Кіріспе

Заттардың, іс-әрекеттердің немесе оқиғалардың санадағы бейнеленуі, олар болған немесе болмаған. Ақыл философиясы, нейробиология және когнитивтік ғылым салаларында ақыл-ой бейнесі – бұл тәжірибе, ол көбінесе қандай да бір затты, оқиғаны немесе көріністі "қабылдау" тәжірибесіне ұқсас, бірақ тиісті объект, оқиға немесе көрініс сезімдерге тікелей түспеген кезде пайда болады. Кейде, әсіресе ұйықтауға дайындалғанда (гипнагогикалық бейнелер) және оянғанда (гипнопомпиялық бейнелер), ақыл-ой бейнелері динамикалық, фантасмагориялық және ерікті емес сипатқа ие болуы мүмкін, қайталап нақты объектілерді немесе әрекеттерді көрсетеді, ояну кезіндегі оқиғалардан туындайды немесе қабылдауға келмейтін, анық объектілерді ажырату мүмкін емес калейдоскоптық кеңістік ұсынады. Ақыл-ой бейнелері кейде қиялға айналған әрекет немесе тәжірибеден туындаған сияқты әсерлерді тудыруы мүмкін. Осы тәжірибелердің мәні, оларды не нәрсе мүмкін етеді және олардың қызметі (болған жағдайда) философия, психология, когнитивтік ғылым және соңғы кезде неврологияда ұзақ уақыт бойы зерттеулер мен пікірталас нысаны болды. Қазіргі зерттеушілер қолданатындай, ақыл-ой бейнелері немесе бейнелер сезімдік кіріс көздерінің кез келгенінен алынған ақпаратты қамти алады; адам есту бейнелерін, иіс сезу бейнелерін және т.б. сезінуі мүмкін. Дегенмен, тақырыпты философиялық және ғылыми зерттеулердің көп бөлігі визуалды ақыл-ой бейнелеріне бағытталған. Кейде адамдар сияқты кейбір жануарлар да ақыл-ой бейнелерін сезінуге қабілетті деп есептеледі. Бұл құбылыстың негізінен интроспективті (рефлексивті) сипатынан туындайтындықтан, адам емес жануарлардың ақыл-ой бейнелерін сезінуін бағалау қиын. Джордж Беркли мен Дэвид Юм сияқты философтар және Вильгельм Вундт пен Уильям Джеймс сияқты ерте эксперименталды психологтар жалпы идеяларды ақыл-ой бейнелері ретінде қарастырған. Бүгінгі күні көптеген бейнелер есте сақтау (немесе ақыл-ой модельдері) ретінде жұмыс істейді және есте сақтау мен ойлауда маңызды рөл атқарады деп кеңінен сенеді. Уильям Брант (2013, 12-бет) "ақыл-ой бейнелері" терминінің ғылыми қолданылуын Джон Тиндалдың 1870 жылғы "Қиялдың ғылыми қолданылуы" атты сөйлеуіне дейін жегізеді. Кейбіреулер бейнелерді анықтама бойынша ішкі, ақыл-ой немесе нейрондық бейнелеу түрі ретінде қарастыруды ұсынады. Басқалары бейнелік тәжірибе ақыл-ойдағы немесе мидағы осындай бейнелеумен толықтай сәйкес келуі мүмкін деген пікірді қабылдамайды, бірақ бейнелеудің бейнеленбеген формаларын ескермейді.

Ақыл көзі

"Аң көзі" ұғымы кем дегенде Цицеронның оратордың теңеуді тиімді пайдалануы туралы пікір таласында mentis oculi терминіне сілтеме жасауымен байланысты. Бұл пікір таласында Цицерон "өз мұрасының Сиртисі" және "өз иелігінің Харибдисі" сияқты тіркестердің "тынықсыздық тудыратын" теңеулер екенін айтты; ол ораторға "жартас" және "шұңқыр" (сәйкесінше) деп тікелей айтуға кеңес берді, себебі "адамдар көзімен көрген нәрселерге, естіген нәрселерге қарағанда, ой көзімен оңай бағытталады". "Аң көзі" ұғымы алғаш рет ағылшын тілінде Шосердің (шамамен 1387 жылғы) "Кантерберийлік әңгімелердегі" Заңгер әңгімесінде кездеседі, онда ол бізге бір қалада тұратын үш адамның бірінің соқыр болғанын және тек "ой көзімен" көре алатынын айтады; яғни, "барлық адамдар соқыр болғаннан кейін көретін" көздермен.

