Кіріспе

Ми философиясындағы метафизикалық теориялар класы
Нейтральды монизм – ми философиясындағы ми мен материя арақатынасына қатысты метафизикалық теориялар класын қамтитын термин. Бұл теориялар шындықтың негізгі табиғатын ни мен физикалық емес деп қарастырады; яғни, ол «нейтралды». Нейтральды монизм ми философиясының теориялық мәселелерін, атап айтқанда, ми-дене проблемасын және сананың қиын проблемасын шешуге қатысты потенциалды шешім ретінде маңызға ие болды. Ми-дене проблемасы – мидің материямен қалай байланысқанын түсіндіру мәселесі. Қиын проблема – бұл физикалистік сана теорияларына бағытталған философиялық мәселе: мәселе сонда, таза физикалық әлем саналы тәжірибені қалай тудыратыны анық емес. Өйткені физикалық түсіндірмелер механикалық болып табылады: яғни, олар құбылыстарды негізгі функциялар мен құрылымдарға сүйене отырып түсіндіреді. Мұндай түсіндірмелер көптеген құбылыстар үшін жақсы жұмыс істейтін сияқты көрінсе де, саналы тәжірибе функционалдық түсіндірмелерге ерекше қарсы тұрады. Философ Дэвид Чалмерстің айтуынша: «Тәжірибеге қатысты барлық танымдық және мінез-құлық функцияларын түсіндіргенімізден кейін де – қабылдауды ажырату, жіктеу, ішкі қол жеткізу, ауызша баяндау – бұл функциялардың орындалуы неліктен тәжірибемен бірге жүреді деген жауапсыз сұрақ қалмауы мүмкін?» Қиын проблема Чалмерс пен басқа да философтарды сананы физикалық немесе химиялық механизмдер тұрғысынан түсіндіруге тырысудан бас тартуға итермеледі (PhilPapers-тің соңғы сауалнамасына сәйкес, философтардың баршасының 56,5% ғана физикалистер). Осыған байланысты, сананың болуын түсіндіруге қолайлы түсіндірмелік аяларды ұсына алатын баламалы онтологияларға (мысалы, нейтральды монизмге) деген сұраныс артып келеді. Бұл теорияны Уильям Джеймс және Бертран Рассел сияқты бірнеше белгілі ағылшын тілінде сөйлейтін философтар қабылдады.

Басқа теориялармен байланысы

Нейтралды монизм ақыл-ой философиясындағы теориялық мәселелерді шешудің мүмкін болатын жолын ұсынатындықтан, оны оның қарсылас тұжырымдарымен салыстыруға көмектеседі (яғни, осы мәселелерге ұсынылған баламалы шешімдер). Бұл қарсы тұжырымдарды ақыл мен материя арасындағы қатынас арқылы және олардың қайсысы негізгі деп есептелетіні арқылы анықтауға болады. «Негізгі» терминінің мұнда техникалық мағынада қолданылатынын ескеру қажет. Бір нәрсе негізгі болып есептеледі, егер ол басқа ешқандай нәрсеге келтірілмейтін болса. Мысалы, туған күн торты негізгі емес, себебі оны құрамына кіретін ингредиенттерге дейін тоқтатуға болады; Лего үйі негізгі емес, себебі оны құрамына кіретін Лего бөліктеріне дейін тоқтатуға болады; ал корпорация негізгі емес, себебі оны әртүрлі ғимараттарға, қызметкерлерге және т.б. дейін тоқтатуға болады. Керісінше, физиканың негізгі өзара әрекеттесулері негізгі болып табылады, себебі оларды төменгі деңгейдегі физикалық өзара әрекеттесулерге дейін тоқтату мүмкін емес. Сол сияқты, ақыл-ой философиясындағы маңызды мәселе – шындықтың негізгі қасиеттері ретінде саналы тәжірибе сияқты ақыл-ой қасиеттерінің болуы. Физикалистер мұны жоққа шығарады және сана мен барлық психикалық қасиеттер төменгі деңгейдегі физикалық қасиеттерден туындайды (мысалы, судың қасиеттері H2O-дан туындайтыны сияқты) деп мәлімдейді. Идеалистер, керісінше, шындықтың негізінен ақыл-ой екеніне және физикалық заттардың ақылға тәуелді қабылдаулардан басқа ештеңе емес екеніне сенеді. Дуалистер екі жақты ұстанымды қолдайды, себебі олар шындықтың негізінен ақыл-ой және физикалық элементтерден тұратынына, олардың әрқайсысы екіншісіне келтірілмейтініне сенеді. Сонымен қатар, панпсихистер бар, олар барлық нәрсенің ақыл-ой және физикалық екеніне сенеді (сана – бұл шындықтың «ішкі жағынан» көрінісі, ал физикалық әлем – шындықтың «сыртқы жағынан» көрінісі). Нейтралды монистер осы қалыпты бұзып, шындықтың негізгі элементтерінің физикалық немесе психикалық емес екенін жоққа шығарады.

