Тауардың сақталу мерзімі

Кіріспе

Тауардың сапасы төмендемес бұрын сақталу мерзімі

Сәулеттік өмір – тауардың қолдануға, тұтынуға немесе сатуға жарамсыз болмайынша сақталуға болатын уақыттың ұзақтығы. Яғни, бұл тауардың енді қоймада (қолдануға жарамсыз) немесе дүкен сөресінде (сатуға жарамсыз, бірақ әлі қолдануға жарамды) болмауы керектігін көрсетеді. Бұл косметика, азық-түлік, сусындар, медициналық құралдар, дәрі-дәрмектер, жарылғыш заттар, химиялық заттар, шиналар, батареялар және басқа да тез бұзылатын тауарларға қатысты. Кейбір аймақтарда, қаптамаланған тез бұзылатын тағамдарға «жақсырақ пайдалану», «міндетті пайдалану» немесе «жаңалық күні» туралы ақпарат қою талап етіледі. «Мерзімі өткен» деген ұғыммен байланысты, бірақ кейбір елдерде заңды түрде ерекшеленеді.

Өмірбаян

Сақтау мерзімі – өнімдер немесе жиналған (жаңа) өнімдер сақталынатын, тауарлардың белгілі бір бөлігінің сапасы тарату, сақтау және көрсету кезіндегі қалыпты жағдайларда (немесе белгіленген жағдайларда) қанағаттанарлық деңгейде сақталуын қамтамасыз ететін ең ұзақ мерзім. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) мәліметінше, "консервіленген тағамдар мұзға тимесе немесе 32,2°C-тан жоғары температураға ұшырамаса, мерзіміне қарамастан қауіпсіз". Банкалардың сыртқы түрі жақсы болса, оларды пайдалануға болады. Дөңгелектелген, тот басқан немесе ісіңкіреген банкаларды тастап жіберіңіз. Қышқылдығы жоғары консервілер (томаттар, жемістер) 12-18 айға дейін, ал қышқылдығы төмен консервілер (ет, көкөністер) 2-5 жылға дейін сапасын сақтайды. "Сату мерзімі" – бұл көбінесе "жарамдылық мерзімі" деп аталатын ұғымнан гөрі нақтырақ термин. Көптеген тағамдар жарамдылық мерзімі өткеннен кейін де жеуге жарамды. Өнімнің сақтау мерзімі өткеннен кейін де қауіпсіз болуы мүмкін, бірақ сапасы кепілденбейді. Көптеген азық-түлік дүкендерінде қалдықтарды азайту үшін тауар айналымын қолданады, яғни ең ерте сату мерзімі бар өнімдерді қоймадан сату залына, содан кейін сөренің алғы бөлігіне жылжытады, осылайша көптеген сатып алушылар оларды бірінші болып таңдайды және олар сақтау мерзімі біткенге дейін сатылып үлгереді. Кейбір дүкендер мерзімі өткен өнімдерді сатуы үшін айып төлеуі мүмкін, ал көпшілігі, егер барлығы болмаса, мұндай өнімдерді ысырап ретінде қарастырып, қаржылық шығынға ұшырайды. Сақтау мерзімі өнімнің нақты ыдырау механизміне байланысты. Көптеген факторлар оған әсер ете алады: жарық, жылу, ылғал, газдардың өтуі, механикалық әсерлер және микроорганизмдер сияқты ластаушы заттар. Өнімнің сапасы көбінесе математикалық модельдеу арқылы сипатталады (химиялық қосылыстың концентрациясы, микробиологиялық көрсеткіш немесе ылғалдылық деңгейі). Кейбір тағамдар үшін сақтау мерзімін анықтауда денсаулық мәселелері маңызды. Бактериялық ластану кең таралған, сондықтан ұзақ уақыт пайдаланылмаған тағамдар бактериялық колониялармен ластанады және жеуге қауіпті болуы мүмкін, бұл тамақ улануына әкелуі мүмкін. Дегенмен, сақтау мерзімі ғана тағамды қанша уақытқа дейін қауіпсіз сақтауға болатынын анықтамайды. Мысалы, пастеризацияланған сүт дұрыс сақталса, сату мерзімі өткеннен кейін бес күнге дейін жаңа болып қалуы мүмкін. Алайда, сүтті дұрыс сақтамаса, бактериялармен ластануы немесе жарамдылық мерзімі біткенге дейін бұзылуы мүмкін.

