Қабылдау философиясы: табиғаты мен мәнісі

Кіріспе

Философияның саласы

Түсініктің философиясы – қабылдау тәжірибесінің мәні мен қабылдау деректерінің жағдайы, әсіресе олардың әлем туралы сенімдермен немесе біліммен қалай байланысатыны туралы зерттеумен айналысады. Кез келген нақты түсінік есебі, әртүрлі онтологиялық немесе метафизикалық көзқарастардың бірін қабылдауды талап етеді. Философтар ішкі түсініктерді – заттарды қабылдау, олар туралы білім немесе сенімдер жеке адамның санасының бір бөлігі деп санайтын, және сыртқы түсініктерді – олар жеке адамға сыртқы әлемнің нақты бөліктерін құрайды деп санайтын есептерді ажыратады. Сондай-ақ, қабылдау тәжірибесінің салыстырмалылығы да қарастырылады. Реалистік тұжырымдамаларға феноменализм, тікелей және жанама реализм жатады. Реализмге қарсы тұжырымдамаларға идеализм мен скептицизм кіреді.

Түсініктің санаттары

Біз қабылдауды ішкі немесе сыртқы деп жіктеуіміз мүмкін. Ішкі қабылдау (проприоцепция) бізге денемізде не болып жатқанын, дене мүшелеріміздің қайда екенін, отырғанымыз бен тұрғанымызды, күйзеліске түскендігімізді, аш, шаршаған және тағы басқаларын хабарлайды. Сыртқы немесе сезімдік қабылдау (экстероцепция) бізге денемізден тыс әлем туралы мәлімет береді. Көзбен көру, есту, сезу, иіс сезу және дәмді тану сезімдеріміз арқылы әлемнің түрлі-түсті нысандарын, дыбыстарын, текстураларын және т.б. қабылдаймыз. Когнитивтік психологияда сезімдік процестердің механикасы туралы білім кеңейіп келеді. Ішкі және сыртқы қабылдаудың араласуы (мысалы, эмоция және белгілі бір көңіл-күйлер) бізге денемізде не болып жатқанын және денелік сезімдеріміздің себептерін түсіндіреді. Қабылдау философиясы негізінен экстероцепциямен айналысады.

Түсініктің ғылыми түсіндірмелері

Байқаушыдан белгілі бір қашықтықтағы нысан жарықтың барлық бағыттарға шағылыстырады, оның бір бөлігі көздің мүйіз қабығына түседі, онда әрбір тор қабықшаға шоғырланып, бейне жасайды. Осы екі сәл өзгеше бейненің электрлік сигналдарының айырмашылығы жақтық тізелік ядро немесе көру қабығының "V1" деп аталатын бөлігінде шешіледі. Шешілген деректер көру қабығында одан әрі өңделеді, онда кейбір аймақтар белгілі бір функцияларды атқарады, мысалы, V5 аймағы қозғалысты модельдеуге, ал V4 аймағы түс қосуға қатысады. Нәтижесінде пайда болатын жалғыз бейне, зерттеушілердің өзінің сезімі ретінде баяндайтын нәрсе, "қабылдау" деп аталады. Жылдам өзгеріп отыратын көріністерді зерттеулер қабылдаудың уақыт кешігуін қамтитын көптеген процестерден туындайтынын көрсетеді. Соңғы fMRI зерттеулері армандар, қиялдар және бет-әлпеттер сияқты нәрселердің қабылдануы мидың көптеген аймақтарындағы белсенділікпен бірге жүредінін көрсетті, бұл аймақтар физикалық көруге де қатысады. Сезімдерден туындаған және ішкі түрде жасалған бейнелердің жоғары деңгейдегі кортикалды өңдеуде ортақ онтологиясы болуы мүмкін. Дыбыс құлақтағы кохлеямен сезілетін қысым толқындары түрінде талданады. Көз бен құлақтан алынған деректер біріктіріліп, "біріктірілген" қабылдауды құрайды. Бұл қалай пайда болады деген сұрақ "байлау мәселесі" деп белгілі. Қабылдау басқа ақпаратпен байланысты ақпаратты санаға жеткізу үшін ақпараттық өңдеуді қолданатын танымдық процесс ретінде талданады. Кейбір психологтар бұл өңдеудің белгілі бір психикалық күйлерге (когнитивизм) әкелетінін ұсынады, ал басқалары іс-қимыл түрінде сыртқы әлемге тікелей жолдың бар екенін қарастырады (радикалды мінез-құлық). Джон Б. Уотсон және Б. Ф. Скиннер сияқты мінез-құлық зерттеушілері қабылдаудың ынталандыру мен жауап арасындағы процесс ретінде әрекет ететінін ұсынды, бірақ Гилберт Райлдің "ми машинасының ішіндегі арбағы" әлі де бар сияқты екенін атап өтті. "Ішкі күйлерге қарсылық олардың жоқ екендігінде емес, функционалдық талдауда олардың маңызды еместігінде". Тәжірибе ақпараттық өңдеудің кездейсоқ қосымша өнімі деп есептелетін бұл көзқарас эпифеноменализм деп аталады. Мінезшілдік тәсілге қарамастан, гештальт психологиясы танымдық процестердің ұйымдастырылуын тұтас ретінде түсінуге тырысты, қабылдауды фигура мен фонның процесі ретінде зерттеді.

