Кіріспе
Сезім мүшелеріне тәуелсіз танымдық процесс. Ойлау және ой деген терминдер ең көп таралған мағынасында, сезімдік ынталандырудан тәуелсіз болатын саналы танымдық процестерді білдіреді. Олардың ең типік мысалдары – бағалау, ой-пікір жүргізу, түсінік қалыптастыру, мәселе шешу және зерделеу. Бірақ идеяны қарастыру, есте сақтау немесе қиял сияқты басқа да ақыл-ой процестері де жиі қамтылады. Бұл процестер қабылдаудан айырмашылығы, сезім мүшелеріне тәуелсіз түрде ішкі әлемде жүзеге аса алады. Дегенмен, ең кең мағынасында, қабылдау және санасыз ақыл-ой процестерін қоса, кез келген психикалық құбылыс ойлаудың бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Сәл өзгеше мағынада, ой деген термин ақыл-ой процестерінің өзіне емес, осы процестердің нәтижесінде туындайтын психикалық күйлерге немесе идеялар жүйесіне қатысты. Ойлаудың әртүрлі теориялары ұсынылған, олардың кейбіреулері ойдың ерекше белгілерін анықтауға бағытталған. Платонистер ойлаудың Платондық формаларды және олардың арақатынастарын тану мен зерделеуден тұратынын айтады. Бұл сезімдік әлемдегі жалған көшірмелерден гөрі, таза Платондық формаларды ажырата алу қабілетін қамтиды. Аристотельшілдерге сәйкес, бір нәрсе туралы ойлау – сол объектінің жалпы мәнін санада бейнелеу. Бұл жалпыламалар сезімдік тәжірибеден абстракцияланады және Платонизмге қарама-қарсы, өзгермейтін түсінікті әлемде бар деп түсіндірілмейді. Концептуализм Аристотельшілікпен тығыз байланысты: ол ойлауды мәнді бейнелеудің орнына, ақыл-ойды тудыратын түсініктерді шақырумен теңестіреді. Ішкі сөйлеу теориялары ойлауды ойлаушының санасында сөздердің үнсіз айтылуы арқылы жүзеге асырылатын ішкі сөйлеудің бір түрі деп санайды. Кейбір мәліметтер бойынша, бұл ағылшын немесе француз тілі сияқты қалыпты тілде болады. Ал ойлау тілі гипотезасы бұл процестің ерекше психикалық тіл – менталезе арқылы жүзеге асырылатынын айтады. Бұл идеяның негізгі тұсы – тілдік бейнелеу жүйелері атомдық және күрделі бейнелеулерден құралатыны және бұл құрылым ойда да кездесетіні. Ассоциационистер ойлауды идеялар немесе бейнелердің тізбегі ретінде қарастырады. Олар ойдың қалай дамитынын анықтайтын қауымдастық заңдарына ерекше қызығушылық танытады. Бихевиористер, керісінше, ойлауды белгілі бір сыртқы ынталандыруларға реакция ретінде қоғамдық ақылды мінез-құлыққа бейімделумен теңестіреді. Есептеушілік – осы теориялардың ең соңғысы. Ол ойлауды ақпаратты сақтау, беру және өңдеу тұрғысынан компьютерлердің жұмыс істеуімен салыстырады. Академиялық әдебиеттерде ойлаудың әртүрлі түрлері талқыланады. Бағалау – бұл ойды ойға түсіріп, содан кейін оны растау немесе жоққа шығару операциясы. Ал ой-пікір жүргізу – дәлелдерге негізделіп, қорытынды жасау процесі. Бағалау мен ой-пікір жүргізудің екеуі де түсінік қалыптастыру процесінде қалыптасқан тиісті түсініктерге ие болуға байланысты. Мәселе шешу кезінде ойлау белгілі бір кедергілерді жеңу арқылы алдын ала белгіленген мақсатқа жетуге бағытталған. Зерделеу – бұл практикалық ойлаудың маңызды түрі, ол мүмкін болатын әрекеттерді қалыптастырудан және олардың жақтаушылықтары мен қарсылықтарын бағалаудан тұрады. Бұл ең қолайлы нұсқаны таңдап, шешім қабылдауға әкелуі мүмкін. Эпизодтық естелік және қиял екеуі де ішкі нысандар мен жағдайларды ұсынады, бұрынғы тәжірибелерді дәл қайталауға немесе еркін өзгертуге тырысады. Санасыз ой – тікелей сезілмейтін ойлау. Кейде ол саналы ой қолданылмаған жағдайларда қиын мәселелердің қалай шешілетінін түсіндіру үшін ұсынылады. Ой түрлі академиялық салаларда талқыланады. Феноменология ойлау тәжірибесіне қызығушылық танытады. Бұл саладағы маңызды мәселе – ойлаудың тәжірибелік сипаты және бұл сипатты сезімдік тәжірибе тұрғысынан қаншалықты түсіндіруге болады деген сұрақ. Метафизика, басқа нәрселермен қатар, сана мен материя арасындағы қарым-қатынасқа қызығушылық танытады. Бұл естелік ғылымдар сипаттағандай ойлаудың материалдық әлемге қалай сәйкес келетіні туралы сұраққа қатысты. Когнитивтік психология ойды ақпаратты өңдеу формасы ретінде түсінуге бағытталған. Даму психологиясы ойдың туғаннан бастап жетілуіне дейінгі дамуын зерттейді және бұл дамудың қандай факторларға байланысты екенін сұрайды. Психоанализ психикалық өмірде санасыздың рөлін ерекше атап көрсетеді. Ойлауға қатысты басқа салалар – тіл білімі, нейробиологиялық ғылым, жасанды интеллект, биология және социология. Әртүрлі түсініктер мен теориялар ойлау тақырыбымен тығыз байланысты. "Ой заңы" термині логиканың үш негізгі заңына сілтеме жасайды: қайшылық заңы, ортасы жоқ заңы және сәйкестік принципі. Қарсылық ойлау нақты емес жағдайлар мен оқиғалардың ақыл-ой бейнелеуін қамтиды, онда ойлаушы нәрселер басқаша болған жағдайда не болар еді деп бағалауға тырысады. Ой эксперименттері көбінесе теорияларды көрсету немесе олардың сенімділігін тексеру үшін қарсылық ойлауды қолданады. Сыни ойлау – бұл неге сенуге болады немесе қалай әрекет етуге болады дегенді анықтауға бағытталған, негізді, ойлы және шоғырланған ойлау түрі. Оңдық ойлау өзінің жағдайының оң жақтарына назар аударуды қамтиды және оптимизммен тығыз байланысты.