Shelf life is the recommended maximum time for which products or fresh (harvested) produce can be stored, during which the defined quality of a specified proportion of the goods remains acceptable under expected (or specified) conditions of distribution, storage and display. According to the United States Department of Agriculture (USDA), "canned foods are safe indefinitely as long as they are not exposed to freezing temperatures, or temperatures above 90 °F (32.2 °C)". If the cans look okay, they are safe to use. Discard cans that are dented, rusted, or swollen. High acid canned foods (tomatoes, fruits) will keep their best quality for 12 to 18 months; low acid canned foods (meats, vegetables) for 2 to 5 years. "Sell by date" is a less ambiguous term for what is often referred to as an "expiration date". Most food is still edible after the expiration date. A product that has passed its shelf life might still be safe, but quality is no longer guaranteed. In most food stores, waste is minimized by using stock rotation, which involves moving products with the earliest sell by date from the warehouse to the sales area, and then to the front of the shelf, so that most shoppers will pick them up first and thus they are likely to be sold before the end of their shelf life. Some stores can be fined for selling out of date products; most if not all would have to mark such products down as wasted, resulting in a financial loss. Shelf life depends on the degradation mechanism of the specific product. Most can be influenced by several factors: exposure to light, heat, moisture, transmission of gases, mechanical stresses, and contamination by things such as micro organisms. Product quality is often mathematically modelled around a parameter (concentration of a chemical compound, a microbiological index, or moisture content). For some foods, health issues are important in determining shelf life. Bacterial contaminants are ubiquitous, and foods left unused too long will often be contaminated by substantial amounts of bacterial colonies and become dangerous to eat, leading to food poisoning. However, shelf life alone is not an accurate indicator of how long the food can safely be stored. For example, pasteurized milk can remain fresh for five days after its sell by date if it is refrigerated properly. However, improper storage of milk may result in bacterial contamination or spoilage before the expiration date.

Дәрілік заттар

Фармацевтикалық өнімдердің жарамдылық мерзімі – өндіруші дәрінің толық қуаты мен қауіпсіздігіне кепілдік беретін күн. Көптеген дәрі-дәрмектер жарамдылық мерзімі өткеннен кейін де біраз уақыт бойы тиімді және қауіпсіз болып қала береді. Сирек кездесетін жағдай – тетрациклиннің мерзімі өткеніне байланысты туындаған бүйрек түтікшесінің ацидозы. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 100-ден астам рецепт бойынша және рецептсіз дәрі-дәрмектерді қамтитын зерттеу жүргізді. Зерттеу көрсеткендей, олардың шамамен 90% жарамдылық мерзімінен кейін 15 жылға дейін қауіпсіз және тиімді болды. Бұрынғы FDA жарамдылық мерзіміне сәйкестік жөніндегі басшысы Джоэл Дэвис, нитроглицерин, инсулин және кейбір сұйық антибиотиктер сияқты бірнеше ерекшеліктерді ескере отырып, көптеген мерзімі өткен дәрілердің тиімді болуы мүмкін екенін айтты. Дәрі-дәрмектерді әзірлеу кезінде жарамдылық мерзімі жеткілікті зерттелмейді, ал дәрі-дәрмек өндірушілерінің экономикалық және жауапкершілік мүдделері тұтынушыларды өнімді тастауға және қайта сатып алуға ынталандыру үшін қысқа мерзімдерді көрсетуге бағытталған. Бір маңызды ерекшелік – АҚШ Қорғаныс министрлігінің (DoD) жарамдылық мерзімін ұзарту бағдарламасы (SLEP), ол 1980 жылдардың ортасынан бастап FDA-дан дәрі-дәрмектердің тиімділігін зерттеуді тапсырды. Бір сын – АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) зерттеуді жүргізгеніне қарамастан, SLEP зерттеулеріне негізделген дәрі-дәрмектерді қалыпты сату үшін нұсқаулар беруден бас тартты. SLEP және FDA ғылыми деректерді халыққа, денсаулық сақтау мекемелеріне, басқа да мемлекеттік органдарға және дәрі-дәрмек өндірушілеріне таратуға болмайтыны туралы меморандумға қол қойды. Мемлекеттік және жергілікті бағдарламаларға қатысуға рұқсат жоқ. Деректерді бөліспеуінің салдарынан шетел үкіметтері мерзімі өткен дәрі-дәрмектерді қабылдаудан бас тартты. Бір ерекшелік 2010 жылғы шошқа тұмауы эпидемиясы кезінде болды, онда FDA SLEP деректеріне сүйене отырып, мерзімі өткен Tamiflu-ны пайдалануға рұқсат берді. SLEP Cipro сияқты дәрілердің жарамдылық мерзімі өткеннен кейін де тоғыз жыл бойы тиімді екенін анықтады. Қосымша шығындарды үнемдеу мақсатында АҚШ әскері дәрілер дұрыс сақталған жағдайда, SLEP-те сынақтан өткен өнімдерді ресми жарамдылық мерзімінен кейін де кеңінен пайдаланады.