An object at some distance from an observer will reflect light in all directions, some of which will fall upon the corneae of the eyes, where it will be focussed upon each retina, forming an image. The disparity between the electrical output of these two slightly different images is resolved either at the level of the lateral geniculate nucleus or in a part of the visual cortex called 'V1'. The resolved data is further processed in the visual cortex where some areas have specialised functions, for instance area V5 is involved in the modelling of motion and V4 in adding colour. The resulting single image that subjects report as their experience is called a 'percept'. Studies involving rapidly changing scenes show the percept derives from numerous processes that involve time delays. Recent fMRI studies show that dreams, imaginings and perceptions of things such as faces are accompanied by activity in many of the same areas of brain as are involved with physical sight. Imagery that originates from the senses and internally generated imagery may have a shared ontology at higher levels of cortical processing. Sound is analyzed in term of pressure waves sensed by the cochlea in the ear. Data from the eyes and ears is combined to form a 'bound' percept. The problem of how this is produced, known as the binding problem. Perception is analyzed as a cognitive process in which information processing is used to transfer information into the mind where it is related to other information. Some psychologists propose that this processing gives rise to particular mental states (cognitivism) whilst others envisage a direct path back into the external world in the form of action (radical behaviourism). Behaviourists such as John B. Watson and B. F. Skinner have proposed that perception acts largely as a process between a stimulus and a response but have noted that Gilbert Ryle's "ghost in the machine of the brain" still seems to exist. "The objection to inner states is not that they do not exist, but that they are not relevant in a functional analysis". This view, in which experience is thought to be an incidental by product of information processing, is known as epiphenomenalism. Contrary to the behaviouralist approach to understanding the elements of cognitive processes, gestalt psychology sought to understand their organization as a whole, studying perception as a process of figure and ground.

