Кіріспе

Британдық мемлекеттік қызметкер және саясаткер (1882–1958)

Джон Андерсон, 1-ші Уэверли виконты (8 шілде 1882 – 4 қаңтар 1958), шотланд мемлекеттік қызметкері және саясаткер. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Соғыс кабинетіндегі қызметімен, соның ішінде "Үй майданының премьер-министрі" деген лақап атымен танымал. Ол Ішкі істер министрі, Кеңес Лорд-президенті және Казначейство канцлері қызметтерін атқарды. Андерсон баспаналары оның құрметіне аталған. Эдинбург және Лейпциг университеттерінде химияны оқыған Андерсон 1905 жылы мемлекеттік қызметке қабылданып, Колониялық кеңсесінің Батыс Африка бөлімінде жұмыс істеді. Ұлы соғыс кезінде ол Кеме қатынасы министрлігі штабын басқарды. 1921 жылдан 1922 жылға дейін Ирландияның тәуелсіздікке өту кезеңінде ол Ирландия хатшысы болып қызмет етті, ал 1922 жылдан 1931 жылға дейін Ішкі істер министрлігінде Мемлекеттік хатшының тұрақты орынбасары ретінде 1926 жылғы жалпы ереуілмен айналысты. 1932 жылдан 1937 жылға дейін Бенгалияның губернаторы ретінде ол әлеуметтік және қаржылық реформалар жүргізіп, қазаға ұшыратын әрекеттен мүжілді. 1938 жылдың басында Андерсон Шотландия университеттерінен Парламентке Ұлттық тәуелсіз депутат ретінде сайланды және Ұлттық үкіметтің партиялық емес қолдаушысы болды. 1938 жылдың қазанында ол Невилл Чемберленнің кабинетіне Лорд Приви Сил ретінде кірді. Осы қызметте ол әуе шабуылына дайындық жұмыстарын басқарды. Ол Андерсон баспанасын – бақшаға орнатылып, бомба жарылысынан қорғау үшін жартылай көмілетін, жиналмалы бөліктерден жасалған кішкентай металл цилиндрін жасауды бастады. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Андерсон Ішкі істер министрі және Ішкі қауіпсіздік министрі лауазымдарын біріктіріп атқарды және азаматтық қорғаныс саласына жауапты болды. 1940 жылдың қазанында ол Герберт Моррисонмен лауазым алмасып, Кеңес Лорд-президенті болды. 1941 жылдың шілдесінде Кеңес Лорд-президенті ретінде ол "Tube Alloys" жобасы ретінде белгілі британдық атом бомбасын жасау жөніндегі жұмыстарға жауапты министр болып тағайындалды. 1943 жылы ол Казначейство канцлері болды және 1945 жылдың шілдесінде өткен жалпы сайлауда Еңбек партиясының жеңісіне дейін осы лауазымда қалды. Андерсон 1950 жылғы жалпы сайлауда университет округтері таратылғаннан кейін Парламенттен кетті. 1946 жылы ол Лондон порты басқармасының төрағасы, ал сол жылдың наурыз айында Корольдік опера үйінің төрағасы болды. Ол 1951 жылы құрылған Черчилльдің бейбіт уақыттағы үкіметіне қосылу туралы ұсыныстан бас тартты және 1952 жылы Суссекс графтығындағы Вестдинде Уэверли виконты титулын алды.