The expiration date of pharmaceuticals specifies the date the manufacturer guarantees the full potency and safety of a drug. Most medications continue to be effective and safe for a time after the expiration date. A rare exception is a case of renal tubular acidosis purportedly caused by expired tetracycline. A study conducted by the U. S. Food and Drug Administration covered over 100 drugs, prescription and over the counter. The study showed that about 90% of them were safe and effective as long as 15 years past their expiration dates. Joel Davis, a former FDA expiration date compliance chief, said that with a handful of exceptions notably nitroglycerin, insulin and some liquid antibiotics most expired drugs are probably effective. Shelf life is not significantly studied during drug development, and drug manufacturers have economic and liability incentives to specify shorter shelf lives so that consumers are encouraged to discard and repurchase products. One major exception is the Shelf Life Extension Program (SLEP) of the U. S. Department of Defense (DoD), which commissioned a major study of drug efficacy from the FDA starting in the mid 1980s. One criticism is that the U. S. Food and Drug Administration (FDA) refused to issue guidelines based on SLEP research for normal marketing of pharmaceuticals even though the FDA performed the study. The SLEP and FDA signed a memorandum that scientific data could not be shared with the public, public health departments, other government agencies, and drug manufacturers. State and local programs are not permitted to participate. The failure to share data has caused foreign governments to refuse donations of expired medications. One exception occurred during the 2010 Swine Flu Epidemic when the FDA authorized expired Tamiflu based on SLEP Data. The SLEP discovered that drugs such as Cipro remained effective nine years after their shelf life, and, as a cost saving measure, the US military routinely uses a wide range of SLEP tested products past their official shelf life if drugs have been stored properly.

Температураны реттеу

Барлық химиялық реакциялар қалыпты температурада (бірақ әртүрлі реакциялар әртүрлі жылдамдықпен өтеді) жүруі мүмкін. Дегенмен, көптеген реакциялар жоғары температурада жеделдетеді, және азық-түлік пен фармацевтикалық препараттардың бұзылуы да осы ережеден тыс емес. Осыған ұқсас нәрсе көптеген химиялық жарылғыш заттардың тұрақсыз қосылыстарға ыдырауында да байқалады. Нитроглицерин осы жағынан әйгілі. Сондықтан ескі жарылғыш заттар, жақында жасалғандарына қарағанда, қауіптірақ (яғни, өте ұсақ әсерлерге, тіпті ең қарапайым дірілге жарылуы мүмкін). Резеңке өнімдері де вулканизация кезінде пайда болған күкірт байланыстарының қайта құрылуынан бұзылады; осы себепті ескі резеңке ленталар және басқа резеңке бұйымдар жұмсарып, қытыршықтанады және ескірген сайын серпімділігін жоғалтады. Жиі келтірілетін ереже бойынша, химиялық реакциялардың жылдамдығы әр 10 °C (18 °F) температураның жоғарылауына сай екі есеге артады, себебі жоғары температурада белсендіру энергиясының кедергілерін жеңу оңайырақ. Алайда, көптеген ережелердегідей, мұнда да көптеген ескертулер мен ерекшеліктер бар. Бұл ереже белсендіру энергиясының мәні шамамен 50 кДж/моль болатын реакциялар үшін жақсы жұмыс істейді; мұндай реакциялардың көпшілігі біз күнделікті кездесетін температурада маңызды. Ол көбінесе өнімнің жарамдылық мерзімін бағау үшін қолданылады, бірақ кейде дұрыс емес қолданылады. Мысалы, өнеркәсіпте "үш есе уақытты" температураны 15 °C (27 °F) жоғарылату арқылы симуляциялауға болады деген пікір бар, яғни, өнімді бір ай сақтау үш айға тең келеді. Бұл математикалық тұрғыдан дұрыс емес (егер ереже дәл болса, қажетті температураның өсуі шамамен болар еді), және кез келген жағдайда бұл ереже тек жуық шамамен ғана есептеледі және әрқашан оған сенуге болмайды. Химиктер жақсырақ бағалау үшін көбінесе толық Аррениус теңдеуін пайдаланады. Тірі организмдердің химиялық реакциялары да белгілі бір деңгейде осыған ұқсас. Олар әдетте реакция жылдамдығын өзгертетін ферменттер арқылы катализденеді, бірақ каталитикалық әрекетте өзгеріс болмаған жағдайда, бұл ереже көбінесе қолданылады. Бактериялар мен саңырауқұлақтарда тамақтану және көбею үшін қажетті реакциялар жоғары температурада жеделдейді, бірақ белгілі бір деңгейге дейін, олардың жасушаларындағы белоктар мен басқа да қосылыстар өте тез ыдырай бастайды немесе денатурацияланады, оларды алмастыру мүмкін болмайды. Сондықтан жоғары температура бактериялар мен басқа микроорганизмдерді өлтіреді: "тіндік" ыдырау реакциясы соншалық деңгейге жетеді, оны өтеуге болмайды және жасуша өледі. Екінші жағынан, осы деңгейге жетпеген "жоғары" температуралар өсу мен көбеюді күшейтеді; егер организм зиянды болса, бұл қауіпті деңгейге жетеді. Температураның жоғарылауы реакцияларды жеделдеткендей, төмендеуі оларды баяулатады. Сондықтан жарылғыш заттарды ұзақ сақтау үшін, резеңке ленталарды серпімді ету үшін немесе бактерияларды өсуін баяулату үшін оларды салқындатуға болады. Сондықтан сақтау мерзімі температураны бақылау арқылы ұзартылады: (салқындату, жылу оқшауланған контейнерлер, бақыланатын суық тізбек және т.б.), сондай-ақ кейбір дәрі-дәрмектер мен азық-түліктерді тоңазытқышта сақтау қажеттігі осымен түсіндіріледі. Мұндай тауарларды сақтаудың уақыттық сипаты және жарамдылық мерзімінің температураға тәуелділігі оларды арнайы сақтау кезінде де "жүк" деп атауға негіз береді, температура мен уақытқа сезімталдығын баса көрсету үшін. Температуралық деректерді тіркегіштер мен уақыт-температура көрсеткіштері тасымалдау кезіндегі температура тарихын тіркеуге және қалған жарамдылық мерзімін бағалауға көмектеседі. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, "үнемі мұздатылған азық-түліктер кез келген мерзімге қауіпсіз". Ал активті қаптамалар зиянды заттарды жоюға, ұстап тұруға немесе басқаша зиянсыз етуге арналған заттарды қолданады.

