Кіріспе

Doctor Who телесериалының көркем кейіпкері Романа, толық аты – Romanadvoratrelundar (/r//oʊ//m//ɑː//n//ə/,/d//ʌ//v//r//æ//t//n//ə//'//l//ʌ//n//d//ər/), – ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан британдық ғылыми фантастикалық телесериал. Галлифрей планетасынан келген Уақыт Мырзасы, ол Төртінші Доктордың серігі. Уақыт Мырзасы болғандықтан, Романа жаңара алады, экранда екі түрлі кейіпте (жанкүйерлер оларды Романа I және Романа II деп атайды) көрінеді, олардың мінездері шамалы өзгеше. Романа I рөлін 1978-1979 жылдары Мэри Тэмм ойнады. Тэмм екінші маусымға қатысудан бас тартқаннан кейін, рөл қайтадан берілді. Романа II рөлін 1979-1981 жылдары Лалла Уорд ойнады. Романаның үшінші кейіпі кейбір туынды романдарда бейнеленген, ал төртіншісі (Жулиет Ландау орындаған) 2013 және 2014 жылдары Big Finish Productions компаниясы шығарған бірнеше аудиодрамаларда пайда болды және 2015 жылдың басында қайтадан көрінді. Романа – Доктордың түпнұсқа телесериалда онымен бірге саяхат жасаған өзінің түкімінен шыққан екі мүшесінің бірі, алғашқысы – оның немересі Сьюзан Форман (бірақ «Уақыт Мырзасы» термині Сьюзан кеткеннен кейін ғана пайда болды).

Романа I

Ақ күзетші бастапқыда Романаны Докторға Уақыт кілтін іздеу кезінде көмектесу үшін тағайындайды, бұл 16 маусымды (1978–79) құрайтын байланысты сериалдар тізбегі. Романа алғаш рет «Рибос операциясында» пайда болады және оның алдыңғысы – жабайы Лилаға қарама-қарсы кейіп ретінде жоспарланған. Романа бастапқыда мақтаншыл және біршама тәкаппар, Докторды (оның академиялық деңгейі төмен деп есептейтінін) кемсітіп, оның қатысуына наразылығын суық тілдермен жауаптайды. Алайда, ол көп ұзамай Доктордың тәжірибесі мен оқиғаға құштарлығын бағалай бастайды және оны ұстаз ретінде құрметтейді. 16 маусым бойы Романа «қорқынышпен зарлаған әйел» сипаттарын қабылдай бастайды, бұл Таммның осы рөлде қалудан бас тарту шешімін күшейтті, өйткені ол кейіпкерді барынша дамытты деп ойлады. Осының салдарынан Романа 17 маусымның басында жаңарудан өтеді, жаңа физикалық келбетімен және жеңіл мінезімен пайда болады. Тамм шоудан жақсы қарым-қатынаста кетіп, 17 маусымның басы үшін жаңару сахнасын түсіруге дайын болғанымен, оны шақырмады. Бұрынғы продюсер Джон Нейтан Тернердің айтуынша, Таммның кетуінің нақты себебі – ол жүкті болған. Тамм осыны жылдар бойы бірнеше рет жоққа шығарды.