Ерте өмір

Джон Андерсон 1882 жылғы 8 шілдеде Эдинбургтегі Ливингстон-плейс, 1-үйде, ата-анасының үйінде дүниеге келді. Оның әкесі – баспагер және кеңсе тауарлары сатушы Дэвид Александр Пирсон Андерсон, анасы – Джанет Килгур Бриглмен. Ол отбасыдағы ең үлкен бала еді. Оның үш кіші сібілісі болды: бала кезінде менингиттен қайтыс болған інісі Чарльз, және әпкелері Кэтрин (Кэти) мен Джанет (Нетти). 1890 жылдың мамыр айында отбасы Брэйд Хиллзге көшті. Ол Эдинбургтегі Джордж Уотсон колледжінде оқыды, онда мектептің үздігі (dux) атанды және англосаксон тілі, ескі ағылшын тілі және қазіргі тілдер пәндерінен жүлделер алды. 1899 жылдың қазанында Андерсон Эдинбург университетіне түсу емтиханына қатысты, бұл емтихан стипендиялар мен шәкіртақыларға ие болу ретін анықтады. Ол он бірінші орынды иеленді және 1899 жылы 100 долларлық шәкіртақы алды, бұл соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең. Бірінші курста ол математика және табиғаттану пәндерінен сыныпта бірінші орын алды. 1900 жылдың қарашасында отбасы Эскбанкке көшті. Олардың жаңа үйінің бұрынғы иесі әуесқой астроном болған, және Андерсон үлкен телескоп орналасқан бөлмені иеленді. Көршісі Эндрю Маккензидің бес қызы болды, және Андерсон олардың бірі, Кристина (Крисси) Маккензиге ғашық болды. 1902 жылы ол Франция мен Швейцарияға велосипедпен саяхат жасады, саяхат барысында Криссиге жиі хат жазды. Келесі жылы ол математика, физика және химия мамандықтарын үздік бітіріп, ғылым бакалавры (Bachelor of Science) дәрежесін алды, сондай-ақ математика және табиғаттанудан бірінші сыныптық дипломмен (first class honours) өнер магистрі (Master of Arts) дәрежесін алды. 1903 жылдың жазында Андерсон, Бриглмен және Маккензи отбасылары бірге демалысқа шықты. 29 тамызда олар Итан өзенінде суға түсіп жатқанда, күтпеген толқын Нетти Андерсон мен Криссидің әпкесі Нелли Маккензиді терең суға алып кетті. Нелли құтқарылды, ал Нетти суға батып қайтыс болды. Андерсон мен Крисси оқиға болған кезде топқа қосылуға асығып келе жатқан еді, бірақ мәйітті табу және оның ата-анасына хабарлау міндеті оның үстіне жүктеліп, ол осы қиын жұмысты атқарды. Андерсон, сондай-ақ шотландтықтар Джозеф Генри Маклаген Веддерберн, Форсайт Джеймс Уилсон және Уильям Уилсонмен бірге Германиядағы Лейпциг университетіне барып, Вильгельм Оствальдтың басшылығымен физикалық химияны оқымақ болды. Ол келгенде Оствальд химияны тастап кеткенін білді, сондықтан Андерсон оның орнына Роберт Лютерден білім алды. Ол уран химиясын зерттеуді жөн көрді. Анри Беккерель 1896 жылы уранның радиоактивті қасиеттері бар екенін ашқанмен, Андерсон оның тек химиялық қасиеттерін ғана зерттеді. Эдинбургке оралғаннан кейін ол осы тақырыпта мақала жазды, бірақ бұл докторлық диссертация болған жоқ.