Физикалық негіз

Адам санасындағы бейнелердің биологиялық негізі толыққанды түсініксіз. fMRI қолданылатын зерттеулер көрсеткендей, көру қабығының V1 аймағы және бүйірлік тісті ядро психикалық бейнелеу тапсырмалары кезінде белсендіріледі. Ратей былай деп жазады: Көрнекі жол бір бағытты емес. Мидың жоғарырақ аймақтары көру ақпаратын көру қабығының төменгі аймақтарындағы нейрондарға қайта жібере алады. [ ] Адам ретінде біз ақыл көзімен көруге қабілеттіміз – көру стимулы болмаған жағдайда да сезімдік тәжірибеге ие болуға қабілеттіміз. Мысалы, PET сканерлері көрсеткендей, бөлмеде отырған субъектілер есіктің алдында тұр деп ойлап, солға немесе оңға қарай бастағанда, белсенділік көру қабығының ассоциациялық бөлігінде, тері қабығында және префронталды қабықта басталады – мидың жоғары когнитивтік өңдеу орталықтары. Бейнелердің биологиялық негізі мидың неокортекстен төменгі, терең бөліктерінде табылған. 285 қатысушыны қамтыған ірі зерттеуде Tabi, Maio, Attaallah және авторлар (2022) визуалды психикалық бейнелеудің белгілі өлшемі, Визуалды Бейнелеу Сұрақнамасының (VVIQ) нақтылығы мен гиппокамп, миндаль безі, негізгі моторлық қабық, негізгі көру қабығы және жібек тәрізді гирус сияқты ми құрылымдарының көлемі арасындағы байланысты зерттеді. Tabi және авторлар (2022) визуалды бейнелердің нақтылығы мен гиппокамп және негізгі көру қабығының көлемі арасындағы маңызды оң корреляцияны анықтады. VVIQ ұпайлары мен гиппокамп құрылымдары, соның ішінде екі жақты CA1, CA3, CA4 және гранулярлы жасушалар (GC) және тісті гирустың (DG) молекулалық қабаты (ML) арасында да маңызды оң корреляциялар алынды. Соңғы талдау визуалды бейнелердің жоғарыда көрсетілген иллюстрацияда көрсетілген төрт субсаламен ерекше байланысты екенін көрсетті (Tabi et al., 2022). Таламустың басқа компоненттерден ерекше екендігі анықталды, себебі ол мидың төменгі және жоғары компоненттерінен берілетін барлық түрдегі сезімдік деректерді өңдейді. Бұл компонентке зақым келтіру тұрақты сезімдік зақымдануға әкелуі мүмкін, бірақ ми қабығына зақым келген кезде ми нейропластикалыққа бейімделіп, сезімге кедерес келтіретін кез келген факторды түзетуге тырысады. Неокортекс сезім жүйелерінен кіріс ретінде алынған деректерді ми қабығы арқылы бөліп сақтайтын күрделі жад сақтау қоймасы деп есептеуге болады. Бұл пішіндерді анықтауға мүмкіндік береді, бірақ ішкі өндірілетін сүзгілеудің болмауы ескерілгенде, адам сырттан алынбаған, керісінше ішкі (яғни ми қабығынан сегменттелген сезімдік деректерді сүзгілеудегі қателік шындыққа сәйкес келмейтін нәрсені көруге, сезінуге, естуге немесе сезінуге әкелуі мүмкін) әсер ретінде қабылдамайтын нәрсені көруі мүмкін. Барлық адамдардың ой елестету қабілеті бірдей емес. Көптеген адамдар үшін көздері жабық болғанда қараңғылық басым. Алайда, кейбір адамдар түрлі-түсті, динамикалық бейнелерді көре алады (McKellar, 1957). Галлюциногендік препараттарды қолдану субъектінің саналы түрде ой-өрісіне қол жеткізу қабілетін, соның ішінде синестезияны арттырады (McKellar, 1957). Сонымен қатар, эпифиз – ақыл көзіне арналған гипотетикалық кандидат. Рик Страссман және басқалар өлімге жақын тәжірибелер (ӨЖТ) және түс көру кезінде без сыртқы сезімдік деректер бұғатталған кезде ішкі визуалды бейнелерді шығару үшін галлюциногендік химиялық N,N Диметилтриптаминді (ДМТ) бөліп шығарады деп болжады. Алайда, бұл гипотеза әлі де толыққанды нейрохимиялық дәлелдермен және ДМТ өндірісінің ықтимал механизмімен расталмады. Адамның ой-өрісінің болмауы афатазия деп аталады. Бұл термин алғаш рет 2015 жылғы зерттеуде ұсынылған. Ой-өрісінің кең таралған мысалдары – қиялдау және кітап оқыған кезде пайда болатын ойша визуализация. Тағы бір мысал – спортшылардың жаттығу кезінде немесе жарысқа дейін ойларына түсіріп, мақсатына жету үшін аттайтын қадамдарын