Кіріспе
Табиғаттағы негізгі заттың материя екенін және сана мен психикалық күйлерді қоса алғанда, барлық нәрсенің материалдық заттардың өзара әрекеттесуінің нәтижесі екенін ұстанатын философиялық монизмнің бір түрі. Философиялық материализмге сәйкес, сана мен ақыл физикалық процестерден, мысалы, адам миы мен жүйке жүйесінің нейрохимиясынан туындайды, оларсыз олардың болуы мүмкін емес. Материализм, табиғаттың негізгі заты сана екен дейтін идеализмге тікелей қарсы келеді. Материализм физикализммен тығыз байланысты – барлық нәрсенің түпкілікті физикалық екен деген көзқарас. Философиялық физикализм, физикалық ғылымдардың теорияларымен материализмнен дамып, қарапайым материядан гөрі физиканың күрделі ұғымдарын (мысалы, кеңістік-уақыт, физикалық энергиялар мен күштер, экзотикалық материя) қамтыды. Сондықтан, кейбіреулер физикализм терминін материализмге қарағанда артық көреді, ал басқалары оларды синоним ретінде қолданады. Аң-сезім мен ми арасындағы нейрондық корреляциялардың табылуы материализмді эмпирикалық тұрғыдан қолдайды, бірақ кейбір ой-философтары бұл байланысты жаңылыс деп санайды немесе оны материалистік емес идеялармен үйлесімді деп есептейді. Материализмге немесе физикализмге қарсы немесе балама философияларға идеализм, плюрализм, дуализм, панпсихолизм және монизмнің басқа түрлері жатады. Эпикурейшілдік – ежелгі антикалық материализм философиясы, ол қазіргі ғылымның маңызды алғышарты болды. Өзі деист болғанымен, Эпикур грек құдайларының әлдебір аспандық "көкте" бар екенін, олар ғаламды билейтінін (егер нақты Олимп тауында болмаса) растады, ал оның философиясы атомизмді жариялады, ал Платонизм Платонның Зевс туралы ілімін Құдай деп үйреткеніне қарамастан, оған қарама-қарсы нәрсені үйретті.
other materialist theories
Materialism is a form of philosophical monism which holds that matter is the fundamental substance in nature, and that all things, including mental states and consciousness, are results of material interactions of material things. According to philosophical materialism, mind and consciousness are caused by physical processes, such as the neurochemistry of the human brain and nervous system, without which they cannot exist. Materialism directly contrasts with idealism, according to which consciousness is the fundamental substance of nature. Materialism is closely related to physicalism—the view that all that exists is ultimately physical. Philosophical physicalism has evolved from materialism with the theories of the physical sciences to incorporate more sophisticated notions of physicality than mere ordinary matter (e. g. spacetime, physical energies and forces, and exotic matter). Thus, some prefer the term physicalism to materialism, while others use the terms as if they were synonymous. Discoveries of neural correlates between consciousness and the brain are taken as empirical support for materialism, but some philosophers of mind find that association fallacious or consider it compatible with non materialist ideas. Alternative philosophies opposed or alternative to materialism or physicalism include idealism, pluralism, dualism, panpsychism, and other forms of monism. Epicureanism is a philosophy of materialism from classical antiquity that was a major forerunner of modern science. Though ostensibly a deist, Epicurus affirmed the literal existence of the Greek gods in either some type of celestial "heaven" cognate from which they ruled the universe (if not on a literal Mount Olympus), and his philosophy promulgated atomism, while Platonism taught roughly the opposite, despite Plato's teaching of Zeus as God.