In their most common sense, the terms thought and thinking refer to conscious cognitive processes that can happen independently of sensory stimulation. Their most paradigmatic forms are judging, reasoning, concept formation, problem solving, and deliberation. But other mental processes, like considering an idea, memory, or imagination, are also often included. These processes can happen internally independent of the sensory organs, unlike perception. But when understood in the widest sense, any mental event may be understood as a form of thinking, including perception and unconscious mental processes. In a slightly different sense, the term thought refers not to the mental processes themselves but to mental states or systems of ideas brought about by these processes. Various theories of thinking have been proposed, some of which aim to capture the characteristic features of thought. Platonists hold that thinking consists in discerning and inspecting Platonic forms and their interrelations. It involves the ability to discriminate between the pure Platonic forms themselves and the mere imitations found in the sensory world. According to Aristotelianism, to think about something is to instantiate in one's mind the universal essence of the object of thought. These universals are abstracted from sense experience and are not understood as existing in a changeless intelligible world, in contrast to Platonism. Conceptualism is closely related to Aristotelianism: it identifies thinking with mentally evoking concepts instead of instantiating essences. Inner speech theories claim that thinking is a form of inner speech in which words are silently expressed in the thinker's mind. According to some accounts, this happens in a regular language, like English or French. The language of thought hypothesis, on the other hand, holds that this happens in the medium of a unique mental language called Mentalese. Central to this idea is that linguistic representational systems are built up from atomic and compound representations and that this structure is also found in thought. Associationists understand thinking as the succession of ideas or images. They are particularly interested in the laws of association that govern how the train of thought unfolds. Behaviorists, by contrast, identify thinking with behavioral dispositions to engage in public intelligent behavior as a reaction to particular external stimuli. Computationalism is the most recent of these theories. It sees thinking in analogy to how computers work in terms of the storage, transmission, and processing of information. Various types of thinking are discussed in the academic literature. A judgment is a mental operation in which a proposition is evoked and then either affirmed or denied. Reasoning, on the other hand, is the process of drawing conclusions from premises or evidence. Both judging and reasoning depend on the possession of the relevant concepts, which are acquired in the process of concept formation. In the case of problem solving, thinking aims at reaching a predefined goal by overcoming certain obstacles. Deliberation is an important form of practical thought that consists in formulating possible courses of action and assessing the reasons for and against them. This may lead to a decision by choosing the most favorable option. Both episodic memory and imagination present objects and situations internally, in an attempt to accurately reproduce what was previously experienced or as a free rearrangement, respectively. Unconscious thought is thought that happens without being directly experienced. It is sometimes posited to explain how difficult problems are solved in cases where no conscious thought was employed. Thought is discussed in various academic disciplines. Phenomenology is interested in the experience of thinking. An important question in this field concerns the experiential character of thinking and to what extent this character can be explained in terms of sensory experience. Metaphysics is, among other things, interested in the relation between mind and matter. This concerns the question of how thinking can fit into the material world as described by the natural sciences. Cognitive psychology aims to understand thought as a form of information processing. Developmental psychology, on the other hand, investigates the development of thought from birth to maturity and asks which factors this development depends on. Psychoanalysis emphasizes the role of the unconscious in mental life. Other fields concerned with thought include linguistics, neuroscience, artificial intelligence, biology, and sociology. Various concepts and theories are closely related to the topic of thought. The term "law of thought" refers to three fundamental laws of logic: the law of contradiction, the law of excluded middle, and the principle of identity. Counterfactual thinking involves mental representations of non actual situations and events in which the thinker tries to assess what would be the case if things had been different. Thought experiments often employ counterfactual thinking in order to illustrate theories or to test their plausibility. Critical thinking is a form of thinking that is reasonable, reflective, and focused on determining what to believe or how to act. Positive thinking involves focusing one's attention on the positive aspects of one's situation and is intimately related to optimism.