көрсететіні. Музыкант әнді естігенде, оның ноталарын ойда "көріп", сондай-ақ, оларды барлық тондық қасиеттерімен ести алады. Бұл кейінірек пайда болатын әсерден, мысалы, кейінірек бейнеден өзгеше. Бейнелерді санамызға шақыру ерікті әрекет болуы мүмкін, сондықтан оны әртүрлі деңгейдегі саналы бақылаумен сипаттауға болады. Ойындағы бейнелердің қалай қалыптасатыны туралы бірнеше теориялар бар. Бұларға екі кодты теория, ұсыныстық теория және функционалдық теңдестік гипотезасы жатады. Аллан Пайвио 1971 жылы жасаған екі кодты теория – біздің миымыздағы ақпаратты бейнелеу үшін екі бөлек кодты қолданамыз дейді: бейне кодтары және сөздік кодтар. Бейне кодтары – мысалы, итті ойлағанда иттің суретін ойлау, ал сөздік код – "ит" деген сөзді ойлау. Тағы бір мысал – абстрактілі сөздерді, мысалы, әділеттік немесе махаббатты және нақты сөздерді, мысалы, піл немесе орындық ойлау арасындағы айырмашылық. Абстрактілі сөздер ойланғанда, оларды сөздік кодтармен ойлау оңайырақ – оларды анықтайтын немесе сипаттайтын сөздерді табу. Нақты сөздермен, бейне кодтарын қолдану және адамның немесе орындықтың суретін ойға келтіру оңайырақ, олармен байланысты немесе оларды сипаттайтын сөздер емес. Ұсыныстық теория бейнелерді түсініктің мағынасын сақтайтын, бейненің өзін емес, жалпы ұсыныстық код түрінде сақтауды қамтиды. Ұсыныстық кодтар бейненің сипаттамасы немесе символдық болуы мүмкін. Содан кейін олар бейнелерді құру үшін сөздік және визуалды кодқа қайта ауыстырылады. Функционалдық теңдестік гипотезасы бойынша, ойдағы бейнелер – бұл физикалық объектілердің нақты қабылдануы сияқты жұмыс істейтін "ішкі өкілдіктер". Басқаша айтқанда, "ит" деген сөз оқылғанда ойға келген иттің суреті, адам нақты итті көріп отырғандай интерпретацияланады. Бейнелердің нейрондық коррелятын анықтау үшін зерттеулер жүргізілді; алайда, зерттеулер көптеген нәтижелерді көрсетеді. 2001 жылға дейін жарияланған көптеген зерттеулер визуалды бейнелердің нейрондық корреляты 17-ші Бродман аймағында пайда болатынын көрсетеді. Ыстық өнімділік бейнелері премоторлық аймақтарда, прекунада және медиальды 40-шы Бродман аймағында байқалды. Жалпы есту бейнелері уақытша дауыс аймағында (TVA) қатысушылар арасында жүзеге асады, бұл жоғарыдан төменге қарай бейнелеу манипуляцияларын, өңдеуді және есту функцияларын сақтауға мүмкіндік береді. Ой-өрісі зерттеулері алдыңғы пириформалық қабықта және артқы пириформалық қабықта белсенділікті көрсетеді; ой-өрісі сарапшыларында иіс аймақтарымен байланысты үлкен сұр зат бар. Тактильді бейнелеу дорсолатеральды префронталды аймақта, төменгі фронталды гируста, фронталды гируста, инсулада, прецентральды гируста және базальды ганглийлердің қатысуымен медиальды фронталды гируста жүзеге асады (гемисфералық белсенділік ойша тактильді стимулдың орнына сәйкес келеді). Дәмдік бейнелеу зерттеулері алдыңғы инсулярлық қабықта, фронталды операкулумда және префронталды қабықта белсенділікті көрсетеді. Нейробейнелеу зерттеулерінің мета-талдауы екі жақты дорсальды париет, ішкі инсула және сол төменгі фронталды ми аймақтарының маңызды белсенділігін көрсетті. Неврологиялық пациенттерден алынған себептік дәлелдер, визуалды бейнелердің оқципиталды көру аймақтары зақымдалған немесе алдыңғы қабықтан ажыратылған кезде де мүмкін екенін көрсетеді. Сол уақытша зақымдану визуалды ой-өрісіне кедерес келтіруі мүмкін. Бұл тұжырымдармен сәйкес, 27 нейробейнелеу зерттеулерінің мета-талдауы визуалды ой-өрісімен байланысты белсенділікті сол жақтық теменгі уақытша қабықтың аймағында көрсетті, ол Фузиформалық Бейнелеу Торабы деп аталды. Қосымша Байес талдауы визуалды ой-өрісінде оқципиталды қабықтың ролін жоққа шығарды, бұл неврологиялық пациенттерден алынған дәлелдермен сәйкес келеді. Бейнелердің қабылдаумен бірдей уақытта болатыны ойланды, алайда, қатысушылар...