Шолу
Материализм – монологиялық онтология класына жатады, сондықтан дуализм немесе плюрализмге негізделген онтологиялық теориялардан өзгеше. Құбылыстық шындықты түсіндіруде материализм – идеализмге, бейтарап монизмге және спиритуализмге қарсы тұрады. Сондай-ақ, ол феноменализммен, витализммен және екі жақты монизммен де қайшы болуы мүмкін. Оның материалдық жағы, кейбір тұрғыдан, ағартушылық ойшылдар қолдаған детерминизм тұжырымдамасымен байланысты болуы мүмкін. Философиялық мектептердің көптігі мен олардың айырмашылықтарына қарамастан, барлық философиялар өзіне қарсы қойылған екі негізгі санаттың біріне жатады: идеализм және материализм. Бұл екі санаттың негізгі қағидасы – шындықтың мәніне байланысты: олардың арасындағы басты айырмашылық – шындық ненің құрамынан тұрады және ол қалай пайда болды деген екі түйінді сұраққа жауап беруде. Идеалистер үшін рух, сана немесе сананың нысандары (идеялар) бірінші кезекте, ал материя екінші кезекте тұрады. Материалистер үшін материя бірінші кезекте, ал сана, рух немесе идеялар екінші кезекте – материяның өзара әрекетінен туындаған өнім. 19 ғасырда Карл Маркс пен Фридрих Энгельс материализм тұжырымдамасын кеңейтіп, адам қызметінің (практика, соның ішінде еңбек) және осы қызмет арқылы құрылған, қайта өндірілген немесе жойылған институттардың шамамен эмпирикалық әлеміне негізделген тарихтың материалистік тұжырымын жасады. Олар сондай-ақ, гегельдік диалектиканы идеалистік аспектілерінен айырып, материализммен біріктіре отырып, диалектикалық материализмді дамытты (Қазіргі заманғы философияны қараңыз).
Редуктивті емес материализм
Материализм көбінесе редукционизммен байланысты, соған сәйкес, егер нақты болса, бір сипаттама деңгейінде жекеленген объектілер немесе құбылыстар, сипаттаманың басқа деңгейіндегі – әдетте, төменгі деңгейдегі – объектілер немесе құбылыстар арқылы түсіндірілуі тиіс. Редуктивті емес материализм бұл идеяны нақты қабылдамайды, барлық жеке нәрселердің материалдық құрамын негізгі материалдық құрамдас бөліктерді сипаттау үшін дәстүрлі түрде қолданылатын терминдермен түсіндірілмейтін нақты объектілердің, қасиеттердің немесе құбылыстардың болуымен үйлесімді деп санайды. Джерри Фодор осы пікірді ұстанды, оған сәйкес психология немесе геология сияқты "арнайы ғылымдардағы" эмпирикалық заңдар мен түсіндірмелер негізгі физика перспективасынан көрінбейді.
Біздің заманымыздан бұрын
Материализм, мүмкін, Еуразияның географиялық жағынан шалғай орналасқан бірнеше аймақтарында Карл Ясперс Аксиалдық дәуір деп атаған кезеңде (б.з.д. 800–200 жж.) дербес дамыды. Ежелгі үнді философиясында материализм б.з.д. 600 жыл шамасында Ажита Кесакамбали, Паяси, Канада және Карвака философия мектебінің жақтаушыларының еңбектері арқылы қалыптасты. Канада атомдық теорияның ерте жақтаушыларының бірі болды. Ньяя-Вайшешика мектебі (б.з.д. 600–100 жж.) атомдық теорияның алғашқы нысандарының бірін жасады (бірақ олардың Құдайды дәлелдеуі және сананың материалдық емес екенін айтуы оларды материалистер деп атауға мүмкіндік бермейді). Буддалық атомдық ілім және джайналық мектеп атомдық дәстүрді жалғастырды. Леукипп, Демокрит және Эпикур сияқты ежелгі грек материалистері кейінгі материалистерге үлгі болды. Лукрецийдің (б.з.д. 99–55 жж.) «De Rerum Natura» латын поэмасы Демокрит пен Эпикурдың механикалық философиясын көрсетеді. Бұл көзқарас бойынша, барлық нәрсе – материя мен кеңістік, ал барлық құбылыстар атомдар деп аталатын негізгі материалдық бөлшектердің әртүрлі қозғалыстары мен үйлесімдерінің нәтижесінде пайда болады (сөзбе-сөз «бөлінбейтіндер»). «De Rerum Natura» эрозия, булану, жел және дыбыс сияқты құбылыстарға механикалық түсіндірмелер береді. «Денеге тек дене ғана тие алады» сияқты белгілі қағидалар алғаш рет Лукрецийдің еңбегінде кездеседі. Демокрит пен Эпикур монистік онтологияны қолдамады, олар материя мен кеңістікті онтологиялық тұрғыдан бөліп қарастырды (яғни кеңістік – болмыстың өзге түрі).
