Кіріспе

Сайланған өкілдік принципіне негіделген демократия түрі. Өкілдік демократия (сайлау демократиясы немесе жанама демократия деп те аталады) – халықтың сайлаған өкілдері арқылы жүзеге асырылатын демократия түрі. Көптеген қазіргі батыс демократиялары өкілдік демократияның кейбір түрін қолданады: мысалы, Ұлыбритания (бірлік парламенттік конституциялық монархия), Германия (федералды парламенттік республика), Франция (бірлік жартылай президенттік республика) және АҚШ (федералды президенттік республика). Бұл тікелей демократиядан өзгеше, онда халық заңдар мен саясатқа қатысты тікелей дауыс береді, өкілдер емес. Саяси партиялар өкілдік демократияда маңызды рөл атқарады, әсіресе сайлау жүйесі сайлаушыларды саяси партияларға немесе олармен байланысты кандидаттарға дауыс беруге итермелейтін болса (жеке өкілдерге дауыс беруден гөрі). Кейбір саяси теоретиктер (Роберт Даль, Грегори Хьюстон және Ян Либенберг сияқты) өкілдік демократияны полиархия деп сипаттаған. Өкілдік демократия парламенттік және президенттік үкімет жүйелерін қамти, әртүрлі жолдармен ұйымдастырылуы мүмкін. Сайланған өкілдер әдетте заң шығарушы орган құрады (мысалы, парламент немесе конгресс), ол бір палаталы, екі палаталы немесе одан да көп палаталы болуы мүмкін. Екі немесе одан көп палата болған жағдайда, олардың мүшелері әртүрлі жолдармен сайланады. Өкілдердің билігі конституциямен (конституциялық демократияда немесе конституциялық монархияда) немесе өкілдік билікті теңестіруге бағытталған басқа шаралармен шектеледі: тәуелсіз сот жүйесі, заңнамалық актілерді конституцияға қайшы деп жариялау құқығына ие (мысалы, конституциялық сот, жоғарғы сот). Конституция сонымен қатар кеңесу демократиясының (мысалы, корольдік комиссиялар) немесе тікелей халықтық бастамалардың (мысалы, бастама, референдум, қайта шақыру сайлауы) болуын көздеуі мүмкін. Дегенмен, мұндай шаралар міндетті болып табылмайды және көбінесе заңнамалық шараларды қажет етеді – құқықтық билік әдетте өкілдерде қалады. Кейбір жағдайларда, екі палаталы заң шығарушы орган тікелей сайланбайтын «жоғарғы палатаға» ие болуы мүмкін, мысалы, Канада Сенаты, ол британдық Лордтар палатасының үлгісімен құрылған. Эдмунд Берк сияқты кейбір саяси теоретиктер өкілдің міндеті тек сайлаушылардың тілегін орындау ғана емес, сонымен қатар өз билігін жүзеге асырғанда өздерінің тәуелсіз ойларын қолдану екенін, тіпті олардың көзқарастары сайлаушылардың көпшілігінің пікірінен өзгеше болған жағдайда да, деп санайды. Сайлаушылардың тілегін орындауды жөн санаған өкіл делегат рөлінде әрекет етеді. Егер өкіл шешім қабылдауда өз білімі мен тәжірибесін пайдаланса, тіпті сайлаушылар оған толық келіспесе де, ол сенімді өкіл ретінде танылады.

Тарих

Рим Республикасы Рим жиналыстарында тікелей үкімет нысанын қабылдағанына қарамастан, Батыс әлеміндегі алғашқы белгілі өкілдік үкіметке ие болған мемлекет болды. Римдік басқару моделі ғасырлар бойы көптеген саяси ойшылдарды шабыттандырды, ал қазіргі заманғы өкілді демократия грек үлгісіне қарағанда римдік үлгіге көбірек еліктейді, себебі бұл билікті халық және олардың сайланған өкілдері иеленген, сондай-ақ сайланған немесе тағайындалған басшылары бар мемлекет болды. Өкілдік демократия – бұл демократияның бір түрі, онда адамдар саяси бастамаларға тікелей дауыс беретін тікелей демократиядан айырмашылығы, өкілдерге дауыс береді, ал олар саяси бастамалар бойынша шешім қабылдайды. Еуропалық ортағасырлық дәстүр бойынша әртүрлі топтардың (қазіргі түсінігіміздегідей сыныптар емес) өкілдерін таңдау, монархтарға кеңес беру/бақылау үшін римдік жүйелерден шабыттанған өкілдік жүйелермен салыстырмалы түрде кең таныстылыққа әкелді. Ұлыбританияда Саймон де Монфорт екі атақты парламент өткізгені үшін өкілді үкіметтің негізін қалаушыларының бірі ретінде еске алынады. Біріншісі, 1258 жылы, патшаны шексіз биліктен айырды, ал екіншісі, 1265 жылы, қалалардың қарапайым азаматтарын қамтыды. Кейін, 17 ғасырда Англия Парламенті либералды демократияның кейбір идеялары мен жүйелерін іске асырды, бұл Нұрлы революция мен 1689 жылғы Құқықтар туралы билльдің қабылдануына әкелді. 19 және 20 ғасырларда дауыс беру құқығының кеңейтілуі бірқатар реформалық актілер арқылы жүзеге асырылды. Америка революциясы 1787 жылы АҚШ-тың жаңа Конституциясын құруға әкелді, онда ұлттық заң шығарушы орган екі жылда бір рет өкілдерді тікелей сайлауға негізделген және осылайша сайлаушыларға жауапты болды. Сенат мүшелерін халық 1913 жылы он жетінші түзетуді қабылдағанға дейін тікелей сайлаған жоқ. Әйелдер, мүлігі жоқ ерлер, афроамерикандықтар және бастапқыда дауыс беру құқығы берілмеген басқалар, 19-шы және 20-шы ғасырлар барысында мемлекеттік және федералды заңдардағы өзгерістер арқылы көптеген штаттарда ақырында дауыс беру құқығын алды. Азамат соғысынан кейін он төртінші түзетумен жойылғанға дейін Үштен бес компромисі құл иеленуші штаттарға еркін штаттардағы сайлаушыларға қарағанда Өкілдер палатасында пропорционалды емес өкілдік берді. 1789 жылы Революциялық Франция Адам және азамат құқықтары туралы декларацияны қабылдады және, қысқа өмір сүргеніне қарамастан, 1792 жылы Ұлттық конвент барлық ерлермен сайланды. 1848 жылғы француз революциясынан кейін Францияда жалпы ерлер сайлау құқығы қайта орнатылды. Өкілдік демократия, әсіресе өнеркәсіптік революциядан кейінгі ұлт мемлекеттерде кеңінен танылды, онда көптеген азаматтар саясатқа қызығушылық танытты, бірақ технология мен халық саны тікелей демократияға сәйкес келмеді. Көптеген тарихшылар 1832 жылғы реформа туралы заңды Ұлыбританияда қазіргі заманғы өкілді демократияның басталуы деп санайды. Әлемдегі үкіметтердің көпшілігі өкілді демократиялар болып табылады, оның ішінде конституциялық монархиялар және күшті өкілдік тармақтары бар республикалар бар.