Дуализм

Нейтральды монизм дуализмге ұқсас, себебі екеуі де шындықты ақыл-ой және физикалық қасиеттерге ие деп қарастырады, олардың бірін-біріне келтірілуі мүмкін емес. Алайда, дуализмнен өзгеше, нейтральды монизм бұл қасиеттерді мағыналы жағынан негізгі немесе бір-бірінен бөлек деп санамайды. Дуализм – шындықтың, ең жалпы айтқанда, екі түрлі субстанциядан немесе қасиеттерден тұратындығы туралы көзқарас: физикалық субстанциялар/қасиеттер және психикалық субстанциялар/қасиеттер. Нейтральды монизм, керісінше, сана мен материяның екеуі де психикалық та, физикалық та емес, үшінші нейтральды субстанцияға тәуелді екенін айтады. Барух Спинозаның пікірінше, сана мен дене – Табиғаттың немесе Құдайдың екі жақты көрінісі, ол оларды жалғыз нақты зат ретінде анықтады. Схемалық айырмашылықтар мен нейтральды монизмнің арасындағы қарама-қайшылық өте анық болғанымен, теориялардың қазіргі заманғы түсініктері кейбір маңызды салаларда үйлеседі. Мысалы, Чалмерс (1996) нейтральды монизм мен оның басымдық беретін қасиеттік дуализмі арасындағы айырмашылықтың кейде көбінесе сөздік мәніне байланысты болуы мүмкін деп мәлімдейді.

Панпсихизм

Панпсихизм – барлық физикалық нәрселердің санаға ие деген сенімдегі теориялар тобы. Джон Сёрл оны бейтарап монизмнен және оның дуализмнің бір түрі ретінде қараған меншік дуализмінен ажыратты. Дегенмен, кейбір бейтарап монистік теориялар панпсихистік, ал кейбір панпсихистік теориялар бейтарап монистік болып табылады. Бірақ, олардың арасы әрқашан толыққанды сәйкес келе бермейді. Мысалы, Расселдің монизмі комбинация мәселесіне жауап ретінде панпсихизм емес. Керісінше, меншік дуализмінің кейбір түрлері панпсихистік болуы мүмкін, бірақ бейтарап монистік емес.

Бұрынғы оқиғалар

Барух Спиноза мен Дэвид Юм шындық туралы бейтарап монизм ретінде түсіндірілуі мүмкін сипаттамалар келтірді. Спинозаның "Этикадағы" метафизикасы монологиялық көзқарас пен дене мен жанның бір екендігін көрсететін бейтарап көзқарасқа дамыл жиды. Х.Х. Прайс Хьюмнің эмпиризмінің "сезімдердің бейтарап монистік теориясын" ұсынатынын айтады, себебі "материя да, жан да сезім деректерінен құралады". 19 ғасырдың соңында физик Эрнст Мах физикалық нысандардың қабылданатын психикалық қасиеттерінен бөлек ештеңе емес екенін теориялады. Соңында Мах "объект пен эго – бірдей сипаттағы уақытша құрастырылған түсініктер" деген қорытындыға келді.