Романа II

Романаның екінші түрінің енгізілуі «Далектердің тағдыры» сериалының басында, сценарийі Терри Нейсонға жатқызылған, бірақ сценарий редакторы Дуглас Адамс енгізген бірнеше қосымшалар мен өзгертулермен регенерация тұжырымын әзілмен көрсетеді; Романа дене пішінін бірнеше рет ауыстырады, әртүрлі киімдерді таңдап кию сияқты, содан кейін 16-шы маусымның соңғы сериясында Лалла Уорд сомдаған Астра ханшайымының кейпін қабылдауға шешім қабылдайды. Бұл регенерация көрінісі кейбір жанкүйерлер арасында дау тудырады, себебі ол регенерацияның басқа жағдайлардағы қадір-қасиетімен үйлеспейді. Әдетте, бұл процесс ауыр, тіпті эмоционалды немесе физикалық түрғысынан қиын болып бейнеленеді. Романаның регенерациясын түсіндіруге бағытталған әрекеттер лицензияланған туынды медиада жасалды, соның ішінде «Қысқа сапарлар» жинағындағы «Караошадағы жалған ескі сиқыршы» деген әңгімеде, оның регенерациясына ТАРДИС жауапты деген болжам айтылады. «Меглос» сериалының соңында Романаға Уақыт Лордтарынан Галлифрейге қайтару туралы бұйрық келеді. Келесі «Толық айналым» сериалының басы, Доктормен бірге саяхаттағаннан кейін ол енді үйге оралуға ниеттенбейтінін көрсетеді. Мәселе шешілмей тұрып, ТАРДИС «қуатталған вакуумдық бөгеттен» өтіп, E кеңістігі деп аталатын басқа ғаламға жоғалады. Оның соңғы теледидардағы көрсетілімі 1981 жылғы «Жауынгерлер қақпасы» сериалында болды, онда ол робот-ит K9-бен бірге, сол жерде қалу немесе Галлифрейге оралу арасында таңдау жасағанда, E кеңістігінде өзінің жолын табу үшін кетеді. Ол сондай-ақ 20 жылдық мерекелік «Бес дәрігер» (1983) арнайы бағдарламасында 1979 жылғы аяқталмаған «Шада» сериалынан алынған кадрларды қайта пайдалану арқылы қысқаша көрінеді, себебі Том Бейкер арнайы бағдарламаға қатысудан бас тартқан. Романа I және II екеуі де, Төртінші Доктордың «Лагополисте» регенерациясы кезіндегі флэшбэк сахналарында және Бесінші Доктордың «Далектердің қайта тірілуіндегі» саналық көшірмесінде қысқаша пайда болды. Романа сондай-ақ Бесінші Доктордың регенерациялық шатасуы кезінде «Кастровальва» сериалында, сондай-ақ «Шексіздік доғасы» сериалында еске алынады, онда Бесінші Доктор «оны артта қалдырғаны» үшін Уақыт Лордтарының Жоғары Кеңесінің сөзіне жауап ретінде «E кеңістігінде қалуды таңдады» дейді. Уорд кейіннен 1993 жылғы «Dimensions in Time» қайырымдылық арнайы бағдарламасында Романа рөлінде қысқа камео үшін оралды.

Басқа медиадағы көріністер

Теледидар бағдарламасынан тыс, Төртінші Доктор мен Романа II 1980 жылы PR1ME Computer, Inc. компаниясы үшін австралиялық түсірілген тележарнамаларда да пайда болды, онда екі кейіпкердің романтикалық қарым-қатынаста екендігі әжуалық түрде бейнеленді, нәтижесінде Доктор Романаға үйлену ұсынысын жасады (сол жылы Лалла Уорд сериалдан кеткеннен кейін Том Бейкер мен Лалла Уордтың арасында нақты өмірде осы оқиға болды). Рассел Т. Дэвис 2006 жылғы Doctor Who Annual журналында жариялаған мақаласында Романаның Далектерге қарсы Соңғы Ұлы Уақыт Соғысы кезінде Уақыт Лордтарының президенті болғанын айтады, ол соғыс Галлифрейдің жойылғанмен аяқталды. Барлық туынды медиа сияқты, оның телесериалға қатысты канондығы да күмәнді.