Колониялық кеңсе

Андерсон көптеген жүлделерге ие болған дарынды студент болса да, ғылымдағы мансабын мемлекеттік қызметке ауыстыруға шешім қабылдады. Ол кезде бұл Эдинбург университетінің түлектері үшін қалыпты мансап жолы болды, ал әкесі Криссиге үйленгісі келсе, мемлекеттік қызмет көбірек жұмыс орнының тұрақтылығын қамтамасыз ететінін кеңес берді. Оған дайындалу үшін ол экономика және саясаттану бойынша курстар оқыды. 1905 жылдың шілде айында ол Александр Греймен бірге Лондонға сапар шегіп, британдық мемлекеттік қызмет емтиханына түсті. Ол кезде үміткерлер қалаған пәндерінен емтихан тапсыра алатын, ал Андерсон он төрт пәннен емтихан тапсырып, мүмкін болатын 7500 ұпайдың 4566-сын жинады, бұл сол жылы ең жоғары көрсеткіш және барлық уақытта екінші ең жоғары көрсеткіш болды; Грей 7900 ұпайдың 4107-сін жинап, екінші орынды иеленді. Андерсонға Ішкі мемлекеттік қызметке немесе Үнді мемлекеттік қызметіне қатысу мүмкіндігі ұсынылды. Көптеген үміткерлер соңғысын баяндады, себебі жалақы мен жәрдемақы жоғары болды, бірақ Андерсонның ата-анасы оның Ұлыбританиядан кетуін қаламады, ал ол Криссиді Үндістандағы өмірдің қиындықтарына ұшыратуды қаламады. Сондықтан ол 1905 жылы Колониялық кеңсеге екінші сыныпты кеңсе қызметкері болып орналасты, оның жылдық жалақысы 200.0 теңгеге тең болды, бұл соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> баламалы. Андерсон 1905 жылдың 23 қазанында Батыс Африка бөлімінде Колониялық кеңседе жұмысын бастады. Ол бөлімде басқа Джон Андерсоннан ажырату үшін «жас Джон Андерсон» деп танылды, ол Босфор түзілімдерінің губернаторы болды. Лондонда Андерсон Греймен және Эскбанктан келген отбасылық досы Уильям Паттерсонмен бірге тұрды. 1907 жылдың 2 сәуірінде ол Эдинбургтегі Драмсхью бақшасындағы Сент-Эндрю шіркеуінде Криссиге үйленді; Грей оның куәгері болды, ал Криссидің әпкесі Кейт және Уильям Паттерсон куәліктер болды. Жаңа үйленген жұбайлар Лондонның Саттон қаласында үй жалдап алды. Олардың екі баласы болды: Дэвид Алястер Пирсон 1911 жылдың 18 ақпанында және Мэри Маккензи 1916 жылдың 3 ақпанында. Андерсон 1908 жылы сэр Кенэлм Дигбидің Солтүстік Нигерия жерлері жөніндегі комитетіне қатысты. Бұл Нигерияға сапарды қамтымады, бірақ келесі жылы ол Гамбургке Германиялық әріптестерімен Гамбург колониялық институтында кездесу үшін барды, онда оның неміс тіліндегі еркін сөйлеуі пайдалы болды. 1911 жылы ол лорд Эммоттың британдық Батыс Африкаға ерекше жергілікті валюта енгізуді ұсынған ведомстволық комитетінің хатшысы болды.

Ұлы соғыс

1912 жылы қазына министрі Ллойд Джордж Ұлыбританиядағы әлеуметтік мемлекеттің бастауы болған Ұлттық сақтандыруды енгізді. Оны басқару үшін сэр Роберт Морант басқарған жаңа үкіметтік департамент құрылды. Андерсон мен Грей жаңа бөлімге қосылды. 1913 жылғы мамыр айында Ұлттық сақтандыру комиссиясының хатшысы лауазымы бос қалғанда Андерсон көптеген жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлердің үстінен тағайындалды. Андерсон ерекше қиын адам ретінде танылған Морантпен жақсы қарым-қатынас орнатты. "Жас Джон Андерсоннің кемшілігі, - деп ренжіді Морант, - ол әрқашан тым дұрыс айтады". 1914 жылғы тамызда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Андерсон Германиядан импортталған медициналық және хирургиялық құралдарды қамтамасыз етуге қатысты. Ол "606" деп аталған арсфенаминді, бұрын Германиядағы "Байер" компаниясынан алынған препаратты талдап, өндіру үшін сарапшылар тобын шақырды. Олар аспирин сияқты басқа да заттарды өндірді. Андерсон Дерби жоспары бойынша тіркелді, бірақ Армия резервіне жіберілді. Бірақ бір әйел оған ақ қауырсын тағып қойды. Ллойд Джордж 1916 жылғы 7 желтоқсанда Ұлыбританияның премьер-министрі болды, және оның алғашқы қадамдарының бірі сэр Джозеф Маклей басқаратын Теңіз көлігі министрлігін құру болды. Морант Андерсонды босатып, 1917 жылғы 8 қаңтарда оның хатшысы болуға келісті. Бұл оның идеясы болмаса да, Андерсон Одақтас теңіз көлігі кеңесінің маңыздылығын мойындап, оны қолдады. 1918 жылғы 11 қарашадағы келісімнен кейін Теңіз көлігі министрлігі Германияға қатысты блокаданы сақтау және аштықтан зардап шеккен азаматтарға көмек жіберу мәселесінде дауға тартылды. Немістер ақырында барлық кемелерін Одақтастарға жеткізілімдер тасымалдау үшін беруге келісті. Кемелер соңында өтемақы ретінде сақталды. Теңіз көлігі министрлігіндегі соғыс кезеңіндегі қызметі үшін Андерсон 1918 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетуде Бат орденінің серігі атанды және 1919 жылғы туған күнге орай Бат орденінің кавалер-командоры болды. Андерсон 1919 жылғы сәуірде Жергілікті басқару кеңесінің хатшысы болды, бірақ шілдеде ол Денсаулық сақтау комиссиясымен бірігіп, Денсаулық министрлігі құрылды, ал Андерсон Моранттың орынбасары болуын сұраған Моранттың екінші хатшысы болды. Алайда Андерсон бұл лауазымда ұзақ қалмады, өйткені 1 қазан 1919 жылы ол Ішкі кіріс кеңесінің төрағасы болып тағайындалды, оның жылдық жалақысы 1919 жылғы шамамен <есептелген сомаға> тең болды, соғыс қосымшасы 300.0 1919 жылғы шамамен <есептелген сомаға> тең болды, ол 1919 жылы 3000.0-ға дейін көтерілді, бұл 1919 жылғы шамамен <есептелген сомаға> тең болды, сонымен қатар 1920 жылғы 1 наурызда 500.0 1919 жылғы шамамен <есептелген сомаға> тең болды.