Біздің заманымыздың басында
Ван Чунг (б.з. б. 27 – 100 ж.) – ерте замандағы қытай ойшылы, материалист болған деген пікір бар. Кейіннен үнді материалисті Джаяраши Бхатта (6 ғасыр) өзінің «Таттвопаплавасимма» («Барлық принциптердің күйреуі») атты еңбегінде Ньяя Сутраның эпистемологиясын жоққа шығарды. Материалистік Карвака философиясы 1400 жылдан кейін бірте-бірте жойылған сияқты; Мадхавачарья 14 ғасырда «Сарва даршана самграха» («Барлық философиялардың жинағы») құрастырғанда, оның цитата келтіруге немесе сілтеме жасауға Карвака (немесе Локаята) мәтіні болмады. 12 ғасырдың басында әл-Андалуста араб философы Ибн Туфаил (Абубасер) өзінің «Хайй ибн Яхдан» («Философ Автодидакт») атты философиялық романында материализм туралы әңгімеледі, сонымен қатар тарихи материализмді шамалы болса да болжады.
Талдау философиясы
Қазіргі заманғы талдаушы философтар (мысалы, Дэниел Деннет, Уиллард Ван Орман Куин, Дональд Дэвидсон және Джерри Фодор) негізінен физикалистік немесе ғылыми материалистік аяда жұмыс істейді, сананы ең жақсы қалай түсіндіруге болатыны туралы әртүрлі көзқарастар ұсынады, оның ішінде функционализм, аномальді монизм және тождес теориясы. Ғылыми материализм көбінесе редуктивті материализммен бірдей мағынада қолданылады және әдетте солай сипатталады. ХХІ ғасырдың басында Пол және Патриция Черчлендтер мүлдем басқаша ұстанымды жақтады (кем дегенде, кейбір гипотезаларға қатысты): жоюшы материализм. Жоюшы материализм кейбір психикалық құбылыстардың мүлдем жоқ екенін, ал олар туралы сөздер жалған «халық психологиясы» мен ішкі сезім иллюзиясын көрсетеді деп санайды. Осы бағыттағы материалист «сенім» сияқты ұғымның нақты негізі жоқ деп есептеуі мүмкін (мысалы, халық ғылымының әуелгі қағидалардың ауруларын түсіндіруі сияқты). Редуктивті материализм континуумының бір шетінде (біздің теорияларымыз фактілерге дейін тоғысып келеді), ал жоюшы материализм екінші шетінде (кейбір теорияларды жаңа фактілерге сүйене отырып жою қажет), ал ревизионистік материализм олардың арасында орналасқан. Осы жаңартылған материализммен жұмыс істейтін Мануэль ДеЛанда сияқты заманауи теоретиктер «жаңа материалистер» деп аталды. Жаңа материализм жекелеген салаға айналды, ірі университеттерде оған арналған курстар, сондай-ақ көптеген конференциялар, жинақтар мен монографиялар бар. Джейн Беннеттің 2010 жылғы «Жанды материя» кітабы моникалық онтология мен витализм теорияларын постструктуралистік тіл және дискурс теориялары басымдығымен сипатталатын сындық теориялық кеңістікке қайтаруда маңызды рөл атқарды. Мел Й. Чен және Зәкия Иман Джексон сияқты ғалымдар нәсіл мен гендердің ерекшеліктерін ескермегені үшін осы жаңа материалистік әдебиетті сынады. Метис ғалымы Зои Тодд, Мохок (Айғыр руы, Алты ұлт) және Анишинаабе ғалымы Ванесса Уоттс «жаңа» материализмге деген құштарлықтың отаршылдық бағытын сұраққа салады. Уоттс әсіресе материяны феминистік немесе философиялық қамқорлық нысаны ретінде қарастыруға бейімділікті, жергілікті жауапкершілік этикасын ескермей, еуроцентристік зерттеу дәстүрін қайта жандандыруға тым көп назар аудару деп сипаттайды. Хелен Востерс сияқты басқа ғалымдар олардың алаңдаушылықтарын бөліседі және «жаңа материализмде» шынымен «жаңа» бар ма деп күмәнданады, өйткені жергілікті және басқа да анимистік онтологиялар ғасырлар бойы «материяның жандылығы» деп аталатын нәрсені растады. Томас Найл сияқты басқалар «виталистік» жаңа материализмнің нұсқаларын «тегіс онтологияны» саясаттан шығарып, тарихи емес деп сынады. Квентин Мейласу спекулятивті материализмді ұсынды, бұл Дэвид Юмға Канттан кейінгі оралу, ол да материалистік идеяларға негізделген.