Бейнелеу бейнелерінің нейрондық субстраттары

Көрнекі бейнелеу – адамның көз алдында болмаған заттарды, адамдарды және орындарды ойда елестету қабілеті. Бұл қабілет мәселелерді шешу, есте сақтау және кеңістіктік ойлау үшін маңызды. Нейробиологтар бейнелеу мен қабылдаудың мидың бірнеше ортақ нейрондық негіздерін бөлісетінін анықтады, яғни бейнелеу және қабылдау кезінде ұқсас жұмыс істейтін ми аймақтарын, мысалы, көру қабығы мен жоғары деңгейдегі көру аймақтарын. Косслин және әріптестері (1999) көру бейнелеу кезінде көру қабығының алғашқы бөлімдері, 17 және 18/19 аймақтарының белсендірілетінін көрсетті. Олар қайталанатын транскраниалды магниттік стимуляция (rTMS) арқылы осы аймақтарды тежеудің көру қабылдау мен бейнелеудің нашарлауына әкелетінін анықтады. Сонымен қатар, зақымдалған науқастармен жүргізілген зерттеулер көру бейнелеу мен көру қабылдауының ұқсас ұйымдық құрылымы бар екенін көрсетті. Бұл тұжырымға сүйенсек, көру қабылдауы бұзылған пациенттерде де ақыл-ой бейнелеуінің сол деңгейінде кемшіліктер байқалады. Берманн және әріптестері (1992) К.К. атты пациентті сипаттап, көру бейнелеуі мен көру қабылдауы бір ұсыныс жүйесіне негізделген деген пікірге қарсы дәлелдер келтірді. К.К. – 33 жастағы ер адам, көлік апатынан кейін пайда болған көру объектілерін танудағы бұзылуға ұшырады. Бұл кемшілік оған заттарды тануға және оларды дұрыс көшіруге мүмкіндік бермеді. Күтпегендей, есте сақтаудан заттарды дәл суреттеу қабілеті оның көру бейнелеуінің сақталып, қалыпты күйде екенін көрсетті. Сонымен қатар, К.К. пішін, мөлшер, түс және композицияны бағау үшін көру бейнелеуін қажет ететін басқа да тапсырмаларды сәтті орындады. Бұл нәтижелер бұрынғы зерттеулермен қайшы келеді, себебі олар көру бейнелеуі мен көру қабылдауы арасында толық емес айырмашылық бар екенін көрсетеді. К.К. көру бейнелеудегі сәйкес кемшілікпен байланысты емес қабылдау тапшылығын көрсетті, бұл екі процестің бірдей нейрондық негіздер арқылы толыққанды байланысты емес екенін көрсетеді. Schlegel және әріптестері (2013) көру бейнелеуін өңдеу кезінде белсендірілген аймақтардың функционалдық МРТ-талдауын жүргізді. Олар 11 екі жақты кортикальді және кортикальді емес аймақты анықтады, олар көру бейнесін өңдеу кезінде, оны жай ғана сақтаған кездегіден гөрі жоғары белсенділік көрсетті. Бұл аймақтарға оқшылық бөлігі мен құрсақ ағыны аймақтары, екі париетті бөлік аймақтары, артқы париетті қабық және прекунус бөлігі, үш маңдай бөлігі аймақтары, маңдай көздері, дорсолатеральді маңдай қабығы және маңдай қабығы кірді. Авторлар осы аймақтардың жұмыс жады мен назарға қатысы бар екенін ескере отырып, олардың көру бейнелеуін өңдеуге