Романдар

Терренс Дикстің "Virgin New Adventures" романында Романа II Е кеңістігін тастап, Жетінші Доктордың көмегімен Галлифрейге оралады. Пол Корнеллдің "Гот операсында", "Жоғалған оқиғалар" сериясынан, оған Уақыт Лордтарының Жоғарғы Кеңесінде орын беріледі. Корнеллдің "Жаңа оқиғалардың бақытты аяқталуы" кітабында Романаның Галлифрейдің Президенті болғаны жария етіледі. Романаның президенттігі кейінгі романдарында және Big Finish Productions аудио драмаларында (Уордтың дауысымен) көрініс табады. Ол сондай-ақ "Human Nature" көрінісінде эпизодтық рөлде пайда болады. Романа "Time's Champion" атты лицензияланбаған фанфик романында Уақыт Лордтарының Президенті рөлінде бейнеленеді. Романаның 1997 жылғы "Сегіз дәрігер" романындағы рөлі, ол жаңадан жаңарған Сегізінші Дәрігерге өзінің төртінші инкарнациясын құтқаруға көмектеседі, "State of Decay" оқиғасынан кейін вампирлер тобынан. Бұл эпизод 1997-8 жылдары BBC бейнежазбаларында жарияланған "Doctor Who" қайта іске қосылған трейлерінде ерекше аталып өтті. Трейлерде Романаны көрсету үшін "Далектердің тағдыры" фильмінен үзінді қолданылды. Романаның Доктормен бірге өткізген уақыты бірнеше романда зерттеледі, соның ішінде оның бірінші инкарнациясы үшін, сыртқы күштер Уақыт кілтін табуға тырысқанда, және Е кеңістігіне аттанғанға дейін екінші инкарнациясының қосымша оқиғалары бар.

Романа III

BBC Books Eighth Doctor Adventures романдарында Романа екінші регенерациядан өтеді, ал оның жаңа бейнесі (Романа III, оның сыртқы түрі үнсіз кино актрисасы Луиза Брукске ұқсас) басқа екеуіне қарағанда әлдеқайда мейірімсіз және әлдеқайда қатал. Бұл үшінші бейне Сегізінші Докторды Болашақ соғысына байланысты сюжет желісінде қудалайды, ол – Уақыт Лордтары мен әлі анықталмаған жау арасындағы соғыс. Ол Доктордың жаңа серігі, Compassion-ды (Доктордың кемесі қирағаннан кейін қателікпен 102 типті TARDIS-ке айналған) Болашақ соғысындағы жаңа сезімтал TARDIS-терді өсіру үшін пайдалануға тырысады. Доктор Уақыт Лордтарына Compassion-ды құл етуге рұқсат бермейді, сондықтан ол, Compassion және оның серігі Фитц Крейнер «Авалонның көлеңкелері» мен «Ата-бабалар жасушасы» арасында қашып жүреді. Доктордың жойылған деп есептелген түпнұсқа TARDIS-індегі соңғы қақтығыс Галлифрейдің жойылуына және Уақыт Лордтарының тарихтан жойылуына әкеледі. Сегізінші Доктордың соңғы романы «Галлифрей хроникаларындағы» естелік Романаның Галлифрейдің жойылуына аз ғана уақыт қалғанда Парадокс фракциясының бас сүйек жасағымен өлтірілгенін көрсетеді. Алайда, Саймон Мессингхэмнің «Вальдемардың қабірінде» Романа осы апаттан аман қалған Уақыт Лордтарының бірі болуы мүмкін екендігі айтылады, мүмкін төртінші бейнесінде. «Галлифрей хроникалары» да Доктордың ақырында Галлифрейді және Матрицада сақталған барлық өлген Уақыт Лордтарын қайта жаңғыртуға ұмтылатынын көрсетеді, олар Уақыт соғысында қайтадан жойылғанша.