Түсінік проблемасы

Философиялық маңызды мәселелер қабылдау эпистемологиясынан туындайды – біз қабылдау арқылы білімді қалай ала аламыз – мысалы, квалиа табиғаты туралы сұрақ. Түсініктің биологиялық зерттеуінде наивті реализм қолданылмайды. Дегенмен, биологиядан тыс модификацияланған наивті реализм түрлері қорғалады. XVIII ғасырда шотландтық «Дұрыс ақыл-ой мектебінің» негізін қалаушы Томас Рид сезімнің деректер жиынтығынан құралатынын, сонымен қатар қабылдау мен әлемнің арасында тікелей байланыс бар екенін мәлімдеді. Бұл идея тікелей реализм деп аталады және соңғы жылдары постмодернизмнің өркендеуімен қайтадан танымал болды. Қабылдауға қатысты деректерді берудің тізбегі сезім деректері қабылдау субстраты болып табылатын қабылдаушы субъектісіне қандай да бір жолмен қолжетімді екенін көрсетеді. Джон Локк пен Николас Малебранш ұстанған көзқарас – жанама реализм – біз тек заттардың ақыл-ойындағы бейнелерін ғана сезіне аламыз дейді. Алайда, бұл шексіз регресске алып келуі мүмкін (қабылдаушының ішіндегі қабылдаушының ішіндегі қабылдаушы), бірақ шекті регресс әбден мүмкін. Сондай-ақ, қабылдау толыққанды деректерді беру мен ақпаратты өңдеуге байланысты деген тұжырымдаманы жоққа шығаруға болады, қабылдау деректерді беру мен қайта реттеуге толық тәуелді емес деп ұсыну арқылы. Бұл Лейбниц, Локк, Юм, Уайтхед және басқалар көтерген негізгі онтологиялық мәселелерді де қамтиды, олар әсіресе байланысты проблемаға қатысты – мидың бөлек аймақтары өңдегенде әртүрлі қабылдаулар (мысалы, көрудегі түс пен контур) бір объектіге қалай «байланысады» деген сұрақ. Бейнелеуші реализм (бейнелеушілік көзқарастар) қабылдау мазмұны, квалиа, армандар, қиял, галлюцинациялар, иллюзиялар, бинокулярлық бәсекелестікті шешу, көп тұрақты қабылдауды шешу, теледидар көруге мүмкіндік беретін қозғалысты модельдеу, мидың тікелей стимуляциясынан туындайтын сезімдер, көздің сакадтары арқылы ақыл-ой бейнесін жаңарту және оқиғаларды уақыт бойынша кері бағыттау сияқты мәселелерді қарастырады. Тікелей реалистер бұл тәжірибелер орын алмайды деп дәлелдеуі керек немесе оларды қабылдау ретінде анықтаудан бас тартуы керек. Идеализм шындық ақыл-ой қасиеттерімен шектеледі дейді, ал скептицизм ақыл-ойымыздан тыс нәрсені білу қабілетімізге күмән келтіреді. Идеализмнің ең ықпалды жақтаушыларының бірі Джордж Беркли болды, ол барлық нәрсе ақыл-ой немесе ақыл-ойға тәуелді деп мәлімдеді. Беркли идеализмінің екі негізгі бағыты бар: физикалық оқиғаларды психикалық оқиғаның ерекше түрі ретінде қарастыратын феноменализм және субъективті идеализм. Дэвид Юм скептицизмнің ең ықпалды жақтаушысы болып саналады. Наивті реализмге қарсы тұрып, түйсінудің төртінші теориясы – энактивизм, тікелей реалистік және жанама реалистік теориялар арасындағы орта жолды табуға тырысады, таным – бұл ағзаның сезімдік-моторлық қабілеттері мен оның құратын ортасы арасындағы динамикалық өзара әрекеттесу процесі дейді. Түсінікті тәуелсіз түрде бар әлемнің ерекшеліктерімен толық анықталатын пассивті процесс ретінде қараудың орнына, энактивизм ағза мен ортаның құрылымдық тұрғыдан байланысқан және бірлесіп анықталатынын айтады. Теорияны алғаш рет Франсиско Варела, Эван Томпсон және Элеонора Рош «The Embodied Mind» еңбегінде ресми түрде ұсынды.