Анықтама
"Ойлау" және "ой" терминдері әртүрлі психологиялық қызметтерді білдіреді. Ең көп таралған мағынасында, олар сезімдік ынталандырудан тәуелсіз болатын саналы процестер ретінде түсініледі. Бірақ тар мағынада, тек ең нақты жағдайлар ғана ой деп есептеледі. Бұған ұғымдық немесе тілдік сипаттағы, сондай-ақ абстрактілі деңгейдегі саналы процестер жатады, мысалы, бағалау, қорытынды шығару, мәселелерді шешу және ой елеу. Кейде "ойлау" және "ой" терминдері саналы немесе санасыз ақыл-ой процесінің кез келген түрін білдіретін кең мағынада қолданылады. Академиялық әдебиеттерде ой мен сезім арасындағы қарама-қарсылық кездеседі. Мұндай жағдайда, ойлау – тақырыбына қатысты салмақты, бейтарап және рационалды көзқараспен байланысты, ал сезім – тікелей эмоционалдық қатысуды қамтиды. "Ойлау" және "ой" терминдері ақыл-ой процесінің өзіне емес, соның нәтижесінде туындаған ақыл-жағдайларға немесе идеялар жүйесіне қатысты қолданылуы мүмкін. Осы мағынада, олар көбінесе "сенім" және оның туысқан сөздерімен синоним болып табылады, сондай-ақ жеке адамға тән немесе белгілі бір топта кең таралған психикалық жағдайларды білдіруі мүмкін. Академиялық әдебиеттегі ой-пікірлер жиі терминнің қай мағынада қолданылып жатқанын нақты айтпайды. "Ой" сөзі ежелгі ағылшын тіліндегі þoht немесе geþoht сөзінен, "ойда ойлау, қарастыру" мағынасын білдіретін þencan сөзінің түбірінен шыққан.
Ойлау теориясы
Ойлаудың әртүрлі теориялары ұсынылды. Осы көзқарас бойынша, ойлаудың қиындығы Платондық формаларды ұға алмау және оларды сезімдік әлемдегі қарапайым имитациялардан бастапқысы ретінде ажырата алмаудан тұрады. Бұл, мысалы, сұлулықтың өзін сұлулықтың туынды бейнелерінен ажыратуды білдіреді. Бірақ бұл түсіндірме қазіргі заманғы ой-пікірде әдетте қабылданбайтын әртүрлі болжамдарға негізделген. Бұл түсіндірме платонизмге қарсы қойылған көптеген шағымдарды болдырмайды. Концептуализм Аристотелизммен тығыз байланысты. Ол ойлау – ұғымдарды санада елестетуден тұрады дейді. Бұл ұғымдардың кейбіреулері туа біткен болуы мүмкін, бірақ көпшілігі ойлауда қолдану үшін сезімдік тәжірибеден абстракция жасау арқылы үйренілуі керек. Ішкі сөйлеуге жиі үш маңызды аспект жатқызылады: ол мағына жағынан дыбыстарды естуге ұқсас, тілді пайдалануды қамтиды және нақты сөйлеуге қолданылатын моторлық жоспар құрайды. Ішкі сөйлеу теориясының бастапқыда сенімділігі жоғары, себебі өзіне қарап ойлау кезінде көптеген ойлар ішкі сөйлеумен бірге болатыны көрінеді. Бірақ оған қарсылар бұл барлық ойлау түрлеріне қатысты емес деп санайды. Мысалы, арман күйлері тілдік емес ойды құрайды деп айтылады. Бұл мәселе жануарлардың ойлау қабілетіне ие болуы мүмкін бе деген сұрақпен байланысты. Егер ойлау тілмен міндетті түрде байланысты болса, онда адамдар мен жануарлар арасында маңызды айырмашылық бар екенін көрсетеді, өйткені тек адамдарда ғана жеткілікті күрделі тіл бар. Бірақ тілдік емес ойлардың болуы бұл айырмашылықтың соншалықты үлкен емес екенін және кейбір жануарлардың шынымен ойлайтынын көрсетеді.