Аудио ойнату

Романа II 2000 жылдардың басында BBV өндірген аудио пьесалар сериясында псевдониммен пайда болды. Бұл серияда Лалла Уорд K9-бен бірге аталмаған параллель әлемде пайда болған кейіпкерді ойнады. Бұл кейіпкер "Үстемдік етеуші" (Mistress) деп аталады (K9 телесериалда Романа деп атаған). BBV-дің K9 лицензиясын алуға мүмкіндік болғанымен, Романаны немесе басқа Doctor Who элементтерін алуға болмағандықтан, бұл кейіпкер ресми түрде Романа деп аталмайды. Осыған ұқсас себептермен, параллель ғалам (көрініп тұрғандай, Романаның E Space-дегі жер аударылуын көрсету үшін) серияның таңбасында "кішкентай ғалам" (pocket universe) деп аталады. Big Finish-тің Doctor Who аудио әңгімелеріндегі тұрақты желісінде Уорд Колин Бейкердің Алтыншы Докторына қосылды, "Апокалипсис Элементі" (The Apocalypse Element) атты әңгімеде Романа Галлифрейдің президенті болып табылады. Оқиғада Романа II президенттік лауазымға келгеннен кейін дереу Далектермен ұрланып, жиырма жыл тұтқында болғаны, содан кейін қашып, қысқа уақытқа Доктормен кездесіп, қайтадан лауазымына оралғаны айтылады. Романа II сонымен қатар 2003 жылы Пол МакГаннның Сегізінші Докторымен бірге "Shada" атты аудио пьесасында ойнады, бұл пьесаны Big Finish BBC-нің Doctor Who веб-сайты үшін өндірген және Macromedia Flash анимацияларымен бірге, сондай-ақ "Neverland" және "Zagreus" әңгімелерінде де пайда болды. Жақында ол Бесінші Доктормен бірге "Хаос бассейнінде" (The Chaos Pool) пайда болды, бұл "Уақыт кілті" (Key to Time) трилогиясының соңғы бөлігі, онда Романаның регенерациясы кем дегенде жартылай уақыт кілтінің жаңа алтыншы сегментіне айналуымен байланысты болғандығы анықталды, аудиода сегменттің мәні Доктор Кілтті мәңгілікке жоймас бұрын Романаның өмірін құтқару үшін Астраға қайтадан көшіріледі. "Neverland" әңгімесінде Романа Сегізінші Доктормен кездеседі, өйткені Анти-Уақыт Әлемді жұқтырады. Басқа Уақыт Лордтарымен бірге ол Уақыт-қақтығыстың ағысын тоқтатудың жолын табу үмітімен Анти-Сөзге саяхаттайды. Бірақ ол координатор Вэнселлмен бірге, уақыт иелері бар болудан жойған "Ешқашан адамдарына" (Neverpeople) қалдырылады, олар Анти-Уақытты Галлифрейге жіберуді жоспарлап отыр. Алайда ол Докторға TARDIS-ті іске қосуға және Анти-Уақытты тоқтатуға көмектеседі. "Zagreus" әңгімесінде Романа II Сегізінші Докторды ғаламнан қууға мәжбүр болады, өйткені ол "анти-уақыт" күштерінің жұқтырғанынан кейін оған қауіп төндіреді. Осыдан кейін ол бірнеше аудио-драмаларда бұрынғы Доктор серігі Лиламен (Луиза Джеймсон ойнады) "Галлифрей" (Gallifrey) деген атаумен бірге көрінеді. Аудио серияда Романа уақытпен саяхаттаудың технологиялық монополиясын бұзуды және тек Галлифрейге ғана емес, сонымен қатар уақытпен саяхаттауға қабілетті одақтастарына қауіп төндіретін "Азат Уақыт" (Free Time) деп аталатын террористік топтың пайда болуымен күресуге мәжбүр. Романаның прогрессивті саясаты, оның ішінде академияны галлифрейлік еместерге ашу, сонымен қатар консервативті элементтердің қарсылығына тап болады. Мұны күрделілендіретін нәрсе - бұл Романаның алғашқы инкарнациясының парадоксальды түрінде (Мэри Тамм ойнады) Матрицадан Пандора деп аталатын ежелгі зұлымдықтың қашып кетуі. Романа мен Пандораның екеуі де өздерін Галлифрейдің Императрицасы (Imperiatrix) деп жариялап, азаматтық соғыс тудырды. Соғыс аяқталғаннан кейін Романа