Кіріспе
Эпифеноменализм – бұл ақыл-дене проблемасы бойынша ақыл-ой философиясының бір ұстанымы. Оған сәйкес, субъективті психикалық құбылыстар өздерінің болуы үшін адам денесіндегі физикалық және биохимиялық құбылыстарға толығымен тәуелді, бірақ олардың өзі физикалық құбылыстарға ешқандай ықпал етпейді. Эпифеноменализм бойынша, субъективті психикалық күйлердің (мысалы, ниеттердің) физикалық құбылыстарға әсер ететіндей сезім – бұл иллюзия, ал сана – әлемнің физикалық күйлерінің жанама нәтижесі. Мысалы, қорқыныш жүректің соғуын жылдамдататын сияқты көрінеді, бірақ эпифеноменализмге сәйкес, жүрек соғуын жылдамдататын – ми мен жүйке жүйесінің биохимиялық секрециялары (мысалы, адреналин), ал емес қорқыныш сезімі. Психикалық құбылыстар физикалық ештеңеге себеп бола алмайтын, бірақ физикалық емес қасиеттерге ие болғандықтан, эпифеноменализм – қасиеттік дуализмнің бір түрі саналады.
Epiphenomenalism is a position of philosophy of mind on the mind–body problem which holds that subjective mental events are completely dependent for their existence on corresponding physical and biochemical events within the human body, yet themselves have no influence over physical events. According to epiphenomenalism, the appearance that subjective mental states (such as intentions) influence physical events is an illusion, consciousness being a by product of physical states of the world. For instance, fear seems to make the heart beat faster, but according to epiphenomenalism the biochemical secretions of the brain and nervous system (such as adrenaline)—not the experience of fear—is what raises the heartbeat. Because mental events are a kind of overflow that cannot cause anything physical, yet have non physical properties, epiphenomenalism is viewed as a form of property dualism.
Аргументтер
Эпифеноменализмді қолдау үшін кейбір нейрофизиологиялық деректер ұсынылған. Мұндай ең ерте деректердің бірі – Bereitschaftspotential немесе «дайындық потенциалы», онда ерікті әрекеттерге қатысты электрлік белсенділік субъект әрекетті орындау туралы шешім қабылдамас бұрын екі секундқа дейін тіркелуі мүмкін. Соңғы кезде Бенджамин Либет және авторлар (1979) көрсеткендей, стимул саналы тәжірибеге айналуына 0,5 секундқа дейін уақыт кетеді, тіпті субъектілер реакция уақыты сынақтарында стимулға 200 миллисекунд ішінде жауап бере алады. Бұл эксперименттің әдістері мен қорытындылары көп сынға ұшырады (мысалы, Либеттің (1985) мақсатты мақаласындағы көптеген сын пікірлерін қараңыз), соның ішінде жақында Питер Цзе сияқты нейробиологтар дайындық потенциалының санамен ешқандай қатысы жоқ екенін көрсетуге тырысты. Оқиғаға байланысты потенциалдар бойынша соңғы зерттеулер де саналы тәжірибе оқиғадан кейін 300 миллисекунд немесе одан да көп уақыт өткеннен кейін ғана потенциалдың соңғы фазасында (P3 немесе одан кейін) пайда болатынын көрсетіп тұр. Брегманның дыбыстық үздіксіздік иллюзиясында, таза тоннан кейін кең спектрлі шу келеді, ал шудан кейін дәл сол таза тон келеді, нәтижесінде тон шудың барлық кезеңінде естілгендей сезіледі. Бұл да саналы тәжірибе пайда болуына дейін деректерді өңдеуде кешігу бар екенін көрсетеді. Танымал ғылым авторы Тор Нёрретрандерс бұл кешігуді «пайдаланушы иллюзиясы» деп атады, яғни бізде саналы бақылаудың иллюзиясы ғана бар, ал көптеген әрекеттер мидың санасыз бөліктерімен автоматты түрде басқарылады, ал саналы ой – жай ғана бақылаушы рөлінде.
