Кіріспе

Дауысты дыбыстарды артикуляциялау кезінде еріндердің қалыптасуы
дауысты дыбыстардың дөңгелектелуі
еріндік дөңгелектелу

Фонетикада дауысты дыбыстың дөңгелектелуі – дауысты дыбысты артикуляциялау кезінде еріндердің дөңгелектелу деңгейі. Бұл дауысты дыбыстың лабиализациясы. Дөңгелектелген дауысты дыбыс айтылғанда еріндер дөңгелек ашылу құрайды, ал дөңгелектелмеген дауысты дыбыстар еріндер босаңсыған күйде айтылады. Көптеген тілдерде алғы дауыстылар дөңгелектелмейді, ал артқы дауыстылар дөңгелектеледі. Алайда, француз, неміс және исланд тілдері сияқты кейбір тілдер бірдей биіктіктегі (ашықтық дәрежесі) дөңгелектелген және дөңгелектелмеген алғы дауыстыларды, ал вьетнам тілі бірдей биіктіктегі дөңгелектелген және дөңгелектелмеген артқы дауыстыларды ажыратады. Алекано тілінде тек дөңгелектелмеген дауыстылар бар. Халықаралық фонетикалық әліпбидегі дауыстылар кестесінде дөңгелектелген дауыстылар – әр дауысты жұбының оң жағында орналасқан дауыстылар. Сондай-ақ, дөңгелектелудің жоғары және төмен деңгейін көрсету үшін және диакритикалық белгілері қолданылады. Осылайша, -ның дөңгелектелуі кардинал дауыстысынан аз, ал -ның дөңгелектелуі кардинал дауыстысынан көп (кардинал дауыстысына жақын). Бұл диакритикалық белгілер дөңгелектелмеген дауыстылармен де қолданылуы мүмкін: - кардинал дауыстысынан көбірек жайылып, ал - кардинал дауыстысынан аз жайылады.

Таралған және бейтарап

Дөңгеленбеген дауыстылардың ерін позициясын екі топқа жіктеуге болады: жайыңқы және бейтарап. Алдыңғы дауыстылар көбінесе еріндер жайылып айтылады, ал жайылу дауыстының биіктігі артқан сайын күшейе түседі. Ашық дауыстылар жиі бейтарап болады, яғни дөңгеленбеген де, жайылып айтылмаған да, себебі кең жақ еріндердің дөңгеленуіне немесе жайылуына шектеу қояды. Бұл Халықаралық фонетикалық альфавитінің (IPA) түбірлік дауыстының анықтамасында көрсетілген, ол дөңгеленбеген, бірақ жайылып айтылмаған.

Дөңгелектенуі және лабиализациясы

Шығып тұрған дөңгелектеу – дауыссыз лабиализацияның дауысты эквиваленті. Осылайша, дөңгеленген дауыстылар мен лабиализацияланған дыбыстар бір-біріне фонетикалық ассимиляция арқылы әсер етеді: дөңгеленген дауыстылар дыбыстарды лабиализациялайды, ал лабиализацияланған дыбыстар дауыстыларды дөңгелейді. Көптеген тілдерде мұндай әсерлер ұсақ фонетикалық ерекшеліктер болып табылады, ал басқаларында маңызды рөл атқарады. Мысалы, стандартты қытай тілінде дауыстылар лабиалды дыбыстардан кейін өзгереді, бұл аллофоникалық әсер соншалықты маңызды, тіпті ол пиньин транслитерациясында көрсетіледі: альвеолярлық «көп» және лабиалдық «толқын». Вьетнам тілінде кері ассимиляция жүреді: веляр кодары және лабиализированный және тіпті лабиалды веляр және , дөңгеленген дауыстылардан кейін және Кавказдың Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінде және Папуа-Жаңа Гвинеяның Сепик тілдерінде тарихи дөңгеленген дауыстылар дөңгеленбейтін болып өзгерген, ал дөңгелену дыбысқа көшкен. Осылайша, Сепик және фонемиялық тұрғыдан және Көне Убых тілінде және фонемиялық тұрғыдан және Латын сияқты бірнеше ежелгі Үнді-Еуропа тілдерінде лабиовелярлық дыбыстар болған.