Nearly all chemical reactions can occur at normal temperatures (although different reactions proceed at different rates). However most reactions are accelerated by high temperatures, and the degradation of foods and pharmaceuticals is no exception. The same applies to the breakdown of many chemical explosives into more unstable compounds. Nitroglycerine is notorious. Old explosives are thus more dangerous (i. e. liable to be triggered to explode by very small disturbances, even trivial jiggling) than more recently manufactured explosives. Rubber products also degrade as sulphur bonds induced during vulcanization revert; this is why old rubber bands and other rubber products soften and get crispy, and lose their elasticity as they age. The often quoted rule of thumb is that chemical reactions double their rate for each temperature increase of 10 °C (18 °F) because activation energy barriers are more easily surmounted at higher temperatures. However, as with many rules of thumb, there are many caveats and exceptions. The rule works best for reactions with activation energy values around 50 kJ/mole; many of these are important at the usual temperatures we encounter. It is often applied in shelf life estimation, sometimes wrongly. There is a widespread impression, for instance in industry, that "triple time" can be simulated in practice by increasing the temperature by 15 °C (27 °F), e. g., storing a product for one month at simulates three months at This is mathematically incorrect (if the rule was precisely accurate the required temperature increase would be about ), and in any case the rule is only a rough approximation and cannot always be relied on. Chemists often use the more comprehensive Arrhenius equation for better estimations. The same is true, up to a point, of the chemical reactions of living things. They are usually catalyzed by enzymes which change reaction rates, but with no variation in catalytic action, the rule of thumb is still mostly applicable. In the case of bacteria and fungi, the reactions needed to feed and reproduce speed up at higher temperatures, up to the point that the proteins and other compounds in their cells themselves begin to break down, or denature, so quickly that they cannot be replaced. This is why high temperatures kill bacteria and other micro organisms: 'tissue' breakdown reactions reach such rates that they cannot be compensated for and the cell dies. On the other hand, 'elevated' temperatures short of these result in increased growth and reproduction; if the organism is harmful, perhaps to dangerous levels. Just as temperature increases speed up reactions, temperature decreases reduce them. Therefore, to make explosives stable for longer periods, or to keep rubber bands springy, or to force bacteria to slow down their growth, they can be cooled. That is why shelf life is generally extended by temperature control: (refrigeration, insulated shipping containers, controlled cold chain, etc.) and why some medicines and foods must be refrigerated. Since such storing of such goods is temporal in nature and shelf life is dependent on the temperature controlled environment, they are also referred to as cargo even when in special storage to emphasize the inherent time temperature sensitivity matrix. Temperature data loggers and time temperature indicators can record the temperature history of a shipment to help estimate their remaining shelf life. According to the USDA, "foods kept frozen continuously are safe indefinitely". Active packaging, on the other hand, employs the use of substances that scavenge, capture, or otherwise render harmless deleterious substances.