Ирландия

Крисси 1920 жылғы 9 мамырда қатерлі ісікке байланысты операция кезінде қайтыс болды, Андерсонды екі кішкентай баласы бар жесір қалдырды. Сент-Томас ауруханасында медбике болуға оқыған Нелли Маккензи оларға күтім ету үшін мансабынан бас тартты. 16 мамырда Андерсон Ирландияның орынбасары болды. Ол сондай-ақ Ұлыбритания Қаржы министрлігінің өкілі болды және 1920 жылғы 3 маусымда Ирландияның жеке кеңесшісі атанды. Әкімшілік тәртіп бұрынғыдан өзгеше болды: ол өзінің алдыңғы лауазымдағы Джеймс Макмахонды алмастырмады, оның орнымен бөлісті. Олар Ирландияның бас хатшысы, сэр Хамар Гринвудқа есеп берді, бірақ Гринвуд министрлер кабинетінің мүшесі болғандықтан Лондонда орналасқан еді. 1918 және 1919 жылдары Ирландияның лорд-лейтенанты (вице-король ретінде танымал) фельдмаршал Френч ерекше атқару билігіне ие болған, бірақ 1920 жылы бұл лауазымның әдеттегі рәсімдік өкілеттіктеріне қайта оралды. Сондықтан Андерсон үлкен атқару билігіне ие болды. Оның екі көмекшісі болды: Альфред Уильям Коуп және Марк Стержис. Алдыңғы жылы Корольдік Ирландия полициясының сексеннен астам қызметкері қаза тапты, соның салдарынан қатары да, көтеріңкі рухтары да төмендеді. Андерсон Англия, Шотландия және Уэльстегі бұрынғы әскерилердің қатарына қосылу науқанын қадағалады. Олардың барлығына жеткілікті форма болмағандықтан, олар хаки түсті әскери формасы мен қою жасыл Корольдік Ирландия полициясының формасын араластырып киді, осылайша "Қара және ақшыл" деген лақап атын алды. Генерал-майор Хью Тюдорға полиция күштерін қайта ұйымдастыру және қайта жарақтандыру үшін толық еркіндік берілді, сондай-ақ полиция және әскерилер арасындағы ынтымақтастықты жеңілдетті. Көтерілісшілерге қарсы тұрып, Андерсон Ұлыбританияның қайта басып алу соғысына қатысып жатқаны туралы пікір қалыптастырмауға тырысты. Ол полицейлермен бірге бронеавтомобильде саяхаттап, револьвер тасыды. Ол Шинн Фейнмен бейбіт келіссөздер жүргізді, бірақ Коуптан айырмашылығы, ол өзінің табиғатына сай емес еді. Келісімге қол жеткізілді және 1922 жылғы 16 қаңтарда вице-король (виконт ФицАлан) билікті Уақытша үкіметке ресми түрде тапсырды. Ирландиядағы қызметі үшін Андерсон 1923 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсету кезінде Бат орденінің қосымша Ұлы крестімен (GCB) марапатталды.