Өкілдіктің өзі туралы зерттеулер

Саяси философия мен әлеуметтік ғылымдардағы жеке бірақ байланысты, сондай-ақ зерттеулердің кең ауқымы сайланған өкілдердің – мысалы, заң шығарушылардың – қандай дәрежеде және қалай белгілі бір сайлау округінің мүдделерін немесе пікірлерін көрсететінін зерттейді. Эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, өкілдік жүйелері көбінесе жалпы халықтың мүддесіне зиян келтіретін бай топтардың мүдделерін қолдауға бейім.

Сындар

1911 жылы жазылған «Саяси партиялар» кітабында Роберт Микельс көптеген өкілдік жүйелердің олигархияға немесе партиялық билікке қарай құлдырауын айтады. Бұл – олигархияның темір заңы деп аталады. Тұрақты өкілдік демократияларды Адольф Гассер талдап, тұрақсыз өкілдік демократиялармен салыстырды. Оның 1943 жылы жарық көрген «Gemeindefreiheit als Rettung Europas» кітабында және 1947 жылғы екінші басылымында Адольф Гассер олигархияның темір заңының әсеріне ұшырамау үшін өкілдік демократияның келесі талаптарын атап көрсетті: Қоғам төменнен жоғарыға қарай құрылуы тиіс. Осының салдарынан қоғамды еркін және қарумен өздерін қорғауға қабілетті адамдар құрайды. Бұл еркін адамдар жергілікті қауымдастықтарға қосылады немесе оларды құрады. Бұл жергілікті қауымдастықтар тәуелсіз болады, оның ішінде қаржылық тәуелсіздікке ие, және өздерінің ережелерін еркін анықтай алады. Жергілікті қауымдастықтар жоғары деңгейдегі бірлікке, мысалы, кантонға бірігеді. Иерархиялық бюрократия болмайды. Бұл қауымдастықтар арасында қызмет көрсету немесе салықтар сияқты мәселелерде бәсекелестік болады. Мұндай үкімет түрінің бір кемшілігі – сайланған лауазым иелері сайлау алдында берген уәделерін орындауға міндетті емес және сайланғаннан кейін өз мүдделерін ілгерілете алады, бұл басқарудың тұрақсыз жүйесін құрайды. Заң шығарушылар да қадағалауда, өйткені көпшілік дауысқа ие заң шығарушылардың үлкен топтың мүдделеріне сәйкес дауыс беруі шеттетілген топтар арасындағы теңсіздікті күшейтеді. Тікелей демократияның жақтастары өкілдік демократияның өзіндік құрылымына байланысты оны сынға алады. Өкілдік демократияның негізгі қағидасы – қоғамның барлық мүшелерін қамтымайтын жүйе, онда өкілдер жабық есіктердің артында жұмыс істейтін элиталық топқа айналады, сондай-ақ сайлау жүйесі капиталистік және авторитарлық жүйемен басқарылады деп сынға алады.

Ұсынылған шешімдер

Стохократия жүйесі, өкілдік демократия жүйесімен салыстырғанда, жақсартылған жүйе ретінде ұсынылған, онда өкілдер сайланады. Стохократияның мақсаты – кем дегенде, барлық өкілдерді сайлау арқылы емес, лотерея арқылы тағайындау жолымен осы құлдырауды азайту. Сондықтан бұл жүйе лотократия деп те аталады. Бұл жүйені жазушы Роджер де Сизиф 1998 жылы "Стохократия" атты кітабында ұсынған. Лауазым иелерін кездейсоқ таңдау ежелгі Афина демократиясында және ежелгі Үндістанда да стандартты тәжірибе болған. Бұл тәжірибенің себебі – экономикалық олигархтардың лоббилеуі мен сайлау кампанияларына қатысуына жол бермеу болды. Ұсынылымдық демократия жүйесі – көпшілік билігімен басқару және консенсусқа негізделген жүйе арасындағы аралас түр. Ол өкілдік немесе тікелей демократияның осы басқару жүйесімен қатар өмір сүруіне мүмкіндік береді, бұл бастапқыда артықшылықты қамтамасыз етеді.