ХХ ғасырдың басында

Уильям Джеймс радикалды эмпиризм тұжырымын «Дұрыс та, сана бар ма?» атты эссесінде бейтарап монизмді ілгерілету үшін ұсынды, 1904 жылы жарық көрген (1912 жылы «Радикалды эмпиризм туралы эсселерде» қайта басылды). Уильям Джеймс әлемге қатысты толық бейтарап монистік көзқарасты толыққанды жеткізген алғашқы философтардың бірі болды. Ол бұл көзқарасты сол кезде кең таралған неокантиандыққа қарсылық ретінде жақтады. Джеймстің ізбасары Бертран Расселл бейтарап монизмді қолдады және осы терминді өзі енгізді. Расселл мансабының басында-ақ бейтарап монизмге қызығушылық танытты және 1919 жылдан бастап бұл көзқарасты ресми түрде қабылдады. Ол бұл онтологияны «ғылыми философияның жоғарғы қағидасы» деп бағалады. Расселлдің бейтарап монизм жөніндегі түсінігі оның өмірі бойында бірнеше рет өзгерді. Оның ұстанымы замандастары арасында пікір таласына түсті; Г.Э. Мур Расселлдің философиясы фактілерді дұрыс түсінбеу салдарынан (мысалы, танысу ұғымы) кемшілікке ұшырағанын айтты. Ақыл-дене арақатынасы туралы бейтарап монизмді тарихшы К.Д. Броуд «Ақыл және табиғаттағы орны» еңбегінде сипаттады. Бродтың ақыл-дене мәселесіне қатысты мүмкін көзқарастар тізімі, «Бродтың 1925 жылғы әйгілі тізімі» (Бродтың кітабының XIV тарауына қараңыз) ретінде танылды, бұл теорияның негізін және болашағын анықтады. Уэли Карингтон «Материя, ақыл және мағына» (1949) атты кітабында бейтарап монизмнің бір түрін жақтады. Ол ақыл мен материяның екеуі де «когнита» немесе сезімдік деректер деп аталатын бірдей компоненттерден тұрады деп санды. Ресейлік психолог Борис Сидис те бейтарап монизмнің кейбір түрлерін ұстанған сияқты көрінеді.

Қазіргі

Девид Чалмерс Дегенмен, Джонатан Вестфал «Ақыл-Дене мәселесі», 2016 жылы жариялаған еңбегінде осы көзқарастың Махиандық нұсқасын қорғады.