Ағылшын тіліндегі фонемиялық дөңгелектілік

Дөңгелектеу арқылы ерекшеленетін дауыстылар жұптары кейбір британ диалекттерінде (мысалы, Кардифф диалектісі, Георди және Порт-Талбот ағылшын тілі) және жалпы Оңтүстік Африка ағылшын тілінде кездеседі. Олар жақын ортаңғы дауыстылардың қарама-қарсы жұптарын қамтиды, дөңгеленбеген дауысты /ɛər/ немесе монофтонг /eɪ/ болып табылады, ал дөңгеленген қарсыласы /ɜːr/ болып табылады. Дөңгелектенгенге негізделген қарама-қайшылықтар ағылшын тілінде сирек кездеседі және олар биіктіктегі, артқы немесе дифтонгизацияның қосымша айырмашылықтарымен күшейтілуі мүмкін. +, және кейбір диалекттерде Акцент дауысты белгілері Кардифф ашық орта болуы мүмкін, жалпы SAE Георди екі бұрышты болуы мүмкін, ал дөңгеленбеген немесе артқа жылжуы мүмкін, Порт-Талбот Акцент pan–pain бірігуін қамтымайды. Сонымен қатар, қазіргі заманғы стандартты Оңтүстік британ ағылшын тілі мен Батыс Пенсильвания ағылшын тілі негізінен дөңгелектеу арқылы қарама-қарсы келеді. Минималды жұптардың мысалы – жаңғақ пен жоқ. Бұрынғы диалектіде дауыстылар ашық орта, ал соңғысында ашық. Батыс Пенсильвания ағылшын тілінде сыныбына сыныбы да (cot–caught бірігуін қараңыз) және сыныбы (father–bother бірігуін қараңыз) кіреді. Сонымен қатар, еркін дауысты болуына байланысты -дан ұзағырақ болуы мүмкін: SSBE-де бұл дауыстылардың барлығы ерекше және – тексерілген дауысты. Шотланд ағылшын тілінде екі дауысты сөз тиісінше және болып жүзеге асырылады. Соңғысы көбінесе сыныбын қамтиды, өйткені Шотландияда cot–caught бірігуі кең таралған. Егер ерекше болса, ол төмендетіледі немесе көтеріледі. Бұл дегеніміз, nought дөңгелектеу арқылы nut-тан ерекшеленсе, not басқа дауыстыға ие болуы мүмкін. Сонымен қатар, Шотландияда барлық үш дауысты қысқа (Шотландияның дауысты ұзындығы ережесін қараңыз), егер соңынан дауысты фрикатив болмаса, онда (және егер олар біріктірілсе) ұзақ болады, мысалы, England сөзінде. +, және кейбір диалекттерде Акцент дауысты белгілері Шотланд ағылшын тілі көбінесе Стандартты Оңтүстік британ ағылшын тілімен бірігеді, Батыс Пенсильвания ағылшын тілінде сыныбына да кіреді. Жалпы Оңтүстік Африка ағылшын тілі ағылшын тілінің диалекттері арасында ерекше, себебі ол үш алдыңғы дөңгелек дауыстыға ие болуы мүмкін, олардың екеуі дөңгеленбеген қарсыластарына ие. + Жалпы SAE биіктігі Алдыңғы ұзын дауыстылар Unr. дауысы Rnd. дауысы Ескертулер Жақын орталық болуы мүмкін Жақын орта Ашық орта (жұпсыз) екі бұрышты болуы мүмкін Жақын орта мен ашық орта арасындағы ықтимал қарама-қайшылықты сырттан қарағандарға түсіну қиын, сондықтан total onslaught сияқты сөздер turtle onslaught сияқты естіледі.