бір затты үстел үстінде бірдей орында қайта-қайта көрсетілді. Нәрестелер затқа дағдыланғаннан кейін (яғни, оған қарауға кеткен уақыт азайғаннан кейін), зат орындық тұрғысынан жылжытылды, ал нәресте үстелдің жанында қалды, немесе зат сол орында қалды, бірақ нәресте үстелдің қарсы жағына жылжытылды. Екі жағдайда да зат пен нәресте арасындағы кеңістіктік қатынас өзгерді, бірақ тек бірінші жағдайда ғана заттың өзі жылжыды. Нәрестелер бұл айырмашылықты сезінетін бе? Әлде екеуін де зат жылжығандай қабылдайтын ба? Нәтижелер көрсеткендей, заттың орны өзгерген кезде қарау мінез-құлқы (дезадаптация) қайта оралды, бірақ нәресте орны өзгергенде олай болмады. Дезадаптация нәрестелер стимулда маңызды өзгерісті сезінгенін көрсетеді. Сондықтан нәрестелер заттың өзі жылжығанда немесе жылжылмағанда түсінді. Тек заттың өзі жылжығанда ғана олар оған қайта қызығушылық танытты (дезадаптация). Зат бұрынғы орнында қалғанда, ол жай ғана жалықтырғыш нәрсе ретінде қабылданады (дағдылану). Жалпы алғанда, дағдылану/дезадаптация процедуралары зерттеушілерге нәрестелердің қоршаған ортаны қалай қабылдайтынын анықтауға көмектеседі. Дағдылану - нәрестелік кезеңдегі психикалық процестерді бағалау үшін пайдалы бастапқы құрал. Бұл сынақтардың немесе парадигмалардың мақсаты - қарау уақытын тіркеу, бұл негізгі өлшем. Дағдылану қарау уақыты баланың белгілі бір қабілеттерін бағалауға көмектеседі, мысалы: есте сақтау, сезімталдық және сәбидің абстрактілі қасиеттерді тануына көмектеседі. Дағдылану нәресте жасына, жынысына және стимулдың күрделілігіне байланысты екені де анықталды. (Кэрон және Карон, 1969; Коэн, Делоаш және Риссман, 1975; Фридман, Наги және Карпентер, 1970; Миллер, 1972; Ветэрфорд және Коэн, 1973). Дегенмен, дағдыланумен байланысты түрлі қиындықтар бар. Кейбір нәрестелер стимулдың статикалық немесе динамикалық қасиеттеріне байланысты кейбір стимулдарға әуес болады. Нәрестелердің дезадаптациясы да психикалық процестердің тікелей өлшемі ретінде қарастырылмайды. Дағдыланудың бұрынғы теорияларында нәрестелердің дезадаптациясы олардың есте сақтаған стимулды түсінуін білдіретін деп есептелді. Мысалы: егер нәрестелер белгілі бір түсті затты жаңа затқа дезадаптацияланса, олар түсті есте сақтап, екі түсті айырмашылықтарға салыстыратыны байқалады. Сонымен қатар, дағдыланумен байланысты тағы бір қиындық - жаңалық пен таныс стимулдардың арасындағы қарама-қайшылық. Егер нәресте жаңа стимулға әуес болса, бұл нәресте заттың жаңа кеңістіктік қатынасын байқады дегенді білдіреді, бірақ заттың өзін емес. Егер нәресте таныс нәрсені артық көрсе, ол жаңа стимулдың өзінен гөрі стимулдың үлгісін байқайды. Дағдылану/дезадаптация процедурасы қабылдау жүйелерінің ажыратымдылығын анықтау үшін де қолданылады. Мысалы, біреуді бір стимулға дағдыландыру арқылы, содан кейін ұқсас жауаптарды байқау арқылы, анықталатын ең кішкентай айырмашылықты анықтауға болады.

Habituation procedures are used by researchers for many reasons. For example, in a study on aggression in female chimpanzees from a group known as the "Kasakela Chimpanzee Community", researchers habituated the chimpanzees by repeatedly exposing them to the presence of human beings. Their efforts to habituate the chimpanzees before the field researchers studied the animal's behavior was necessary in order for them to eventually be able to note the natural behavior of the chimpanzees, instead of simply noting chimpanzee behavior as a response to the presence of the researchers. In another study, Mitumba chimpanzees in the Gombe National Park were habituated for at least four years before the introduction of systematic data collection. Researchers also use habituation and dishabituation procedures in the laboratory to study the perceptual and cognitive capabilities of human infants. The presentation of a visual stimulus to an infant elicits looking behavior that habituates with repeated presentations of the stimulus. When changes to the habituated stimulus are made (or a new stimulus is introduced), the looking behavior returns (dishabituates). A recent fMRI study revealed that the presentation of a dishabituating stimulus has an observable, physical effect upon the brain. In one study the mental spatial representations of infants were assessed using the phenomenon of dishabituation. Infants were presented repeatedly with an object in the same position on a table. Once the infants habituated to the object (i. e., spent less time looking at it) either the object was spatially moved while the infant remained at the same place near the table or the object was left in the same place but the infant was moved to the opposite side of the table. In both cases, the spatial relationship between the object and the infant had changed, but only in the former case did the object itself move. Would the infants know the difference? Or would they treat both cases as if the object itself moved? The results revealed a return of looking behavior (dishabituation) when the object's position was changed, but not when the infant's position was changed. Dishabituation indicates that infants perceived a significant change in the stimulus. Therefore, the infants understood when the object itself moved and when it did not. Only when the object itself moved were they interested in it again (dishabituation). When the object remained in the same position as before it was perceived as the same old boring thing (habituation). In general, habituation/dishabituation procedures help researchers determine the way infants perceive their environments. Habituation is a useful primary tool for then assessing mental processes in the stages of infancy. The purpose for these tests, or paradigms records looking time, which is the baseline measurement. Habituation of looking time helps to assess certain child capabilities such as: memory, sensitivity, and helps the baby recognize certain abstract properties. Habituation is also found to be influenced by unchangeable factors such as infant age, gender, and complexity of the stimulus. (Caron & Caron, 1969; Cohen, DeLoache, & Rissman, 1975; Friedman, Nagy, & Carpenter, 1970; Miller, 1972; Wetherford & Cohen, 1973). Though there are various challenges that come with habituation. Some infants have preferences for some stimuli based on their static or dynamic properties. Infant dishabituation also is not perceived as a direct measure for mental processes as well. In previous theories of habituation, an infant's dishabituation was thought to represent their own realization of the remembered stimulus of stimuli. For example: if infants would be dishabituated to a certain color item to a new item, it would be noticed that they remembered the color and compared the two colors for differences. Also, another challenge that comes with habituation is the dichotomy of novelty vs familiar stimuli. If an infant preferred a novel still, this meant the infant observed the new spatial relation of the object, but not the object itself. If an infant preferred familiarity, the infant would notice the pattern of the stimuli, instead of the actual new stimuli. The habituation/dishabituation procedure is also used to discover the resolution of perceptual systems. For instance, by habituating someone to one stimulus, and then observing responses to similar ones, one can detect the smallest degree of difference that is detectable.