Ой тілі гипотезасы
Тіл мен ойдың арақатынасы туралы түрлі теориялар бар. Қазіргі философиядағы ең белгілі нұсқасы – ойдың тілі гипотезасы деп аталады. Ол ойлаудың ақыл-ой тілі арқылы жүзеге асатынын айтады. Бұл тіл, көбінесе «менталь тіл» деп аталады, әртүрлі жағынан қалыпты тілдерге ұқсас: ол сөздерден тұрады, олар синтаксистік байланыстар арқылы тіркесіп, сөйлемдер құрайды. Осы абстрактілі сипаттамадан басқа, адам ойының ми арқылы қалай іске асырылатыны немесе табиғи тілмен қандай басқа ұқсастықтары бар екені туралы нақты мәлімдемелер жасалмайды. Осы тізбектелгендік, ойдың қалай дамып өрбуін анықтайтын қауымдастық заңдарымен реттеледі. Бірақ мұндай қауымдастық байланыстың мағыналы немесе логикалық екендігіне кепілдік берілмейді. Мысалы, «суық» және «Айдахо» сөздерінің арасындағы байланыс нәтижесінде «бұл кофехана суық» деген ой «Ресей Айдахоны аннексиялауы керек» деген ойға әкелуі мүмкін. Осы көзқарас бойынша, белгілі бір ойға ие болу – белгілі бір әрекетке бейімділікпен тең. Бұл көзқарас көбінесе эмпирикалық тұжырымдармен негізделген: ойлауды жеке психикалық процесс ретінде зерттеу өте қиын, бірақ организмдердің белгілі бір жағдайға қандай мінез-құлықпен жауап беретінін зерттеу әлдеқайда оңай. «Білімістік» термині кейде ойлауға қолданылғанда, ішкі сөйлеу теориясының нақты бір түріне сілтеме жасау үшін сәл басқа мағынада қолданылады. Бұл көзқарас, ішкі сөйлеудің сыртқы сөйлеудің туынды түрі екендігі туралы идеяға негізделген. Бұл мәселенің мәні – жеке ойлар немесе психикалық күйлер көбінесе нақты бір мінез-құлыққа сәйкес келмейді. Демек, пирогтың дәмді екеніне ойлау автоматты түрде оны жеуге әкелмейді, себебі басқа да психикалық күйлер бұл мінез-құлықты тежеуі мүмкін, мысалы, оны жеу әдепсіздік немесе пирог уланған деп ойлау.
Есептеушілік
Көбінесе танымдық ғылымдарда кездесетін ойлаудың есептеуші теориялары ойлауды ақпаратты өңдеудің бір түрі ретінде қарастырады. Бірақ бұл аналогия интуитивті түрде тартымды болғанымен, теоретиктер есептеудің мәнін нақтырақ түсіндіруге тырысып бақты. Тағы бір мәселе – ойлаудың есептеудің бір түрі екенін түсіндіруде жатыр. Дәстүрлі түрде басымдыққа ие көзқарас есептеуді Тьюринг машиналары арқылы анықтайды, алайда заманауи көзқарастар олардың ұқсастығы үшін көбінесе нейрондық желілерге назар аударады. Ой – адамдар, жануарлар, тіпті роботтар сияқты әртүрлі жүйелерде бірдей орындала алатын бағдарламаның бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бір көзқарас бойынша, нәрсенің ой болып саналуы тек оның "ішкі күйлерді және сөздік шығаруларды" қалай туғызатынына байланысты. Бірақ мұндай түрлердің бәрін қамтитын, барлыққа қабылданған таксономия әлі жоқ.
Көңіл көтеретін, үкім шығаратын және ойландыратын
Ойлау көбінесе сот шығару әрекетімен бірдейленеді. Сот – бұл ойға бір ұсынысты келтіріп, содан кейін оны растау немесе жоққа шығару операциясы. Ол нені сенесізді шешуге байланысты және мақсаты – бағаланған ұсыныстың рас немесе жалған екенін анықтау. Сотқа қатысты түрлі теориялар бар. Дәстүрлі түрде басым теория – комбинация теориясы. Оған сәйкес, соттар ұғымдардың үйлесімінен тұрады. Осы көзқарас бойынша, «барлық адамдар өлді» деп соттау – «адам» және «өлді» ұғымдарын біріктіру. Бірдей ұғымдар түрлі жолдармен біріктірілуі мүмкін, мысалы, «кейбір адамдар өлді» немесе «ешбір адам өлмейді» сияқты түрлі соттарға сәйкес келеді. Басқа сот теориялары сотталған ұсыныс пен шындық арасындағы қатынасқа көбірек назар аударады. Франц Брентаноның айтуынша, сот – бұл бір нәрсенің бар екендігіне сену немесе сенбеу. Осы мағынада, соттың екі негізгі түрі ғана бар: «А бар» және «А жоқ». «Барлық адамдар өлді» деген сөйлемге қатысты, сөз «өлмейтін адамдар» туралы болады, олардың жоқ екендігі айтылады. Мысалы, «барлық адамдар өлді» және «Сократ – адам» деген алғышарттардан «Сократ өлді» деген қорытынды логикалық түрде шығады. Дедуктивті емес ойлау, сондай-ақ, жолдан шығармайтын ойлау немесе монотонды емес ойлау деп аталады, ол да рационалды түрде сенімді, бірақ қорытындының растығы алғышарттардың растығымен қамтамасыз етілмейді. Индукция – дедуктивті емес ойлаудың бір түрі, мысалы, адам бұрынғы күндердің