Физикализм
Джордж Стак материализм мен физикализмді ажыратады: мәтін=XX ғасырда физикализм позитивизмнің негізінде пайда болды. Физикализм мағыналы мәлімдемелерді физикалық денелерге немесе тексерілетін, немесе принцип бойынша тексерілуге болатын процестермен шектейді. Бұл – қайта қаралуға жататын эмпириялық гипотеза, демек, классикалық материализмнің догматизмнен алыс тұрған ұстанымы бар. Герберт Фейгл Америка Құрама Штаттарында физикализмді қорғады және психикалық күйлер – ми күйлері, ал психикалық терминдер физикалық терминдермен бірдей нәрсені білдіреді деп тұрақты түрде айтты. XX ғасыр ақыл-ойға қатысты көптеген материалистік теориялар мен оларды қоршаған пікірталастарға куә болды. Бірақ физикализмнің барлық түсініктері мәннің верификациялық теорияларына немесе қабылдаудың тікелей реалистік теорияларына байланысты емес. Керісінше, физикалистер әлемді ең жақсы сипаттайтын математикалық формализмде "реальностьтың бірде-бір элементі" жоқ деп есептейді. "Материалистік" физикалистер бұл формализм сезімтал емес күйлерді сипаттайды деп санайды. Яғни, физикалықтың ішкі мәні – тәжірибелік емес.
Индуизм және трансценденттік клуб
Көптеген индустар мен трансценденталистер барлық затты – адамдарды шындықтан жасыратын иллюзия, немесе майя деп есептейді. Брахманды сезіну сияқты трансценденталдық тәжірибелер осы иллюзияны жояды деп саналады.
Қазіргі физиктерден
Манхэттен жобасында маңызды рөл атқарған физик Рудольф Пейерлс материализмді қабылдамады: "Адамның білім мен санасын қоса алғанда, оның толыққанды қызметін физиканың тілімен сипаттау мүмкін емес. Бір нәрсе қалып қойған". Эрвин Шрёдингер: "Сананы физикалық шарттармен түсіндіруге болмайды. Себебі сана – абсолютті негізгі нәрсе. Оны ешқандай нәрсемен байланыстырып түсіндіруге келмейді". Вернер Гейзенберг былай деп жазды: "Материализмнің онтологиясы, әлемнің тікелей 'шындығын' атомдық деңгейге көшіруге болатындығы туралы иллюзияға негізделген. Бірақ мұндай көшіру мүмкін емес – атомдар зат емес".