Қарсы дәлелдер
Эпифеноменализмге қарсы ең қуатты аргумент – оның өзіне қайшылық келтіретіні: егер біз эпифеноменализм туралы білсек, онда біздің миымыз сананың бар екенін біледі, бірақ егер эпифеноменализм дұрыс болса, онда миымыз сана туралы ешқандай білімге ие болмауы керек, себебі сана ешқандай физикалық нәрсеге әсер етпейді. Дегенмен, кейбір философтар мұны толыққанды жоққа шығару деп қабылдамайды. Мысалы, философ Виктор Аргонов эпифеноменализм – күмәнді, бірақ тәжірибелік тұрғыдан жоққа шығаруға болатын теория деп мәлімдейді. Оның пікірінше, жеке сана әлемдегі сананың бар екендігі туралы білімнің жалғыз көзі емес. Кез келген тірі организм (тіпті философиялық зомби) сана мен сана-дене проблемасы туралы білімге ие болуы мүмкін, туа біткен білімнің нәтижесінде. Сана туралы ақпарат (және оның қиын мәселелері, мысалы, квалия және сананың қиын мәселесі) қағида бойынша, әлемнің жаратылуынан бастап материалдық әлемде жасырылған түрде «жазылған» болуы мүмкін. Эпифеноменалистер Құдай материалдық емес сананы және материалдық адам мінез-құлқының егжей-тегжейлі «бағдарламасын» жаратты деуі мүмкін, бұл сана-дене проблемасы туралы сөз қозғауға мүмкіндік береді. Эпифеноменализмнің бұл нұсқасы өте ерекше көрінеді, бірақ оны таза теориялық тұрғыдан қарастырудан шығаруға болмайды. Алайда, Аргонов эксперименттер эпифеноменализмді жоққа шығаруы мүмкін екенін айтады. Атап айтқанда, егер адам миындағы сананың нейрондық корреляттары табылып, адамның сана туралы сөйлеуі солардың салдарынан туындайтыны дәлелденсе, эпифеноменализм жоққа шығарылуы мүмкін. Деннет сияқты кейбір философтар эпифеноменализмді де, квалияның бар екенін де Гилберт Райлдің картезиандық «машинадағы рухқа» қарсы айтқан айыптамасымен бірдей, категориялық қателік деп санайды. Бұл тұрғысынан, квалия немесе саналы тәжірибе анықтама объектілерінің санатына емес, іс-әрекет ету тәсілдерінің санатына жатады. Функционалистер психикалық күйлерді олардың жалпы рөлімен, организмнің толыққанды жұмысына қатысты белсенділігімен жақсы сипатталады деп мәлімдейді. «Бұл ілім Аристотельдің жан туралы түсінігіне қатысты және Гоббстің ақыл-ойы «есептеу машинасы» ретінде қарауында алдын ала айтылған, бірақ ол 20 ғасырдың соңғы үштен бірінде ғана толыққанды түсіндірілді (және кеңінен қабылданды)». Стимул мен жауапты байланыстыратындықтан, сана функциясы автоматтар теориясында кіріс/шығысты өңдейтін бағдарламаға ұқсас. Принцип бойынша, көптеген іске асыру платформаға тәуелділіктен аулақ болуға кепілдік береді, аппараттық және операциялық жүйелер тұрғысынан немесе, гипотеза бойынша, биология мен философия тұрғысынан. Жоғары деңгейдегі тіл ең күрделі бағдарламаларды жасау үшін қажетті болғандықтан, функционализм редуктивті емес физикализмнің қатаң жоюшы материализмге қарағанда артықшылықтары бар екенін білдіреді. Жоюшы материалистер «халық психологиясы» ғылыми емес деп санайды, сондықтан болашақтағы нейробиологиялық есептің пайдасына сана, құштарлық және сенім сияқты қарапайым ұғымдарды жою жақсы болады. Дж. Л. Маккидің қателік теориясы сияқты, орташа көзқарас, жалған сенімдерді сана ұғымынан жою керек, бірақ ұғымның өзін жоймау керек, заңды негізгі мағынасын сақтап қалу керек. Бенджамин Либеттің нәтижелері эпифеноменализмді қолдайды, бірақ ол субъектілердің әлі де «вето құқығы» бар екенін санайды, себебі дайындық потенциалы әрқашан әрекетке әкелмейді. «Еркіндіктің эволюциясы» еңбегінде Дэниел Деннет еркін ерік жоқ деген тұжырым сананың орналасуы туралы күмәнді болжамдарға және Либеттің нәтижелерінің дәлдігі мен интерпретациясына күмән келтіреді. Либет стиліндегі зерттеулерге нейробиолог Адина Роскис және когнитивтік теоретиктер Тим Бэйн мен Альфред Меле де сын айтқан. Басқалар Bereitschaftspotential сияқты деректер эпифеноменализмді сол себеппен әлсіретеді деп дәлелдейді, себебі мұндай эксперименттер субъектінің саналы тәжірибе мен саналы шешімнің пайда болған уақытын хабарлауына негізделеді, осылайша субъектінің саналы түрде әрекет ете алуына сүйенуі. Бұл қабілет ертедегі эпифеноменализмге қайшы келеді, Хакслиге сәйкес, сананың «желі қозғалтқышының жұмысын қосатын бу сыбызғысының машинасына әсері жоқ сияқты ешқандай күші жоқ» деген кең мәлімдеме. Сана-дене дуалистері эпифеноменализмді осы себептермен қабылдамайды. Адриан Г. Гуггисберг және Аннаис Моттаз да осы нәтижелерге күмәмен қарады. Аарон Шургер және әріптестерінің PNAS журналында жарияланған зерттеуі дайындық потенциалының өзінің себептік табиғаты (және жалпы алғанда, қозғалысқа дейінгі нейрондық белсенділіктің «күшеюі») туралы болжамдарға күмәмен қарады, осылайша Либет және Фрид сияқты зерттеулерден алынған қорытындыларды жоққа шығарды. Интерракционизмді қолдай отырып, Селия Грин (2003) эпифеноменализм субстанциялық дуализм тудырған өзара әрекеттесу мәселесіне тіпті қанағаттанарлық шешім бермейді деп санайды. Ол субстанциялық дуализмды білдірмесе де, Гринге сәйкес, эпифеноменализм екіталай өзара әрекеттесудің бір жақты түрін білдіреді, оны субстанциялық дуализмдегідей түсіну қиын. Грин бұл мәселенің азаматтығы физикалық оқиғалардың психикалық оқиғалардан басымдығына қатысты зерттелмеген сенімнен туындауы мүмкін деп санайды. Уильям Джеймс, Карл Поппер, Джон С. Экклс және Дональд Саймонс сияқты ғалымдар мен философтар эпифеноменализмді эволюциялық тұрғыдан жоққа шығарады. Олар сананың ми қызметінің эпифеномены екенін айту эволюциялық теориямен үйлесімді емес екенін көрсетеді, себебі егер сананың қызметі болмаса, ол бұрыннан жойылған болар еді, себебі эволюция оны жақтамас еді.