барлық тәжірибесіне сүйене отырып, «күн ертең шығады» деген қорытындыға келеді. Дедуктивті емес ойлаудың басқа түрлері ең жақсы түсіндірмеге және аналогтық ойлауға негізделген қорытындыны қамтиды. Қате ойлау – дұрыс ойлау нормаларына қайшы келетін кемшікті ойлау. Формалды қателіктер дедуктивті ойлаудағы қате қорытындыларға қатысты. Алдын ала дәлелденуді жоққа шығару – формалды қателіктің бір түрі, мысалы, «Егер Отелло бакалавр болса, онда ол еркек. Отелло бакалавр емес. Демек, Отелло еркек емес». Ал ресми емес қателіктер ойлаудың барлық түрлеріне қатысты. Олардың кемшілігі дәлелдің мазмұнында немесе контекстінде болады. Бұл көбінесе тілдегі екіұшты немесе түсініксіз сөздердің салдарынан болады, мысалы, «Қауырсындар жеңіл. Жеңіл нәрсе қараңғы бола алмайды. Демек, қауырсындар қараңғы бола алмайды». Қателіктердің маңызды ерекшелігі – олар алғашқы қарағанда рационалды түрде сенімді көрінеді және осылайша адамдарды оларды қабылдауға және жасауға итермелейді. Олар нысандардың түрлі сыныптарға қалай жіктелетінін реттейтін ережелер. Мысалы, «вомабтар жануарлар» деген ұсыныс «вомабт» және «жануар» ұғымдарын қамтиды. «Вомабт» ұғымын білмейтін адам сөйлемді оқи алады, бірақ тиісті ұсынысты ойлай алмайды. Ұғым қалыптастыру – жаңа ұғымдар алынатын ойлау түрі. Ол тиісті нысандардың барлық мысалдарының ортақ ерекшеліктерімен танысуды және оң және теріс жағдайларды анықтау қабілетін дамытуды қамтиды. Бұл процесс әдетте сөздің мағынасын үйренумен сәйкес келеді. Бір кең таралған көзқарас бойынша, ұғымдар қабілеттер тұрғысынан түсіндірілуі керек. Осы көзқарас бойынша, ұғымды иеленуді екі негізгі аспект сипаттайды: оң және теріс жағдайларды ажырату қабілеті және осы ұғымнан байланысты ұғымдарға қорытынды жасау қабілеті. Ұғым қалыптастыру осы қабілеттерді игерумен сәйкес келеді.
Проблеманы шешу
Мәселелерді шешу кезінде ойлау, белгілі бір кедергілерді жеңу арқылы алдын ала белгіленген мақсатқа жетуге бағытталған. Кейбір зерттеушілер мәселені шешу процесіндегі әртүрлі қадамдарды бөліп көрсетеді. Бұл қадамдарға мәселені тану, оның мәнін түсінуге тырысу, шешімнің жалпы критерийлерін анықтау, осы критерийлерді қалай басымдыққа қою керектігін шешу, прогресті бақылау және нәтижелерді бағалау кіреді. Мәселелерді шешудің әртүрлі формаларын жіктеудің тағы бір жолы – алгоритмдер мен эвристиканы ажырату. Бұл болашақта не болуы мүмкін екенін болжауды қамтиды. Осы болжау негізінде, болашақтағы жағдайға әсер ету үшін әртүрлі әрекеттер жасалуы мүмкін. Шешімдер – бұл ойластырудың маңызды бөлігі. Олар әртүрлі әрекеттерді салыстыру және ең тиімдісін таңдау туралы. Бұл олардың әрқашан ең жоғары күтілетін құнды таңдауы керек деген идеяға негізделген. Әрбір балама әртүрлі нәтижелерге алып келуі мүмкін, олардың әрқайсысының құндылығы әртүрлі. Баламаның күтілетін құндылығы – оған байланысты әрбір нәтиже құндылығының қосындысы, осы нәтиже пайда болу ықтималдығымен көбейтілгендегі мәні. Бұл – өткен тәжірибені қайтадан сезіну арқылы психикалық уақыт саяхатының бір түрі. Бірақ бұл бастапқы тәжірибенің толық көшірмесі емес, себебі эпизодтық жадта бастапқы тәжірибеде болмаған қосымша аспектілер мен ақпараттар бар. Бұл өткен оқиғаның қазіргі уақытқа қатысты таныс сезімі мен хронологиялық ақпаратты қамтиды. Шындықпен байланыстың мұндай үзілуі, көптеген қиял түрлеріне көбірек еркіндік береді: оның мазмұны еркін өзгертілуі, түзетулері енгізіліп, бұрын ешқашан болмаған жаңа комбинациялар құру үшін қайта біріктірілуі мүмкін. Бірақ олар абстрактілі ойдың басқа формаларына қарағанда сезімге жақын, өйткені олар сезімдік мазмұнды ұсынады, оны, кемінде, принцип бойынша, қабылдауға болады.
Бейсаналы ой
Саналы ойлау – ойлаудың үлгілік түрі болып табылады және көбінесе осыған қатысты зерттеулердің назар ортасында болады. Бірақ, кейбір ойлау түрлері санасыз деңгейде де жүзеге асады деген пікір бар. Ойлаудың осы екі түрінің арасындағы айырмашылыққа қатысты басқа да ұсыныстар бар: саналы ойлау формальды логикалық заңдарды ұстанады, ал санасыз ойлау көбірек ассоциативтік процеске сүйенеді, сондай-ақ тек саналы ойлау ғана ұғымдық тұрғыдан айқындалады және тіл арқылы жүзеге асырылады.
