Кіріспе

Йети – ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан британдық ғылыми-фантастикалық телесериал «Доктор Хью» сериясынан шыққан ойдан шығарылған роботтар. Оларды бастапқыда Генри Линкольн мен Мервин Хейсман жасаған, ал алғаш рет 1967 жылы «Жаман қарлы адамдар» атты сериалда пайда болды, онда олар Екінші Доктор және оның серіктері Джейми мен Викториямен кездесті. Йетилер криптозоологиялық жаратылыстарға ұқсас, оларды «Радио Таймс» «жағымды, бірақ қатыгез» деп сипаттаған, олардың ішінде қозғалыс күшін қамтамасыз ететін кішкентай шар тәрізді құрылғы жасырынып тұрады. Йетилер Ұлы Зияткерлікке қызмет етеді, ол басқа бір өлшемнен келген денесіз бірлік, алғаш рет Жерді жаулап алу үшін физикалық денеге ие болуға тырысқан. Йетилер бастапқыда жаңалыққа құмар адамдарды қорқытып, жаңылыстыру үшін пайдаланылды, бірақ кейіннен Ұлы Зияткерліктің әскеріне айналды. 1968 жылы Линкольн мен Хейсманның арасында тағы бір жаңа монстр – «Доминаторлар» сериалды ұсыну туралы ББС-пен келіспеушіліктер туындады, нәтижесінде сценарийшілер сериалдан кетіп, Йетилер антагонист ретінде зейнетке шықты. Содан бері Йетилер көбінесе флэшбектерде немесе эпизодтық рөлдерде пайда болады. Олардың бірі 20 жылдық мерекелік арнайы бағдарлама «Бес дәрігерде» болды. Сондай-ақ олар 1990-шы жылдардағы Virgin Missing Adventures романдары мен 1995 жылғы Reeltime өндірісінің Downtime бөлімінде де кездеседі. Ұлы Зияткерлік кейіннен қайта жаңғыртылған сериалдың 7-ші маусымында сэр Ян МакКеллен мен Ричард Э. Гранттың ойнауымен, Йети қызметшілерінің көмегінсіз қайтып келді.

Жасау

Йети, Кибермендер мен Мұз жауынгерлері сияқты қазіргі заманғы жаулар, – бұл өндіріс тобының Далектерге балама монстрлер жасауға жасаған әрекеті еді. Далектердің авторы және авторлық құқықтың бір бөлігінің иесі Терри Нейсон оларды американдық спин-офф сериясында көрсеткісі келді. "Далектердің зұлымдығы", төртінші маусымның соңғы эпизоды, Доктор мен Далектердің арасындағы соңғы қақтығыс ретінде жоспарланған. Продюсер Иннес Ллойд Джерри Дэвис пен Кит Педлер жасаған Кибермендердің құрылысын қадағалап, осы монстрларды Далектерге балама ретінде қарастырды. Кейін Ллойд Далектерді алмастыру қажеттілігі Йетиді қайта-қайта пайда болатын монстр ретінде таңдау шешіміне де әсер еткенін еске алды. Генри Линкольн мен Мервин Хейсман Патрик Траутонмен сөйлескеннен кейін, ол Доктор ретіндегі алғашқы маусымында Жерде өтетін оқиғалардың жетіспеуіне көңілі толмады. Сондықтан Линкольн бағдарлама үшін эпизодтар жасауға ыңғайлы концепция ретінде Йети туралы әңгімелерді таңдады. Ол "Қорқыныш желісі" эпизодындағы костюмдерге де жауапты болды. Бұл эпизодта олардың дебютінен өзгеше Йети костюмдері қолданылды, себебі бұрынғылары жеткілікті түрде қорқынышты емес еді және тозығы жеткен. "Қырағы қарлы адамдар" эпизодындағы Йети роботтары үлкен, қоңыр түкті және қара бетті болды. Бұл костюмдерде де тырнақты қолы мен аяқтары бар, ал кеудесінде Ұлы Интеллекттің оларды қашықтан басқару үшін пайдаланатын басқару шарлары орналасқан. Бұл бастапқы костюмдер "біршама мейірімді" деп есептелді, сондықтан роботтар "Қорқыныш желісінде" қайтып келгенде қайта жасалды. "Қырағы қарлы адамдар" эпизодынан бір Йети мұражай экспонаты ретінде қысқаша көрінді және басқару шарларымен қайта жанданып, жаңа үлгіге айналды. "Қырағы қарлы адамдар" эпизодында басқару шарлары белсенді емес Йетилерді іздеп, роботтардың ішіне кіріп, оларды жандандыра алады, сонымен қатар сыбызғы сияқты дыбыстар шығарады. Егер шар орналастырылатын ойық бітелсе, мысалы, Джейми (Фрейзер Хайнс) таспен бітегендей, шар бұл Йетиге назар аудармайды және үнсіз қалады. "Қорқыныш желісі" профессоры Эдвард Траверс және эпизод дамыған сайын Доктордың олармен тәжірибе жасауы арқылы шарларды сюжеттік құрал ретінде кеңейтті. Траверс пен Доктордың тәжірибелері кейінірек кейіпкерлерге шарды басқаруға мүмкіндік берді, соның арқасында олар қысқа қашықтықтағы пульт арқылы кез келген Йетиді басқара алатын болды.