қатысатын желінің бөлігі болуы мүмкін екенін болжайды. Бұл нәтижелер көру бейнелеуінде жоғарыдан төменге қарай көру аймақтарының белсендірілуін көрсетеді. Динамикалық себептік модельдеуді (DCM) пайдаланып, кортикальді желілердің байланысын анықтау үшін Ishai және әріптестері (2010) көру бейнелеуін таратушы желінің белсендірілуі маңдай қабығы және артқы париетті қабықтың қызметімен басталатынын көрсетті. Жадыдан объектілерді жасау алдымен маңдай және артқы париетті аймақтарды белсендіреді, содан кейін олар артқы көру аймақтарын кері байланыс арқылы белсендіреді. Маңдай қабығы мен артқы париетті қабықтың белсенділігі, сондай-ақ, объектілердің ұзақ мерзімді естеліктерден қайтаруына, оларды жұмыс жадында сақтауына және көру бейнелеуі кезінде назар аударуға қатысы бар екені анықталды. Осылайша, Ishai және әріптестері көру бейнелеуін таратушы желі артқы париетті қабықтан және маңдай қабығынан туындайтын назар механизмдерінен тұрады деп болжайды. Көру бейнелеуінің айқындығы – адамның бейнелеуді қажет ететін танымдық тапсырмаларды орындау қабілетінің маңызды компоненті. Көру бейнелеуінің айқындығы әр адамда да, бір адамның ішінде де әртүрлі болады. Дикстра және әріптестері (2017) оның аяғы қайта қалпына келгенде үлкен тасқа тепкенін айтты. Оның айтқысы келгені, тас – тек басқа бір ойдағы бейне және оның жеке материалдық өмір сүруі жоқ деген идея, ол жаңа ғана сезінген ауыр сезім деректерінің нашар түсіндірілуі. Дэвид Дойч Джонсонның идеализмге қарсылығын «Шындықтың матасы» атты еңбегінде былай деп түсіндіреді: егер біз әлем туралы ойдағы бейнелеріміздің құндылығын олар түсіндіре алатын сезім деректерінің сапасы мен мөлшері бойынша бағаласақ, онда қазіргі уақытта біздегі ең құнды ойдағы бейне – әлемнің нақты тәуелсіз өмір сүруі және адамдардың оны түсіндіру үшін ойдағы бейнелерді құру және бейімдеу арқылы сәтті дамуы. Бұл ғылыми ойлаудағы маңызды идея. Ғылыми реализмге қарсылар ішкі сезімнің ойдағы бейнелерге қалай болатынын сұрайды. Бұл кейде «гомункул проблемасы» деп аталады (сонымен қатар, «ақылдың көзі» де қараңыз). Проблема компьютер экранындағы бейнелердің компьютер жадында қалай болатынын сұрауға ұқсас. Ғылыми материализмге сәйкес, ойдағы бейнелер мен олардың қабылдануы ми күйлері болуы керек. Сынаушылардың пікірінше, ғылыми реалистер бейнелер мен оларды қабылдаушының мида қалай болатынын түсіндіре алмайды. Компьютер экранының аналогиясын пайдалану арқылы, бұл сынаушылар психология мен когнитивтік ғылымның мидағы компонентті (яғни «аппараттық құралды») немесе осы бейнелерді сақтайтын ойлау процестерін (яғни «бағдарламалық құралды») анықтауда сәтсіз болғанын айтады.