Important philosophical problems derive from the epistemology of perception—how we can gain knowledge via perception—such as the question of the nature of qualia. Within the biological study of perception naive realism is unusable. However, outside biology modified forms of naive realism are defended. Thomas Reid, the eighteenth century founder of the Scottish School of Common Sense, formulated the idea that sensation was composed of a set of data transfers but also declared that there is still a direct connection between perception and the world. This idea, called direct realism, has again become popular in recent years with the rise of postmodernism. The succession of data transfers involved in perception suggests that sense data are somehow available to a perceiving subject that is the substrate of the percept. Indirect realism, the view held by John Locke and Nicolas Malebranche, proposes that we can only be aware of mental representations of objects. However, this may imply an infinite regress (a perceiver within a perceiver within a perceiver ), though a finite regress is perfectly possible. It also assumes that perception is entirely due to data transfer and information processing, an argument that can be avoided by proposing that the percept does not depend wholly upon the transfer and rearrangement of data. This still involves basic ontological issues of the sort raised by Leibniz Locke, Hume, Whitehead and others, which remain outstanding particularly in relation to the binding problem, the question of how different perceptions (e. g. color and contour in vision) are "bound" to the same object when they are processed by separate areas of the brain. Indirect realism (representational views) provides an account of issues such as perceptual contents, qualia, dreams, imaginings, hallucinations, illusions, the resolution of binocular rivalry, the resolution of multistable perception, the modelling of motion that allows us to watch TV, the sensations that result from direct brain stimulation, the update of the mental image by saccades of the eyes and the referral of events backwards in time. Direct realists must either argue that these experiences do not occur or else refuse to define them as perceptions. Idealism holds that reality is limited to mental qualities while skepticism challenges our ability to know anything outside our minds. One of the most influential proponents of idealism was George Berkeley who maintained that everything was mind or dependent upon mind. Berkeley's idealism has two main strands, phenomenalism in which physical events are viewed as a special kind of mental event and subjective idealism. David Hume is probably the most influential proponent of skepticism. A fourth theory of perception in opposition to naive realism, enactivism, attempts to find a middle path between direct realist and indirect realist theories, positing that cognition is a process of dynamic interplay between an organism's sensory motor capabilities and the environment it brings forth. Instead of seeing perception as a passive process determined entirely by the features of an independently existing world, enactivism suggests that organism and environment are structurally coupled and co determining. The theory was first formalized by Francisco Varela, Evan Thompson, and Eleanor Rosch in "The Embodied Mind".

Аумақтық бейнелеу

Реалистер мен антиреалистерге ортақ қабылдаудың бір қыры – ақыл-ой немесе қабылдау кеңістігі туралы идея. Дэвид Юм заттардың созылғандай сезілуіне түс және қаттылық сипаттары себеп екенін қорытындылады. Көнеріс заманағы философиялық көзқарас бойынша, миде бейнелер қалыптаса алмайды, сондықтан кеңістік туралы сезіміміз физикалық заттардың нақты кеңістігіне байланысты болуы керек. Дегенмен, Рене Декарт атап өткендей, қабылдау кеңістігі проекциялық геометрияға ие, оның ішіндегі заттар бір нүктеден қарағандай көрінеді. Перспектива құбылысын Ренессанс кезеңіндегі суретшілер мен сәулетшілер жан-жақты зерттеді, олар негізінен 11-ғасырдың ғалымы Альхазен (Ибн әл-Хайтам) еңбектеріне сүйенді, ол геометриялық құрылымдық проекцияларда қабылдау кеңістігінің көрінуін растады. Математиктер қазір проекциялық геометрияның көптеген түрлерін біледі, мысалы, күрделі Минковский кеңістігі, ол қабылдаудағы заттардың орналасуын сипаттауы мүмкін (Петерс, 2000 ж. қараңыз), сондай-ақ мидың бөліктері торлы қабықтың бейнесіне ұқсас электрлік белсенділіктің үлгілерін қамтиды (бұл ретинотопия деп аталады). Бұл сезімдердің қалай немесе болатыны әлі белгісіз (МакГинн, 1995 ж. қараңыз).

