Кіріспе
Кез келген саналы тұлғаның санасында болатын кез келген оқиға – бұл психикалық оқиға. Мысалдарға ойлар, сезімдер, шешімдер, армандар және түсініктер жатады. Бұл оқиғалар көбінесе танымдық функциямен байланысты саналы өмірді құрайды. Кейбіреулер психикалық оқиғалардың тек адамдарға ғана тән емес, сонымен қатар жануарлар мен жасанды интеллектке де қатысты болуы мүмкін деп санайды. Психикалық оқиғалардың күрделі физикалық оқиғалармен сәйкес келуі немесе мұндай сәйкестік бола ма, бұл сана мен дене мәселесінің орталық мәселесі болып табылады.
the use of this term in Buddhism
A mental event is any event that happens within the mind of a conscious individual. Examples include thoughts, feelings, decisions, dreams, and realizations. These events often make up the conscious life that are associated with cognitive function. Some believe that mental events are not limited to human thought but can be associated with animals and artificial intelligence as well. Whether mental events are identical to complex physical events, or whether such an identity even makes sense, is central to the mind–body problem.
Ақыл-ой мен дене проблемасының байланысы
Кейбіреулер психикалық және физикалық қасиеттер кез келген оқиғаға себеп болатын бірдей қасиеттер дейді. Бұл көзқарас субстанция монизмі деп аталады. Оған қарсы тұратын көзқарас – субстанциялық дуализм, ол психикалық және физикалық нәрселер түбірінен өзгеше және өздігінен болуға қабілетті деп санайды. Үшінші тәсіл – Дональд Дэвидсонның аномальды монизмі. Іс-әрекет философиясы әрбір іс-әрекеттің бұрынғы ойлар мен сезімдердің нәтижесінде туындайтынын және осы психикалық оқиғаларды түсіну мінез-құлықты түсіндіруге мүмкіндік беретінін айтады. Физикализм, субстанция монизмінің бір түрі, барлық нәрсе физикалық немесе физикалық нәрсеге тәуелді екенін мәлімдейді. Философтар психикалық оқиғалардың бар екенін физикализмге қарсы аргумент ретінде пайдаланған. Мысалы, Томас Нагель 1974 жылғы «Жартылайшаның болу сезімі» атты мақаласында физикалистік сана теориясы организмнің субъективті тәжірибесін түсіндіре алмайды, себебі ол оның психикалық оқиғаларын есепке ала алмайды деп аргументтейді. Стэнфордтың айтуынша, эпифеноменализм – «Психикалық оқиғалар мидағы физикалық оқиғалардың салдарынан туындайды, бірақ ешқандай физикалық оқиғаға әсер етпейді» деген көзқарас. Бұл позиция өзіне-өзі тексеру идеясын көтеріп қана қоймайды. Дэвид Либерманның сөзіне сәйкес, интроспекция – адамның өзінің психикалық күйін немесе оқиғаларын бақылау қабілеті. Психикалық оқиғалар кез келген уақытта саналы және санасыз түрде жүзеге асуы мүмкін. Барлық психикалық оқиғалар сыртқы күштердің әсерінен пайда болады. Олар жұмыс жады арқылы өңделуі керек.
Ақыл оқиғалары мен жұмыс жады
Ақыл-ой құбылыстары қысқа мерзімді жадтың жұмыс жадында жүруі керек. Жұмыс жады мен қысқа мерзімді жадтың екеуі де ақыл-ой құбылыстары мен таным үшін өте маңызды. Либерманның (2021) сөзінше, Баддлей мен Хитч (1974) жұмыс жады үш бөлек ішкі жүйеден тұрады деп ұсынған: фонологиялық тізбек, визуалды-пространдық сызба және орталық басқарушы. Фонологиялық тізбек сөзге негізделген дыбыстарды сақтауға жауапты, ал визуалды-пространдық сызба көз алдындағы бейнелерді сақтайды. Екеуі де бір-бірінен тәуелсіз жұмыс істейді. Ал орталық басқарушы екі жүйені де бақылауға жауапты. Орталық басқарушы сонымен қатар, ойлау және тілді түсіну сияқты тапсырмаларға көмектесуге де жауапты. Адам (Homo sapiens) ақыл-ой құбылыстарын сезінуі үшін, жағдайлар мен оқиғалар жұмыс жады арқылы өңделуі тиіс. Егер осы жад жүйесі болмаса, жағдайларды ақыл-ой құбылыстары ретінде сақтау мүмкін емес. Барлық ойлар, сезімдер, шешімдер, армандар мен түсініктер осы процестен үздіксіз өтуі керек.
Мысалдар
Мэри саябақ арқылы жүріп бара жатып, қала әкімшілігін көріп, танып біледі. Қала әкімшілігін көру және танудың бұл жағдайы – қабылдау, Мэридің санасында болып жатқан нәрсе. Бұл қабылдау – психикалық оқиға. Оқиға, себебі ол болып жатыр, ал психикалық, себебі ол Мэридің санасында болады. Мэри емтиханды жақсы тапсырғаннан кейін қуанып, күлімдейді. Бұл ой – психикалық оқиға. Күлімдеу – физикалық оқиға. Касатка аштық сезімін таныды. Ол балық жейді. Аштық сезімін тану – психикалық оқиға. Балық жеу – физикалық оқиға. Мэри досының сөзін тыңдап, қарап тұрған картинасына ләззаттанады. Оның визуалды-кеңістіктік эскиздік блокі өзіне ұнаған картина туралы ойлауға мүмкіндік береді, психикалық оқиғаны тудырады. Сонымен қатар, оның фонологиялық тізбегі әңгімені түсінуге көмектеседі. Екі жүйе де орталық басқарумен жұмыс істейді.