Тарих

Ети сериалдың бесінші маусымында Доктордың екінші түріндегі (Патрик Траутон) қарсыласы ретінде екі рет пайда болды. Олар 1967 жылғы «Қорқынышты қар адамдары» сериалында Гималайдағы буддалық монастырьға жақын үңгірді қорғап, саяхатшыларды қорқытып немесе өлтіріп жүргені туралы айтылады. Ети роботтары ғасырлар бұрын астралдық жазықта кездескен адамның денесін иеленген Ұлы Зиялылықты қамтитын шарлар пирамидасын қорғайды (Волф Моррис – Жоғары Лама Падмасамбхава). Падмасамбхава Ұлы Зиялылықты қолданып, шахмат тақтасы сияқты монастырь мен тау беткейінің картасындағы кішкентай Йетилерді жылжытады. Ұлы Зиялылық өзіне физикалық дене жасауды жоспарлайды, бірақ Доктор мен оның серіктері бұл жоспарды жоққа шығарады. Зиялылық астралдық жазыққа қуылғаннан кейін Йетилер ұйықтап қалады. Трэверс (Джек Уотлинг) Йетилерге қатысты бірнеше қызықты нәрсені Англияға алып келеді, ол нағыз Йетиге кездесуді үміттенеді. 1968 жылы көрсетілген «Қорқыныш желісі» сериалында «Қорқынышты қар адамдарынан» қырық жыл өткен соң, Трэверс Англияға әкелген Йети артефактілері Ұлы Зиялылықтың оралуына байланысты қайтадан оянады. Йетилер Лондонды басып алып, метроны торына орайды. Ұлы қарсылықты алдымен капитан Найт (Ральф Уотсон), содан кейін полковник Летбридж Стюарт (Николас Кортни) бастаған сарбаздар тобы көрсетеді, ал ғылыми қолдауды Трэверс, оның қызы Энн Трэверс (Тина Пэкер) және кейіннен Доктор көрсетеді. Лондон метросына жасалған шабуыл Докторды тартып алу үшін жасалған тұзақ екені анықталады, сондықтан Ұлы Зиялылық Доктордың санасын сіңіруге тырысады, бірақ ол тағы да жеңіліп, қуылды. 1983 жылғы «Маудрин Өлі емес» сериалында бесінші Доктор зейнеткерлікке шыққан және естестігі жоқ Летбридж Стюартпен кездескенде, Йети Бригадирдің естелігін ояту үшін Доктор жасайтын көптеген сілтемелердің бірі болып табылады. «Қорқыныш желісінен» үзінділер осы сериалда қайта көрініс ретінде көрсетіледі. Бригадир кейінірек 1989 жылғы «Соғыс алаңы» сериалында UNIT дайындалған көптеген шетелдік қарсыластардың бірі ретінде Йетиге сілтеме жасайды. Доктордың Йетимен кездесуі 2012 жылғы «Қар адамдары» телефильмінде де айтылады, онда Доктор 1960 жылдардағы Лондон метросының картасын жас Ұлы Зиялылықтың алдында бір мәселені дәлелдеу үшін пайдаланады, бұл 1968 жылғы «Қорқыныш желісіндегі» кейінгі шабуылға сілтеме жасайды. Бұл оқиға «Қорқынышты қар адамдары» сериалына да кіріспе болып табылады.