Аумақтық бейнелеуден тыс

Дәстүрлі түрде, қабылдауды философиялық зерттеу сезімдік қабылдаудың үлгісі ретінде көру сезіміне баса назар аударды. Дегенмен, иіс сезу сияқты басқа сезімдік түрлерге жасалған зерттеулер, қабылдаудың ерекше немесе маңызды ерекшеліктері деп санайтын нәрселерімізге қарсы тұра алады. Мысалы, иіс сезуді қарастырайық. Кеңістіктік бейнелеу "карталау" үлгісіне сүйенеді, ол стимулдың кеңістіктік құрылымдарын дискретті нейрондық құрылымдар мен бейнелеулерге бейімдейді. Алайда, иіс сезу ғылымы қабылдаудың ассоциативтік оқыту, байқау арқылы жетілдіру және контекстке байланысты шешім қабылдау процесі мәселесі екенін көрсетті. Осы жаңалықтардың қабылдау философиясына тигізген салдарының бірі – түсініксіз бейнелер сияқты жалпы қабылдау эффектілері стимулдың өзінен гөрі нейрондық архитектура мен оның дамуына көбірек байланысты.

Тарихи

Декарт, Рене (1641). Бірінші философия туралы медитациялар. Онлайн мәтін
Хьюм, Дэвид (1739–40). Адам табиғаты туралы трактат: моральдық тақырыптарға тәжірибелік ой-пікір әдісін енгізуге жасалған тыраш. Онлайн мәтін
Кант, Иммануил (1781). Таза акыл-ойдың сыны. Норман Кемп Смит (аударған), алдынғы сөзін Хауард Кейгилл жазды, Palgrave Macmillan. Онлайн мәтін
Локк, Джон (1689). Адамның түсінігі туралы эссе. Онлайн мәтін
Рассел, Бертран (1912). Философия мәселелері, Лондон: Уильямс және Норгейт; Нью-Йорк: Генри Холт және компания. Онлайн мәтін

Қазіргі заманғы

Бёрдж, Тайлер (1991). "Көрнеу және қасақана мазмұн", Э. ЛеПор және Р. Ван Гулик (ред.) Джон Сёрл және оның сыншылары, Оксфорд: Блэкуэлл. Чалмерс, Д.Ж. (1995) "Аң-сезімнің қиын мәселесіне толыққанды қарапайым қарау". "Аң-сезімді зерттеу журналы" 2, 3, 200–219. Дретске, Фред (1981). Білім және ақпарат ағыны, Оксфорд: Блэкуэлл. Эванс, Гарет (1982). The Varieties of Reference, Оксфорд: Clarendon Press. Макдауэлл, Джон (1982). "Критерийлер, жолдан шығу және білім", Британ академиясының мәліметтері, 455–79 б. Макдауэлл, Джон (1994). Ақыл және әлем, Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы. МакГинн, Колин (1995). "Аң-сезім және кеңістік", Томас Мецингер (ред.), "Аң-сезімдік тәжірибе", Imprint Academic. Мид, Джордж Герберт (1938). "Қабылдаудағы аралық факторлар", "Әрекет философиясы" атты еңбектің 8-ші мақаласы, Чарльз В. Моррис, Джон М. Брюстер, Альберт М. Данхам және Дэвид Миллер (ред.), Чикаго: Чикаго университеті, 125–139 б. Мотуссис, К. және Зеки, С. (1997). "Көрудегі қабылдау асинхронизмін тікелей көрсету", Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері, B сериясы: Биологиялық ғылымдар, 264, 393–399 б. Ноэ, Альва/Томпсон, Эван Т.: Көз және ақыл: қабылдау философиясы бойынша таңдалған оқулар, Кембридж: MIT Press, 2002. Пикок, Кристофер (1983). Sense and Content, Оксфорд: Oxford University Press. Путнам, Хиллари (1999). "Үш қырлы бау", Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы. Шумейкер, Сидней (1990). "Сәйкестіктер және сапалар: ақылда не бар?", Философия және феноменологиялық зерттеулер 50, Қосымша, 109–31 б. Тонг, Фрэнк (2003). "Бірінші көру қабығы және көру сезімі", Nature Reviews, Нейроғылым, 4 том, 219 б. Онлайн мәтін. Тай, Майкл (2000). Аң-сезім, түс және мазмұн, Кембридж, Массачусетс: MIT Press.