Кванттық механика
20-ғасырдың кейбір физиктері (мысалы, Юджин Вигнер мен Генри Стапп) және кейбір заманауи физиктер мен ғылым жазушылары (мысалы, Стивен Барр, Пол Дэвис және Джон Гриббин) физикадағы кванттық механика және хаос теориясы сияқты кейбір соңғы жаңалықтарға байланысты материализмнің дұрыс емес екенін айтты. Гриббин мен Дэвис (1991): text=Содан кейін кванттық теориямыз келді, ол материя туралы біздің түсінігімізді толығымен өзгертіп жіберді. Микроскопиялық әлемнің, атомдар әлемінің, күнделікті өмірдің кішірейтілген нұсқасы ғана деген ескі пікірден бас тартуға тура келді. Ньютонның детерминистік машинасы себеп-салдарлық қатаң заңдардың орнына, кездейсоқтық заңдарымен басқарылатын толқындар мен бөлшектердің көлеңкелі және парадоксалды үйлесімімен ауыстырылды. Кванттық теорияның кеңеюі одан да әрі барып, қатты материяның жоғалып, көзге көрінбейтін өріс энергиясының ерекше қоздырылымдары мен тербелістерімен алмастырылатын суретті көрсетеді. Кванттық физика материализмді жоққа шығарады, өйткені ол материяның біз ойлағаннан гөрі әлдеқайда аз "заттық құрылымы" бар екенін көрсетеді. Бірақ тағы бір жаңалық Ньютонның материяны инерттік масса ретінде қарастырған бейнесін бұзады. Бұл даму – қазіргі уақытта кеңінен танымал болған хаос теориясы.
text=Then came our Quantum theory, which totally transformed our image of matter. The old assumption that the microscopic world of atoms was simply a scaled down version of the everyday world had to be abandoned. Newton's deterministic machine was replaced by a shadowy and paradoxical conjunction of waves and particles, governed by the laws of chance, rather than the rigid rules of causality. An extension of the quantum theory goes beyond even this; it paints a picture in which solid matter dissolves away, to be replaced by weird excitations and vibrations of invisible field energy. Quantum physics undermines materialism because it reveals that matter has far less "substance" than we might believe. But another development goes even further by demolishing Newton's image of matter as inert lumps. This development is the theory of chaos, which has recently gained widespread attention.|author=Paul Davies and John Gribbin|title=The Matter Myth|source=Chapter 1: "The Death of Materialism"
Цифрлық физика
Дэвис пен Гриббиннің қарсылықтарын цифрлық физиканың жақтаушылары бөліседі, олар материяға емес, ақпаратқа негізгі болып қарайды. Физик және цифрлық физиканың жақтаушысы Джон Арчибальд Уилер "барлық материя мен барлық физикалық заттар бастапқыда ақпараттық-теориялық және бұл қатысушы ғалам" деп жазды. Кванттық теорияның кейбір негізін қалаушылары, мысалы Макс Планк, олардың қарсылықтарын ортаға салды. Ол былай деп жазды: text=Өмірін ең ақылға қонымды ғылымға, материяны зерттеуге арнаған адам ретінде, мен сізге атомдар туралы зерттеулерімнің нәтижесінде мынаны айта аламын: материяның өзі жоқ. Барлық зат тек атом бөлшегін қозғалысқа келтіретін және осы ең кішкентай атомдық күн жүйесін бірге ұстап тұратын күш арқасында ғана пайда болады және бар. Осы күштің артында саналы және зиялы Ақыл бар деп санау керек. Осы Ақыл – барлық материяның матрицасы. "Джеймс Джинс" Планкпен келісіп, былай деді: "Ғалам үлкен машинаға қарағанда үлкен ойға ұқсай бастайды. Ақыл енді материя әлеміне кездейсоқ енген жат элемент болып көрінбейді".
text=As a man who has devoted his whole life to the most clear headed science, to the study of matter, I can tell you as a result of my research about atoms this much: There is no matter as such. All matter originates and exists only by virtue of a force which brings the particle of an atom to vibration and holds this most minute solar system of the atom together. We must assume behind this force the existence of a conscious and intelligent Mind. This Mind is the matrix of all matter.|author=Max Planck|source=Das Wesen der Materie (1944)
James Jeans concurred with Planck, saying, "The Universe begins to look more like a great thought than like a great machine. Mind no longer appears to be an accidental intruder into the realm of matter."