Басқа көріністер

Халық арасында танымал монстр ретінде Йети Doctor Who медиасында пайда болды; алайда, теледидарда көрсетілмеген оқиғалардың канондық мәртебесі белгісіз. Йети мен Ұлы Зияткерлік 1995 жылы Reeltime компаниясы түсірген Downtime видеофильмінде бейнеленген, онда Виктория Уотерфилд (Дебора Уотлинг), Бригадир (Николас Кортни) және Сара Джейн Смит (Элизабет Слэден) қатарлы, қазір қайтыс болған профессор Траверс (Джек Уотлинг) Ұлы Зияткерлікке қызмет ететін орталық ретінде бейнеленген. Мұнда Ұлы Зияткерлік Интернетті жұқтырып, оны жаңа дене ретінде пайдалануды жоспарлайды, адамдарды Йетидің қызметшілеріне айналдыру үшін басқару сфераларын қолданады. Downtime 1996 жылы Virgin компаниясының Missing Adventures сериясының аясында Марк Платт жазған романға айналды. Йети 1995 жылы Крейг Хинтонның "Мыңжылдық ритуалдар" атты Missing Adventure романында да кездеседі, онда басқа ғаламнан шақырылған жаратылыс жоспарланғандай болмай, Ұлы Зияткерлік сол тұлғамен бірігіп кетеді. Бұл қарама-қайшы физикалық заңдарға негізделген, демон мен сиқыршылар мекендейтін өзгертілген Лондонды құрайды, соның салдарынан Алтыншы Доктор мен оның серігі Мелдің (Валейардқа және Мелафир атты техномантке айналған) өзгертілген нұсқалары шындық өзінен-өзі жыртылып кетпес бұрын Лондонды қалпына келтіруге мәжбүр болады. Роман "Қорқыныш желісі" романынан таныс Энн Траверс кейіпкерін де қамтиды. "Мыңжылдық ритуалдар" 1994 жылы жарық көрген Энди Лейннің "Жаңа оқиғалар - барлық жалындаған от" романынан кейін, Ұлы Зияткерлікті H.P. Лавкрафттың Йог-Сотот тұлғасымен байланыстырады, ол осы ғаламнан бұрынғы ғаламнан келген күш. Ұлы Зияткерлік Doctor Who Weekly журналының #31–#34 нөмірлеріндегі қосымша комикстерде де пайда болды. Йети роботтары 1997 жылғы Doctor Who: Destiny of the Doctors видео ойынында пайда болған монстрлердің қатарында болды.

Қабылдау және мұра

Бірлескен авторы Мервин Хейсман қайтыс болғаннан кейін, Guardian газетінің некрологы Йетиді сериалға "ұзаққа созылған мұра" деп атады, монстрлардың көрермендер арасында жылдам танымал болғанын атап өтті. Пол Корнелл сериядағы Фортеандық тақырыптар туралы пікір білдіріп, "Доктор Кто" – фантастикалыққа қатысты халықтың көзқарасын зерттейтін халыққа жақын серия және Йети туралы оқиғалар "Доктор Кто" осындай ұғымдарды зерттегеннің алғашқы мысалы екенін, кейіннен 1970-ші жылдардың басында Барри Леттс жасаған бірнеше сериалдарда зерттелгенін айтты. Медиа тарихшысы Джеймс Чэпман "Қырағы қарлы кісілер" сериалының криптозоологияны немесе шетелдік негіздегі мифологияны зерттейтін алғашқы "Доктор Кто" сериалы екенімен келіседі, сондай-ақ оның 1957 жылғы Hammer фильмі "Қырағы қарлы кісі" фильмінің готикалық қорқыныш атмосферасы мен сюжетінен шабыттанғанын айтады. Ол олардың екінші пайда болуы, "Қорқыныш желісі" сериалында, Гималайдағы кез келген монстрды Лондон метрополитенінің таныс ортасына орналастырып, оны қорқынышқа айналдырды. Чэпман "Қорқыныш желісі" Лондон метрополитенінде Йети қаупін ортаға қойып, "хаос әлемінің" әдеттегі бетінің астында орналасқан қорқыныш дәстүрінің бір бөлігі екенін қорытындылады. Фрейзер МакАльпин мен Ник Пейдж Йети бақылауда болғандықтан оларға үлкен қауіп төндіретінін айтты. МакАльпиннің сөзіне сүйенсек, бұл Йетиге қауіптілік сыйлайды, себебі олар бақыланады, өз сезімдері мен өшпенділіктерін сақтай алмайды және оларды басқара алатын адам үшін тек қана қатыгез физикалық агенттер ретінде әрекет етеді. Пейдж "Ұлы интеллект қажет болмаған кезде әрқашан олардың қуатын өшіріп тастайтын" еді, кейіпкерлер көрінетіндей ұйықтаған Йетимен қарым-қатынас жасағанда күдік тудыратын еді.