Феноменология
Феноменология – тәжірибе құрылымы мен мазмұны туралы ғылым. "Когнитивті феноменология" термині ойлаудың тәжірибелік сипатына, яғни ойлаудың қалай сезілуіне қатысты. Кейбір теоретиктер ерекше когнитивті феноменология жоқ деп санайды. Мұндай көзқарас бойынша, ойлау тәжірибесі – сезім тәжірибесінің бір түрі ғана. Ерекше когнитивті феноменологияның бар екендігін қолдайтын жиі келтірілетін ой эксперименті француз тілінде радио хабар тыңдайтын екі адамды қамтиды: біреуі француз тілін түсінеді, екіншісі түсінбейді. Бұл мысалдың мәні – екі тыңдаушы да бірдей дыбыстарды естиді, демек, бірдей когнитивтік емес тәжірибеге ие. Айырмашылықты түсіндіру үшін ерекше когнитивті феноменологияны қабылдау қажет: тек бірінші адамның тәжірибесі ғана осы қосымша когнитивтік сипатқа ие, себебі ол айтылғанның мағынасына сәйкес келетін оймен бірге жүреді. Ойлау тәжірибесін қолдауға бағытталған басқа да аргументтер ойлауға тікелей интроспекциялық қол жеткізуге немесе ойлаушының өз ойларын білуіне негізделген. Бұл эпистемиялық агенттікті қамтиды, онда бір ұсыныс қарастырылады, оған қатысты дәлелдер зерттеледі және осы ойлау нәтижесінде ұсыныс расталады немесе қабылданбайды. Мұндай көзқарас бойынша, қабылдау тәжірибесінің әртүрлі аспектілері қатаң мағынадағы үкімдер болмаса да, үкімдерге ұқсайды. Бұл контексте "ниет" дегеніміз – қандай да бір объектінің сезілуі. Интуитивті ниеттерде объект сезімдік мазмұн арқылы ұсынылады. Ал бос ниеттер өз объектілерін сезімдік мазмұнсыз, абстрактілірек түрде көрсетеді. Бұл саладағы философтардың басты мақсаты – сананың және саналық күйлердің/процестердің табиғатын анықтау, сондай-ақ сананың денеге қалай әсер ететіні және денеге әсер ету мүмкіндігі. Адамның қабылдау тәжірибесі сыртқы әлемнен әртүрлі сезім мүшелеріне келіп түсетін тітіркендіргіштерге байланысты, ал бұл тітіркендіргіштер саналық күйде өзгерістер тудырады, нәтижесінде жағымды немесе жағымсыз сезім пайда болады. Мысалы, біреудің пицца жегісі келсе, ол қалағанын алу үшін денесін белгілі бір бағытта және белгілі бір тәсілмен қозғайды. Сондықтан, сұрақ туындайды: қалай саналы тәжірибелер электрхимиялық қасиеттері ғана бар күлгін заттан пайда болуы мүмкін? Осыған байланысты мәселе – адамның ұсыныстық көзқарастары (мысалы, сенімдері мен қалаулары) оның нейрондарының белсенділігіне және бұлшық еттерінің дәл дұрыс жирылуына қалай себеп болатынын түсіндіру. Бұл кем дегенде Рене Декарттың заманынан бері эпистемологтар мен сана философиясының мамандарын мазалаған жұмбақтардың бірі. Жоғарыда айтылғандар – біздің когнитивтік, ойлау жүйелері ретінде қалай жұмыс істейтініміздің классикалық, функционалдық сипаттамасы. Алайда, шешілмейтін сана-дене мәселесі, негізінен, Хайдеггер, Пиаже, Выготский, Мерло-Понти және прагматик Джон Дьюи еңбектерінде тамырланған, тәндік танымдық тәсілмен еңсеріледі және айналып өтіледі. Бұл тәсіл сананы денеден бөліп, оның процестерін талдаудың классикалық тәсілінің қате екенін көрсетеді: оның орнына сананы, денеге енген агенттің іс-әрекеттерін және оның қабылдайтын және елестейтін ортасын – бір-бірін анықтайтын тұтастықтың бөліктері ретінде қарастыру керек. Сондықтан, сананың функционалдық талдауы бізді әрқашан сана-дене мәселесімен қалдырады, оны шешу мүмкін емес.