Аргументтер жақта

Расселл оның үнемділігіне байланысты бейтарап монизмге қызығушылық танытты. Оның пікірінше, бейтарап монизм метафизика үшін "үлкен жеңілдетуді" ұсынады. Бұл нәрсенің мәні – бейтарап монизм сананың қиын мәселесіне шешім береді. Аннака Харрис қиын мәселені "сезімтал емес материядан тәжірибе қалай пайда болады" деп тұжырымдады; бейтарап монист егер материя бейтарап болса және оның ішінде сезімнің белгілі бір деңгейі болса, онда тәжірибе физикалық материядан қалай құпия түрде пайда болатынын түсіндірудің қажеті жоқ әлеммен қабылдау байланысы бар деп дәлелдеу арқылы мәселені шешеді. Бұл қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін сыртқы және ішкі қасиеттер арасындағы айырмашылықты анықтау қажет. Сыртқы қасиеттер – бұл әлеммен өзара әрекеттесу арқылы туындайтын және сырттан байқалатын қасиеттер, мысалы, құрылымдар мен формалар. Ішкі қасиеттер – бұл олардың өзінің болуымен байланысты және міндетті түрде сырттан байқала бермейтін қасиеттер. Егер көмектесе алса, сыртқы қасиеттерді "көзқарастар" деп, ал ішкі қасиеттерді "ауру" деп қарастыруға болады. Дегенмен, бұл теңеу тез бұзылады. Астрофизик Артур Эддингтон физиканың тек өлшемдік көрсеткіштерді ғана беруге қабілетті екенін, бірақ заттардың ішкі табиғаты туралы ештеңе айтпайтынын атап өтті. Басқаша айтқанда, ғылымдағы оң пікірлер шындықтың сыртқы қасиеттерімен, яғни олардың өзара байланыстарымен байланысты. Алайда, материяның ішкі қасиеттері белгісіз болғандықтан, олардың жоқ екенін білдірмейді, және шын мәнінде қажет болуы мүмкін. Бірақ кейбір радикалды платонистер бар, мысалы Макс Тегмарк, шындықтың өзіндік қасиеттері жоқ деп санайды. Тегмарк пікірінше, ғалам математикадан тұрады, оны негізге алатын ештеңе жоқ. Чалмерс айтқандай, "таза себептік ағым" әлемі логикалық тұрғыдан мүмкін емес, себебі "себеп-салдарлық байланыста ештеңе жоқ". Оны сыртқы белгілер арқылы көруге болмайды (басқа сананың мәселесі дәлелдейді), бірақ біз оның бар екенін тікелей тәжірибемізден білеміз. Егер (1) сана материяның жалғыз ішкі қасиеті болса, оған дәлел бар, және (2) материяның ішкі қасиеттері болуы керек болса, онда барлық материяның ішкі сана қасиеттері бар деп индуктивті түрде қорытуға болады. Ақыл-дене мәселесін қарастыратын бейтарап монизмді сынға алатындар жиі "біріктіру мәселесін" ең маңызды қиындық ретінде анықтайды. Бейтарап монизм ақыл мен дененің бір бейтарап субстанцияның екі аспектісі екенін айтады. Бұл жағдайда микроқұрылымдардың негізгі саналы тәжірибелері болады, бұл тәжірибелердің қалай бірігіп, күрделі адам санасын құрастыруы туралы сұрақтар тудырады. Біріктіру механизмі – даудың басты нүктесі. Сэм Коулман тақырыпты жинақтау ұғымы өзінен-өзі үйлесімсіз деп санайды. Оның пікірінше, егер екі ерекше көзқарас, А және В, "супер ақылға" біріктірілсе, бұл тұлға парадоксальды түрде А-ның тәжірибесін В-сіз және керісінше қамтуы керек, сонымен қатар біртұтас тәжірибені сақтап қалуы керек, бұл қарама-қайшылықты көрінетін жағдай. Екінші жағынан, Гален Строусон бұл түйіннің шешімі әлі шешілмеген сананың аспектілерінде болуы мүмкін деп болжайды. Ол біздің қазіргі сана туралы түсінігіміз толық емес екенін және одан әрі зерттеулер субъектінің жинақтау мәселесінің логикалық түрде қалай пайда болатынын ашып, бейтарап монизмнің негізгі біріктіру мәселесіне шешім табуы мүмкін екенін білдіреді. Осы сынды кеңейте отырып, бейтарап монизм азайту мен жою дилеммасымен күреседі. Теория ол азайтуға тырысатын субъектілердің онтологиялық мәртебесімен күреседі: олар жай ғана оңайлатылған ба, әлде толығымен жойылған ба? Бұл пікірталас бейтарап монизмнің дәстүрлі ұғымдарға, мысалы, "ақыл" және "материя" қатынасын түсінудің ажырамас бөлігі болып табылады. Эрнст Мах бұл дилемманы "дене" және "эго" сияқты субъектілердің тұрақты бірліктер емес, керісінше уақытша құрылымдар немесе өзара тығыз байланысты элементтердің композиттері деп ұсынды. Бұл осы құрылымдарды тұжырымдауда сұйық екенін білдіреді, олардың пайдалы ойдан шығарылған және күрделі элементтердің күрделі комбинациялары арасында тербелісін. Бертран Расселл де "білім", "есте сақтау", "түсінік" және "сезім" сияқты дәстүрлі психологиялық терминдерді сөздіктерден алып тастауды ұсынды, өйткені олар негізгі шындықты дұрыс көрсетпейді деп сенді. Оның пікірінше, ақыл мен материя туралы дәстүрлі дуалистік және материалистік түсініктер жеткіліксіз. Оның орнына Расселл осы құрылымдарды ауыстыру үшін бейтарап құрылымдарды ұсынды, олар дәстүрлі қасиеттерден, мысалы, қаттылықтан немесе ішкі нысанға сілтеме жасаудан құрылған, бірақ олар осыған ұқсас рөлдерді орындауға арналған. Бертран Расселл бұл мәселені шешу үшін протофеноменалды қасиеттерді ұсынды. Бұл қасиеттер негізгі, санасыз және физикалық емес, ақылдық және физикалық құбылыстардың екеуінің де негізін құруға арналған, осылайша ақыл мен материя арасындағы алшақтықты жоюға көмектеседі. Дегенмен, Дэвид Чалмерс бұл тәсілді ad hoc деп сынап, олар физикализмнен жеткілікті түрде ерекшеленеді ме деп сұрақ қояды. Грегори Ландини және Эрик Бэнкс сияқты бейтарап монизмнің қазіргі интерпретациялары осы айырмашылықты одан әрі күрделендіреді. Ландини Расселлдің өтпелі ерекшеліктері ақылдық және физикалық жалғастырушылардың негізін құрайтын физикалық субстанциялар екенін айтады, ал Бэнкстің "реалистік эмпиризм" осы негізгі субстанциялардың физикалистік интерпретациясын ұсынады. Сонымен қатар, Донован Уишон Расселлдің жұмысындағы кейінгі өзгерісті материалистік онтологияға қарай ықпалдастырады, бұл ақыл-дене айырмашылығы біздің білім алу әдістерімізге, ішкі қасиеттерге қарағанда көбірек байланысты екенін көрсетеді. Бұл дамулар бейтарап монизмнің негізгі тұжырымын, шындықтың негізгі құрауыштардың таза ақылдық немесе физикалық емес екенін күйретеді, бейтарап монизм мен физикализм арасындағы концептуалды алшақтық бұрынғыдай кең емес болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ақылдыққа күдік те бейтарап монизмге қатысты. Ленин және Айер сияқты сыншылар олардың негізінен ақылдық екенін, осылайша бейтараптық туралы мәлімдемені жоққа шығарады деп санайды. Бейтарап монистер сезімдер мен тәжірибелерден ақылдық мағынаны жойған болса да, ақылдыққа қатысты айыптау даулы мәселе болып қалады. Сонымен қатар, тәжірибе мәселесі де жалғасады. Чалмерс және Строусон сияқты сыншылар бейтарап монизмнің, материализм сияқты, тәжірибеге қанағаттандыра алмайтынын, сапа мен олардың түсінілуі арасындағы алшақтықты көрсетеді. Бейтарап монистерге сәйкес, сапалардың тиісті қатынастары түсініктілікке әкелуі мүмкін, бірақ пікірталас жалғасуда. Туындау ұғымы да суретті одан әрі күрделендіреді. Чалмерс сипаттағандай, әлсіз, күшті және радикалды туындау арасындағы айырмашылықтар қиындықтар тудырады. Бейтарап монизм әлсіз туындауға оңай келіседі, онда жаңа құбылыстар белгілі салалардан күтпеген жерден пайда болады, бірақ күшті және радикалды туындаумен күреседі, соңғысы кешенді жүйелердегі жаңа ерекшеліктерді олардың құрауыштарда толыққанды негізделмегенін көрсетеді. Мысалы, Ландини Расселлдің кейінгі жұмысы квалианың радикалды туындауын білдіреді деп санайды, бұл барлыққа қабылданбаған ұстаным.