Пандораны Матрицаға тұтқындап, оны жояды. Ол сондай-ақ төрағалықтан шығарылады. Галлифрей экономикалық және әлеуметтік құлдыраудың алдында, сонымен қатар "Азат Уақыт" вирусының басып алу қаупі бар, Романа мен оның достары бірнеше баламалы ғаламдар арқылы қашады. Романа Галлифрейдің өзінен де жаман нұсқаларына тап болады, ақырында олардың бірінде тұтқынға түседі. Бұл Галлифрей де соған ұқсас, бірақ уақытпен саяхаттау қабілеті жоқ. Олардың президенті Романа өлтірілгеннен кейін, ол өзінің жеке басын қабылдап, басқа ғаламда болса да, өзінің кеңсесін қайта алады. Ақырында ол өзінің ғаламға "Азат Уақыт" вирусына қарсы еммен оралады, бірақ аудиолар Далектердің уақыттық соғысты алдын ала болжауға арналған алғашқы шабуылдарына әкеледі. Big Finish компаниясының "The Companion Chronicles" желісі өздерінің үздіксіздігі аясында орнатылған бірқатар әңгімелерде Уорд пен Таммның жаңа өнерлерін көрсетті. Там Романаның рөлін соңғы рет Том Бейкермен бірге екінші сериядағы түпнұсқалық аудио драмалар үшін қайталады (бірінші серияда Лила болды) "Уақыт кілті" (Key to Time) дәуірінен кейін. 2012 жылы Тамм қайтыс болғанға дейін бірнеше ай бұрын жазылған, олардың біріншісі, "The Auntie Matter", 2013 жылдың қаңтарында жарық көрді, 2013 жылдың шілдесіне дейін барлығы жеті пьеса жарық көрді. 2013 жылдың шілдесінде Джульет Ландау Романаның болашақ кейіпкерін ойнайтыны туралы хабарланды. Бұл Романа нұсқасы "Gallifrey VI" атты пьесаның үшінші бөлімінде "Renaissance" тақырыбымен ұсынылды, ол мыңдаған жылдардан кейін болашақтан келгендігі айтылды. Бұл Романа нұсқасы кейіннен Ландаумен 2014 жылдың қаңтарындағы "Luna Romana" аудио драмасында қайта ойналды, бұл Big Finish-тің "The Companion Chronicles" желісінің бөлігі болды; Ландау осы әңгімеде қазір қайтыс болған Мэри Таммдың орнына Романа I рөлін де ойнайды, бұл әңгіме Ландаудың Романасы өзінің алғашқы инкарнациясының Доктормен жасаған саяхаттарын еске алатындай болуы үшін жасалған. Шатасуды болдырмау үшін, бұл болашақ Романа өзінің толық атының ортақ буындарынан алынған "Леди Трей" (Lady Trey) есімін пайдалануға келіседі. Ландау 2015 жылдың қаңтарында шыққан "Gallifrey: Intervention Earth" пьесасында да осы рөлге оралды, бұл "Gallifrey" сериясының жалғасы болып табылады. Бұл әңгімеде Уордтың инкарнациясы регенерацияға мәжбүр болғаннан кейін не болатыны көрсетіледі және Галлифрейдің тағы бір соғысқа қадам басқаны айтылады. Алайда Ирвинг Браксиател регенерацияны тоқтатып, осы оқиғаларды, соның ішінде Ландау инкарнациясының өмір сүруін жояды. 2013 жылдың қарашасында Лалла Уордтың Гарет Робертстің жоғалған "The Romance of Crime" және "The English Way of Death" романдарының аудио адаптацияларында Том Бейкер және K9 рөліндегі Джон Лисонмен бірге Романа II рөлін қайта ойнайтыны хабарланды, бұл 2015 жылдың қаңтарында жарық көрді, содан кейін 2016 және 2017 жылдары жаңа шығармалар шықты. Лалла Уорд сонымен қатар 2016 жылы "Gallifrey: Enemy Lines", 2018 жылы "Gallifrey: Time War I", 2019 жылы "Gallifrey: Time War II", 2020 жылы "Gallifrey: Time War III" және 2021 жылы "Gallifrey: Time War IV" пьесаларында Романа II рөлінде ойнады. "Gallifrey" әңгімелерінен басқа, Романа II Доктор мен Адрикпен бірге E Space-де саяхаттаған кездегі "The Doomsday Contract" және "The Eighth of March 2: Protectors of Time" әңгімелерінде де пайда болды.