Психология
Психологтар ойлауды сұраққа жауап табуға немесе практикалық мәселені шешуге бағытталған интеллектуалдық күш-жігер ретінде қарастырды. Когнитивтік психология – мәселені шешу, есте сақтау және тіл сияқты ішкі психикалық процестерді зерттейтін психологияның бір саласы; олардың барлығы ойлауда қолданылады. Бұл көзқарас негізінде пайда болған ой мектебі когнитивизм деп аталады, ол адамдардың ақпаратты ақыл-оймен қалай бейнелейтініне қызығушылық танытады. Оның бастауы Макс Вертхаймер, Вольфганг Кёлер және Курт Кофканың гештальт психологиясында, сондай-ақ Жан Пиаже жұмысында болды, ол балалардың танымдық дамуын сипаттайтын кезеңдер/фазалар теориясын ұсынды. Когнитивтік психологтар психофизикалық және эксперименталды тәсілдерді түсіну, диагностикалау және мәселелерді шешу үшін пайдаланады, олар стимул мен жауап арасындағы ақыл-ой процестерімен айналысады. Олар ойлаудың түрлі аспектілерін, соның ішінде ойлау психологиясын, адамдардың қалай шешімдер мен таңдау жасайтынын, мәселелерді қалай шешетінін, сондай-ақ шығармашылық ашу мен қиялға толы ойлауды зерттейді. Когнитивтік теория мәселелердің шешімдері алгоритмдер түрінде болады деп санайды: міндетті түрде түсінілмеген, бірақ шешімді уәделейтін ережелер, немесе эвристикалар: түсінілетін, бірақ әрқашан шешімді кепілдендірмейтін ережелер. Когнитивтік ғылым когнитивтік психологиядан адамның мінез-құлқын модельдеуге арналған алгоритмдер компьютерде іске асырылатын немесе іске асырылуы мүмкін болғандықтан ерекшеленеді. Басқа жағдайларда шешімдер көрегендік арқылы, қарым-қатынастарды кенеттен түсіну арқылы табылуы мүмкін. Жан Пиаже дүниеге келгеннен бастап ересекке дейінгі ой-өрістің дамуын зерттеуде пионер болды. Оның танымдық даму теориясында ойлау қоршаған ортаға қатысты әрекеттерге негізделген. Яғни, Пиаже қоршаған орта қолжетімді әрекет схемаларындағы объектілерді ассимиляциялау арқылы түсініледі дейді, ал олар қолжетімді схемалар талаптарға жетпейтін жағдайда объектілерге бейімделеді. Ассимиляция мен бейімделу арасындағы өзара әрекеттесу нәтижесінде ойлау бір-бірінен бейнелеу әдісі және тұжырымдау мен түсінудің күрделілігі жағынан ерекшеленетін кезеңдер тізбегі арқылы дамиды. Яғни, ойлау өмірдің алғашқы екі жылында сенсомоторлық сатыдағы қабылдаулар мен әрекеттерге негізделгеннен бастап, балалық шақтағы ішкі бейнелеулерге дейін дамиды. Кейіннен бейнелеулер бірте-бірте логикалық құрылымдарға ұйымдастырылады, олар алдымен нақты операциялар сатысында нақты қасиеттер бойынша жұмыс істейді, содан кейін формальды операциялар сатысында нақты қасиеттерді ұйымдастыратын абстракт принциптер бойынша жұмыс істейді. Соңғы жылдары Пиаже ойлау тұжырымдамасы ақпаратты өңдеу тұжырымдамаларымен біріктірілді. Осылайша, ойлау ақпаратты бейнелеу мен өңдеуге жауапты механизмдердің нәтижесі ретінде қарастырылады. Бұл тұжырымдамада өңдеу жылдамдығы, танымдық бақылау және жұмыс жады ойлаудың негізгі функциялары болып табылады. Нео-Пиажелік танымдық даму теорияларында ойлаудың дамуы өңдеу жылдамдығының артуынан, танымдық бақылаудың күшеюінен және жұмыс жадының ұлғаюынан туындайды деп саналады. Позитивті психология адам психологиясының жағымды аспектілерін көңіл күйінің бұзылуы және басқа да жағымсыз белгілерге назар аударумен бірдей маңызды деп бағалайды. Питерсон мен Селигман "Характердегі күш-қуат пен ізгі қасиеттер" еңбегінде бірқатар оң қасиеттерді тізімдеген. Бір адамның барлық күш-қуаты болуы міндетті емес, сондай-ақ, бұл қасиетті толыққанды қамтуы да қажет емес. Бұл тізім адамның күшті жақтарына негізделген оң ойлауға шақырады, оның "симптомдарын" қалай "жарақтандыруға" емес.
Психоанализ
"Id", "ego" және "super ego" – Зигмунд Фрейдтің психиканың құрылымдық моделіндегі "психикалық аппараттың" үш бөлігі; олар психикалық өмірдің белсенділігі мен өзара әрекеттесуі арқылы сипатталатын үш теориялық құрылым. Бұл модельге сәйкес, үйлесімсіз инстинктивті тенденциялар "id" арқылы біріктіріледі, психиканың ұйымдастырылған нақты бөлігі "ego", ал сынға салушы, моральдық функция "super ego" болып табылады. Психоанализ үшін санасыз – саналы емес нәрселердің бәрін қамтымайды, тек саналы ойдан белсенді түрде жасырылған немесе адам саналы түрде білуден қашқан нәрселерді ғана қамтиды. Бұл көзқарас адамның өзін санасыздан қарсыласы ретінде қарастырады, оның ішіндегі жасырылған нәрсені сақтау үшін күреседі. Адам қандай да бір ауыртпалық сезінсе, оның ойы тек сол ауыртпалықтан құтылуға бағытталған болады. Оның кез келген тілегі, ауыртпалықтан арылу немесе бір нәрседен ләззат алу, санаға не істеу керектігін бұйырады. Фрейд үшін санасыз – әлеуметтік жағынан қабылдамайтын идеялар, тілектер, қалаулар, жарақатты естеліктер және психологиялық тежелу механизмі арқылы ойдан шығарылған ауыр сезімдердің жиынтығы. Дегенмен, мазмұны міндетті түрде теріс болуы керек емес. Психоаналитикалық тұрғыдан алғанда, санасыз – тек оның әсерлері арқылы ғана танылатын күш, ол симптом арқылы өзін көрсетеді. Ұжымдық санасыз, кейде ұжымдық субконция деп те аталады, – Карл Юнг ұсынған аналитикалық психологияның термині. Бұл – қоғамның, халықтың немесе барлық адамзаттың ортақ санасының бір бөлігі, ол өзара байланысты жүйеде, барлық ортақ тәжірибелердің нәтижесінде пайда болады және ғылым, дін және мораль сияқты ұғымдарды қамтиды. Фрейд "жеке психология" мен "ұжымдық психология" арасында айырма жасамаса да, Юнг ұжымдық санасыздан әр адамның жеке субконциясын ажыратты. Ұжымдық санасыз – "біздің түрдің тәжірибесінің қоры" деп те аталады. Юнгтің маңызды еңбегі "Психологиялық типтер" кітабының "Анықтамалар" тарауында "ұжымдық" анықтамасы бойынша Юнг, Люсьен Леви-Брюльдің 1910 жылғы "Жабайылар қалай ойлайды" кітабында енгізген "ұжымдық бейнелер" туралы айтады. Юнг осыны ұжымдық санасыз деп сипаттайды. Ал Фрейд ұжымдық санасыздық идеясын қабылдамады.