Эксперименталды психологияда

Когнитивтік психологтар және (кейін) когнитивтік нейробиологтар адам миының танымдық бейнелерді қалай және қандай жолдармен пайдаланатынына қатысты философиялық сұрақтарды эмпирикалық тұрғыдан зерттеді. Бұл тәжірибелерде 1970-ші жылдардың "ми – сериялық компьютер" философиялық метафорасы қарастырылды. Психолог Зенон Пылышин адам ақылы ойдағы бейнелерді математикалық ұғымдарға жіктеп өңдейді деп болжады. Роджер Шепард пен Жаклин Метцлер бұл көзқарасқа қарсы шығып, қатысушыларға 3D блоктардан ("объектілерден") тұратын топтардың 2D сызықтық суреттерін көрсетіп, екі суреттің бірдей екенін анықтауын сұрады, олардың кейбіреулері бірінші "объектінің" айналуы болды. Шепард пен Метцлер егер объектіні жіктеп, содан кейін оны негізгі математикалық ұғымдарға қайта құрасақ, онда "сериялық цифрлық компьютер" ретінде танымның басым көзқарасы бойынша, объектінің бірдей екенін анықтауға кеткен уақыт объектінің айналу дәрежесіне тәуелсіз болуы керек еді. Шепард пен Метцлер керісінше тапты: ойдағы бейнелеу тапсырмасындағы айналу дәрежесі мен қатысушылардың жауабына жетуіне кеткен уақыт арасындағы сызықтық байланыс. Бұл психикалық айналудың табысы адам ақылы мен миы психикалық бейнелерді топографиялық және топологиялық тұтастық ретінде сақтайды және манипуляциялайды дегенді білдірді, бұл психологтар тарапынан тез арада тексерілді. Стивен Косслин және әріптестері нейросуреттеу эксперименттерінде "F" әрпі сияқты объектілердің бейнесі адамның көру қабыршағының аймақтарында картаға түсіріліп, сақталып, тұтас бейне ретінде айналады екенін көрсетті. Сонымен қатар, Косслиннің жұмысы қиялданған және сезімдік тітіркендіргіштердің нейрондық карталары арасында айтарлықтай ұқсастықтар бар екенін көрсетті. Осы зерттеулердің авторлары зерттелген нейрондық процестер математикалық және есептеу негіздеріне сүйенсе де, ми математикалық модельді есептеудің орнына топологиялық негізделген бейнелердің тізбесін үнемі есептейтін математиканы басқаруға бейімделген сияқты деген қорытынды жасады. Нейрология мен нейропсихологияның соңғы зерттеулері "ақыл – сериялық компьютер" теориясын күмәнге түсіріп, адамның психикалық бейнелері визуалды және кинестетикалық түрде көрінеді деп дәлелдеді. Мысалы, бірнеше зерттеулер адамдардың қол сияқты нысандардың сызықтық суреттерін адам денесінің буындарына сәйкес келмейтін бағытта айналдыру кезінде баяу болатынын және ауырған, жарақат алған қолдары бар науқастардың жарақат алған қолдың жағынан қолдың сызықтық суретін ақылмен айналдыру кезінде баяу болатынын көрсетті. Кейбір психологтар, соның ішінде Косслин, мұндай нәтижелер мидағы визуалды және моторлық бейнелерді өңдейтін мидағы бөлек жүйелер арасындағы араласудан туындайды деп санайды. Кейінгі нейросуреттеу зерттеулері моторикалық және визуалды бейнелеу жүйесі арасындағы араласуды қатысушылардың сызықтық суреттерде көрсетілгендерге ұқсас нысандарды құру үшін біріктірілген нақты 3D блоктарын қолмен ұстауы арқылы туындатуға болатынын көрсетті. Аморим және басқалар 3D блок фигураларының Шепард пен Метцлердің сызықтық суреттеріне цилиндрлі "бас" қосылғанда, қатысушылар милық айналу мәселелерін шешуде жылдам және дәл болғанын көрсетті. Олар қозғалыс бейнесі – бұл визуалды психикалық бейнелерді тежейтін "араласу" ғана емес, сонымен қатар психикалық бейнелерді жеңілдетуге қабілетті деп санайды. Когнитивтік нейробиологиялық көзқараспен ойлы бейнелерді зерттеу жалғасқан сайын, зерттеулер сериялық және параллель немесе топографиялық өңдеу мәселелерінен тыс, ойлы бейнелер мен қабылдау бейнелерінің арасындағы қарым-қатынас мәселелеріне дейін кеңейді. Ми суреттерін