Ішкі істер министрлігі

Андерсон Ирландияда болған кезде, ол әлі де номиналды түрде Ішкі кіріс кеңесінің төрағасы болды және 1922 жылдың қаңтарында осы рөлге оралды. Бірақ ұзаққа созылмады; наурыз айында Ішкі істер министрлігінде тұрақты мемлекеттік хатшысының орынбасары сэр Эдвард Троуп зейнеткерлікке шықты, ал Андерсон оны алмастырды. Ол кезде Ішкі істерде жеті бөлім бар еді, әрқайсысының өз көмекшісі бар: Шетелдіктерді бақылау, балалар мен бақылау, қылмыс, фабрикалар мен дүкендер, Норманд аралдары, Солтүстік Ирландия және полиция. Андерсон күніне сегіз сағат жұмыс істеді, таңғы сағат 10:15-тен кешкі 18:15-ке дейін, түскі ас үшін бір жарым сағатпен. Солтүстік Ирландия бөлімі арқылы Андерсон Ирландия мәселелеріне қатысты. Ол 1923 жылы жаңа Ирландия еркін мемлекеті мен Солтүстік Ирландия арасындағы шекараны келіссөздер жүргізуде көмектесті. Ол 1925 жылы әуе шабуылына қарсы шаралар жөніндегі Император қорғанысы комитетінің кіші комитетінің төрағасы болды. Сол жылы, сонымен қатар, 1925 жылдың 31 шілдесінде Қызыл жұма күні болды, онда үкімет Ұлыбританияның кеншілер федерациясының 23 миллион фунт стерлингтік (шаруашылықты сақтау және өнеркәсіптік келісімді қамтамасыз ету үшін) кеншілерге субсидия беру туралы талабына мойынсұнды. Бұл тек уақытша ғана ірі өндірістік дауды болдырмауы мүмкін екенін түсінген премьер-министр Стэнли Болдуин Андерсонды ведомствоаралық комитеттің төрағалығына тағайындады. Әр бөлімге белгілі бір міндет жүктелді: Сауда кеңесі азық-түлік пен көмірді жинады, Көлік министрлігі оларды таратты, ал Ішкі істер министрлігі заңдылық пен тәртіпті сақтауға жауапты болды. 1926 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы ереуіл 1926 жылдың 4 мамырында басталғанда Андерсон тоғыз ай бойы осы жағдайға дайындалып келген болатын. Ол бір жақты екіншісінен артық көретін көріністі болдырмау үшін, әсіресе, тең ұстануға бел буған. Уинстон Черчилль Лондон кемежайларына армияны жіберіп, «Британ газетін» басып шығаруға қажетті қағаздарды қорғауды ұсынғанда, Андерсон: «Мен қаржы министрінен ақымақтық айтуды тоқтатуын сұраймын» деп, оны үзіп тастады. Андерсон 10 наурызда 1932 жылы Уильям Патерсон, Мэри Андерсон және Нелли Маккензимен бірге Англиядан кемеге мініп кетті; оның ұлы Алястер Кембридждегі Пемброк колледжінде медицинаны оқыды. Андерсон 29 наурызда Калькуттаға келді және 17 қарулы салютпен қарсы алынды. Бұл лауазымға жыл сайын шамамен 200 000 фунт стерлинг жалақы, қызметкерлердің жалақысын жабу үшін 20 000 фунт стерлинг жәрдемақы және грант беріледі. Оның 120 қызметшісі, 70 атты жансакшысы және қола дастаны болды. Онда көліктер, екі арнайы пойыз, яхта және қайық үйлері болды. Калькутта, Дарджилинг, Баракпур және Даккада мемлекеттік үйлер болды. Губернатордың негізгі резиденциясы Калькуттада болды, бірақ сәуірде ауа райы ыстық болған кезде губернатор мен оның қызметкерлері Дарджилингке көшіп, маусымда муссон басталғанда қайтып оралатын. Олар 1911 жылы Бенгалияның қайта бірігуі кезінде берген уәделерін орындау үшін жыл сайын Даккада бір ай уақыт өткізетін. Олар Дарджилингке қайта оралып, суық болғанша қалады да, кейін Калькуттаға қайтады. Андерсон Бенгалияның барлық жиырма алты ауданын аралады, әдетте пойызбен саяхаттайды, бірақ кейде өзен арқылы сүйретілетін баржада ол Мэри Андерсон деп атап қойды. Ол Калькуттадағы Сент-Эндрю шіркеуінде және Дарджилингтегі Сент-Колумба шіркеуінде жүйелі түрде шіркеулерге қатысқан. 