Радикалды эмпиризм

Бейтарап монизмнің бұл түрін Уильям Джеймс қалыптастырды. Бұл, негізінен, оның әріптестерінің оны "бірінші принциптердің" қатарынан шығарып тастауына жауап ретінде жасалды. Уильям Джеймс тұрғысынан алғанда, сана – барлық басқа білімнің негізделген эпистемологиялық негізі; егер онтология оның болуымен қақтығысатын болса, онда сана емес, онтология жоққа шығарылуы керек. Уильям Джеймс "көрінетін және көруші" жай ғана бір монетаның екі жағы деп есептеді.

Расселл мононизмі

Расселл мононизмі нейтрал мононизмнің басқа көзқарастарынан комбинация проблемасын шешудегі ұсынылған тәсілімен ерекшеленеді. Расселл, егер дұрыс ұйымдастырылса, сана тудыруға қабілетті "парафеноменді" қасиеттердің бар екенін айтады.

Платониялық

Платонның барлық теориялары бейтарап монистік емес, бірақ кейбір бейтарап монистік теориялар платондық болып табылады. Бейтарап монистіктің платондық нұсқалары соңғы онжылдықтарда көбірек таралды. Осы көзқарастар бойынша, шындықтың «бейтарап» субстанциясы Платондық формалар немесе оған ұқсас нәрселер болып табылады. Бұл көзқарастар егжей-тегжейлі түрде әртүрлі болғанымен, олар көбінесе математикалық ғалам гипотезасы сияқты, радикалды платонизмнің кең таралған формаларына ұқсас болады (шындық негізінен физикалық та, психикалық та емес математикадан тұрады деген көзқарас). Алайда, бұл теориялар физикалық сана теориялары сияқты бірқатар мәселелерге тап болуы мүмкін, себебі Платондық формалардың, математикалық объектілердің және осы сияқтылардың болуы ғана саналы тәжірибенің пайда болуын түсіндіру үшін жеткіліксіз. Кейбіреулер платонизмді оның қарапайымдылығы үшін тартымды деп санауы мүмкін: логикалық шындықтар міндетті түрде болуы мүмкін, ал сана мен физикалық осы міндетті болудың салдары ғана. Бұл теориялардың артықшылығы сонымен қатар бейтарап айнымалыны дұрыс анықтап, бейтарап монистік үшін ұзақ жылдар бойы басты мәселе болып келген нәрсені шешуге мүмкіндік берді.