алу (fMRI және ERP) және нейропсихологиялық науқастар зерттеулері ми суреті – бұл сыртқы тітіркендіргішті қабылдау кезінде әдетте белсендірілген ми бейнелерінің есте сақтаудан қайта белсендірілуі деген гипотезаны тексеру үшін пайдаланылды. Басқаша айтқанда, алманы қабылдау мидың визуалды жүйесінде контурлық және орналасу, пішін және түстер бейнелерін іске қосса, онда алманы елестету жадыда сақталған ақпаратты пайдалана отырып, осы бейнелердің кейбірін немесе бәрін іске қосады. Бұл идеяның алғашқы дәлелі нейропсихологиядан келді. Мидың зақымдануы бар пациенттер белгілі бір жолдармен қабылдауды бұзады, мысалы, пішін немесе түстердің бейнелерін зақымдау, олардың психикалық бейнелеуі де ұқсас түрде бұзылған болып көрінеді. Нормалды адам миының функциясын зерттеулер осы қорытындыны қолдайды, қатысушылар визуалды объектілер мен көріністерді елестететін кезде мидың визуалды аймақтарында белсенділік байқалады. Бұл және көптеген басқа зерттеулер когнитивтік ғылым, психология, нейробиология және философия салаларында психикалық бейнелердің нейрондық статусы бойынша салыстырмалы консенсусқа әкелді. Жалпы алғанда, зерттеушілер бас ішінде осы психикалық бейнелерді қарап отыратын гомункулус жоқ екенін, бірақ миымыз бейнелерге ұқсас тұтастық ретінде психикалық бейнелерді құрайтынын және сақтайтынын келіседі. Бұл бейнелердің адам миында, әсіресе тіл мен коммуникацияда қалай сақталып, манипуляцияланатыны мәселесі зерттеу үшін өте маңызды сала болып қалады. Психикалық бейнелерге қатысты ұзақ жылдар бойы жүргізіліп келе жатқан зерттеулердің бірі – адамдардың бейнелерінің айқындығындағы үлкен жеке айырмашылықтар туралы хабарлауы. Мұндай айырмашылықтарды бағалау үшін арнайы сауалнамалар жасалды, соның ішінде Дэвид Маркс жасаған Визуалды Бейнелердің Айқындығы Сауалнамасы (VVIQ). Лабораториялық зерттеулер бейнелердің айқындығындағы субъективті айырмашылықтар мидағы әртүрлі нейрондық күйлермен және суреттерде ұсынылған ақпаратты дәл еске түсіру қабілеті сияқты әртүрлі когнитивтік қабілеттермен байланысты екенін көрсетті. Родвей, Гиллис және Шепман VVIQ2 бойынша жоғары және төмен айқындық көрсеткіштері бар қатысушылардың өнімділігінде кез келген айырмашылық бар екенін анықтау үшін жаңа ұзақ мерзімді өзгеріс анықтау тапсырмасын пайдаланды. Родвей және басқалар жоғары айқындық көрсеткіштері бар қатысушылар төмен айқындық көрсеткіштері бар қатысушыларға қарағанда суреттерге қатысты маңызды өзгерістерді анықтауда айтарлықтай дәл екенін анықтады. Бұл бұрынғы зерттеудің нәтижелерін қайталады. Соңғы зерттеулер VVIQ көрсеткіштеріндегі жеке айырмашылықтар адамның әртүрлі әрекеттерді визуалдаған кезде миындағы өзгерістерді болжау үшін пайдаланылуы мүмкін екенін көрсетті. Функционалдық магниттік резонанс бейнелеуі (fMRI) қатысушылар өздерін немесе басқа адамды тіреуге немесе баспалдақпен көтерілуге визуалдаған кезде ерте визуалды қабықшаның жалпы миға қатысты белсенділігі арасындағы байланысты зерттеу үшін пайдаланылды. Хабарланған бейне айқындығы визуалды қабықшадағы fMRI сигналымен айтарлықтай корреляция көрсетеді. Осылайша, визуалды бейнелердің айқындығындағы жеке айырмашылықтар объективті түрде өлшенуі мүмкін. Лоджи, Перне, Буонокоре және Делла Сала (2011) VVIQ бойынша айқын және нашар бейнелерді хабарлаған адамдардан психикалық айналуға қатысты мінез-құлқы және fMRI деректерін пайдаланды. Топтар мидың белсенділік үлгілерінде ерекшеленді, бұл топтардың бірдей тапсырмаларды әртүрлі жолдармен орындағанын көрсетеді. Бұл тұжырымдар VVIQ көрсеткіштері мен психикалық айналу өнімділігі арасында бұрын хабарланған байланыстың болмауын түсіндіруге көмектеседі.