Философиялық қарсылықтар
Таза ақыл-ойды сынай отырып, Иммануил Кант өзінің трансценденттік идеализмін қорғау үшін материализмге қарсы шықты (сондай-ақ субъективтік идеализмге және ақыл-дене дуализміне қарсы аргументтер келтірді). Бірақ Кант өзгеріс пен уақыттың тұрақты субстратты талап ететінін айтады. Постмодернистік/постструктуралистік ойшылдар кез келген қамтушы метафизикалық жүйеге күдікпен қарайды. Философ Мэри Мидгли материализмнің, кем дегенде жойғыш материалистік түрінде, өзін-өзі жоққа шығаратын идея екенін айтады. 20 ғасырда бірнеше басқа философтар да ғылыми материализмнің негізгі ұғымдарына қатысты нақты сын-ескертпелер жасады. Олардың арасында австралиялық ғалым Колин Мюррей Турбайн болды, ол "Метафора мифы" атты еңбегінде Исаак Ньютон мен Декарттың ақыл-дене дуализмі алғаш рет сипаттаған ғаламның "механикалық" түсіндірмелерінде жиі қолданылатын бірнеше метафоралармен байланысты шектеулерді талдайды, мысалы "субстанция" және "субстрат", олардың мағынасы, Турбайн пікірінше, шамалы. Ол сондай-ақ, мұндай физикалық теориялардың ғалам туралы өз гипотезаларын синтездеу үшін дедуктивтік логиканы қолдану арқылы алынған механикалық метафораларға сүйенетінін айтады. Турбайн қазіргі адамның осы гипотезалардың негізінде жатқан метафоралардың құрбаны болғанын байқайды, олар шектеулеріне қарамастан, сөзбе-сөз шындық мысалы ретінде дұрыс түсінілмеген.
Идеализмнің түрлері
Идеализмнің, Гегель мен Берклидің пікірлері сияқты, аргументтері көбінесе материализмге қарсы пікірлер түрінде келеді; шындығында, Берклидің идеализмі материалдық емес деп аталды. Материяның қажетсіз екенін, мысалы, түйін теориясында көрсетуге болады, ал санаға тәуелсіз қасиеттер өз кезегінде субъективті сезімдерге дейін тоғытылуы мүмкін. Беркли мұның мысалын келтіріп, материяның тікелей дәлелін табу мүмкін емес екенін, себебі материяны тікелей сезіну жоқ екенін айтады; барлық сезім, ішкі немесе сыртқы болсын, қабылдау болып табылады. Осылайша, материяның болуы тек қана қабылдаудың сыртқы тұрақтылығынан ғана болжамдалады; ол тікелей сезінуде ешқандай дәлел таба алмайды. Егер материя мен энергия физикалық әлемді түсіндіру үшін қажет деп есептелсе, бірақ сананы түсіндіруге қабілетсіз болса, дуализм пайда болады. Пайда болу, толықтық және процестік философия дәстүрлі (әсіресе механикалық) материализмнің кемшіліктерін жоюға тырысады, бірақ материализмнен толығымен бас тартпайды.
Материализм әдістеме ретінде
Кейбір сыншылар материализмге материяның жалғыз зат екендігі туралы онтологиялық талапқа емес, теория құруға тым скептикалық, тар немесе редуктивті көзқарас ретінде қарсылық білдіреді. Бөлшек физигі және англикандық теолог Джон Полкингорн ол "уәделі материализм" деп атаған нәрсеге қарсылық білдіреді – материалистік ғылым әзірге түсіндіре алмаған құбылыстарды ақырында түсіндіретіні туралы талаптарға. Полкингорн материализмге қарағанда "екі жақты монизмді" ұнатады. Кейбір ғылыми материалистер материяның нақты анықтамасын бермегендігі үшін сынға ұшырады, соның салдарынан материализм термині нақты мағынасыз қалды. Ноам Чомскийдің айтуынша, материя туралы түсінік жаңа ғылыми жаңалықтардың әсеріне ұшырауы мүмкін, бұрын болғандай, сондықтан ғылыми материалистердің керісінше деп тұжырымдауы догматизм болып табылады.