Ойлау заңдары
Дәстүрлі түрде "ойлау заңдары" термині логиканың үш негізгі заңына сілтеме жасайды: қарама-қайшылық заңы, ортасы жоқ екілік заңы және өзіндік теңдік принципі. Ойлау заңдарының кейбір тұжырымдамалары төртінші заңды қамтиды: жеткілікті себеп принципі.
Фактіге қарсы ойлау
Контрфактикалық ойлау — нақты емес жағдайлар мен оқиғаларды, яғни «фактілерге қайшы» нәрсені ақыл-ой арқылы бейнелеуді қамтиды. Ол әдетте шартты болып табылады: оның мақсаты белгілі бір жағдай орын алғанда не болатынын бағалау. Мысалы, егер белгілі бір оқиға орын алса, болашақта не болатынын болжауға тырысқанда, бұл оқиға кейін орын алып, күтілген салдарларын әкеледі. Бұл кең мағынада «қорытынды шартты» термині кейде «қарсы фактілік шартты» орнына қолданылады. Олар — белгілі бір жағдайды құрып, одан не шығатынын түсіну арқылы осы жағдайдан үйренуге тырысатын тәжірибелер. Джон Сёрл ұсынған «Қытай бөлмесі» туралы аргумент — танымал ой эксперименті. Ой эксперименттері әр түрлі мақсаттарда қолданылады, мысалы, ойын-сауық үшін, білім беру үшін немесе теорияларды қолдауға немесе оларға қарсы дәлелдер ретінде. Көптеген талқылаулар оларды аргумент ретінде қолдануға бағытталған. Мұндай қолданыс философия, табиғаттану ғылымдары және тарих сияқты салаларда кездеседі. Ол нақтылық және рационалдылық сияқты әртүрлі стандарттарға сәйкес келеді. Осы мағынада, ол қолдағы мәселені шешуге тырысатын танымдық процестерді ғана емес, сонымен қатар оның өз стандарттарына сай келуін қамтамасыз ететін мета танымдық процестерді де қамтиды. Бірақ барлық танымдық құнды процестер сыншыл ойлауды қажет етпейді. Алгоритмнің қадамдарын соқырлықпен орындап, мәселенің дұрыс шешімін табу — сыншыл ойлау емес. Егер шешім ойлаушыға кенеттен көрініп, бірден қабылдаса, бұл да солай. Сондықтан оқушыға тек нағыз сенімдер жинағын ғана емес, сонымен қатар өз қорытындыларын шығаруға және бұрынғы сенімдерге сұрақ қоюға қабілеттілікті жеткізу маңызды. Басқа да қарсылықтар сыншыл ойлау мен оған негізделген көзқарас әртүрлі негізсіз бейімділіктерді қамтиды деген ойға негізделген, мысалы, эгоцентризм, алыстатылған объективтілік, бей-жайлық және теориялыққа практикалыққа қарағанда артық мән беру. Бұл көбінесе ойлауға қатысты, бірақ сезім сияқты басқа да ақыл-ой процестерін қамтитын жалпы көзқарас ретінде қарастырылады. Ал пессимизм, керісінше, оң әсері болуы мүмкін, өйткені ол сәтсіздіктерді күтіп, көңіліңізді қалдырмайды. Өзін-өзі қолдау әдебиетінде оң ойлау жиі кездесетін тақырып. Мұнда көбінесе адамның өмірін оң ойлауға тырысу арқылы айтарлықтай жақсарта алатыны туралы айтылады, тіпті бұл дәлелдерге қайшы келетін сенімдерді дамытуды білдірсе де. Жаңа ой қозғалысында позитивті ойлау тартылу заңының құрамында болады, бұл жалған ғылыми пікір, онда оң ойлар оң нәтижелерді тарту арқылы сыртқы әлемге тікелей әсер етуі мүмкін.