Оқыту және оқыту стильдері

Кейбір білім беру теориялықтары оқу стиліндерін зерттеуде ақыл-ой бейнелері идеясын қолданды. Бұл теорияларды қолдаушылар адамдардың көбінесе визуалды, аудиторлық және кинестетикалық тәжірибе жүйелеріне баса назар аударатын оқу процестері болатынын айтады. Осы теорияларға сәйкес, бірнеше сезімталдық жүйелерді қолдана отырып оқыту оқуға пайдалы, және олар мұғалімдерді мүмкіндігінше визуалды, аудиторлық және кинестетикалық жүйелермен үйлесетін мазмұн мен медианы пайдалануға шақырады. Білім беру зерттеушілері ақыл-ой бейнелерінің оқу деңгейіне әсер ететінін зерттеді. Мысалы, бес саусақтың көмегімен фортепианода ойнауды көзге елестету (ақыл-оймен жаттығу) ақыл-оймен жаттығусыз қарағанда нәтижелерді айтарлықтай жақсартты, бірақ физикалық жаттығумен салыстырғанда оның әсері аз болды. Зерттеу авторлары "ақыл-оймен жаттығудың өзі қозғалыс дағдыларын үйренудің бастапқы кезеңдерінде қатысатын нейрондық тізбектерді өзгертуге жеткілікті болып көрінеді" деп мәлімдеді.

Визуализация және дін

Ақыл-оймен бейнелеу әлемдік діндердің көптегенінде, әсіресе дұға мен медитацияға көмектесу үшін қолданылады.

Тибет дәстүрлері

Жалпы, Ваджраяна буддизмі мен Бон идам садханасы, қие рим және дзог рим медитация тәсілдеріндегі Тюльпа құрылымында, сондай-ақ янтра, танга және мандала дәстүрлерінде күрделі визуализациялау немесе ойша елестету (Жан Хьюстонның трансперсоналдық психология тілімен) процестерін қолданады. Бұл ретте, толыққанды пішіннің санада берік ұсталуы, құдайлыққа негіз болатын 'шынайы' жаңа өнер туындысын жасаудың қажетті шарты болып табылады.

Орналастыру әсерлері

Ақыл-ой бейнесі қиялданған тәжірибенің орнына қолданылуы мүмкін: Тәжірибені елестету, осы тәжірибені шындықта бастан өткерген кезде туындайтын танымдық, физиологиялық және мінез-құлықтық салдарға ұқсас әсерлерді қозғауы мүмкін. Мұндай әсерлердің кем дегенде төрт түрі анықталған. Тамақты ойша жеу оның нақты тұтынуын азайтуы мүмкін. Мақсатқа қол жеткізуді қиялдау, нақты мақсатқа жетуге деген мотивацияны төмендетуі мүмкін.