1933 жылы 26 наурызда ол Шотландия шіркеуінің ақсақалдары болып тағайындалды. Андерсон Бенгалияның проблемаларының тамыры қаржы екенін мойындады. Табыстың басты көзі 1793 жылы Лорд Корнуоллис жасаған Бенгалияның тұрақты қонысының шарттары бойынша жиналды және жер иелеріне жерлерінің құнына байланысты салық салынды. Салық салудың басқа түрлері, мысалы, табыс салығы мен экспорттық баждар орталық үкіметпен жиналды және аз ғана Бенгалияға қайтарылды. Нәтижесінде полиция, білім беру және денсаулық сақтау сияқты мемлекеттік инфрақұрылымдар құлдырап кетті. Экспорттық баж салығы әсіресе әділетсіз болды, өйткені ол сауда өсіп тұрған Ұлы соғыста қолданылған еді, бірақ 1932 жылы сауда қағаз және мақта пакеттердің бәсекелесуіне байланысты төмендеді. Дүниежүзілік Ұлы депрессия ауыл шаруашылығы тауарларының бағасының төмендеуіне себеп болды. Андерсон сэр Отто Нимейермен қаржылық келісімді қайта қарау туралы келіссөздер жүргізді, оның аясында провинциялар өз табыс салығы мен жұт бажының түсімдерінің жартысын сақтап қалды және орталық үкіметке провинциялық қарыздары жойылды. Басқа да маңызды міндет Андерсонге терроризммен күресуге түсті. Террористерді бағындырған немесе қолдаған аудандарға ұжымдық айыппұлдар салынды, ал алынған қаражат полиция күштерін арттыруға жұмсалды. Ол өзінің мақсаты екенін білді, бірақ корольдің өкілі ретінде ол әлі де қоғамдық оқиғаларға қатысып, Rolls Royce немесе ашық атпен тартылған каретада саяхаттады. 1934 жылдың 8 мамырында әрекет етуге тырысқан кісі Андерсонға оқ атты, бірақ оқ оның мен Нелли Маккензидің арасынан өтті, ал оны Чарльз Уильям Тэнди Грин күшпен ұстады. Екінші кісі де оқ атты, бірақ Андерсонға тигізбеді, губернатордың артында отырған жасөспірімнің білегін жаралады, ал оны Бхупендра Нараян Сингх ұстады. Тэнди Грин мен Сингхке 1940 жылы Империяның батырлық медалі табысталды, олар оны Георгий кресіне айырбастады. Топтың тағы бес мүшесі қашуға тырысты, бірақ ұсталды. Андерсон терроризм күдігімен сотсыз ұсталған адамдардың (детенулердің) тағдыры мәселесін шешуге кірісті, оларға ауыл шаруашылығы мен өндірісте жұмыс істеуге оқытуды ұсынды. Андерсон бірқатар экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асырды. Ол Бенгалияның су жолдарына қауіп төндіретін инвазивті өсімдік – су гиацинтына қарсы күресті. Ол жұт өндірісін ерікті шектеулер жүйесі арқылы реттеді. Ол ауылдық қарыз мәселесін зерттейтін комиссия құрды және шаруалардың қарыздарын азайтуға бағытталған заңнаманы демеледі. Ол бастауыш білім беруді міндетті етірді. Үкіметтік Индия заңы 1935 жылдың 1 сәуірде күшіне енуге тиіс болды, оның бес жылдық қызмет мерзімі аяқталуға жақын болғанда, бірақ Үндістан мемлекеттік хатшысы, Зетланд графының және вице-корольдің, Линитгоу графының өтініші бойынша Андерсон өзін басқаруға көшуді бақылау үшін алты айға қызмет мерзімін ұзартуға келісті, бірақ Зетландтың оның қызмет мерзімін одан әрі ұзарту туралы өтінішін қабылдамады. Үндістандағы қызметтері үшін Андерсон 1937 жылдың 15 желтоқсанында Үндістан жұлдызының ең жоғары орденінің Ұлы командирі (GCSI) болып тағайындалды және 1938 жылғы Жаңа жылдық құрметтеуде жеке кеңесші болып тағайындалды.

Соғысқа дейінгі кезең

Ирландия мен Бенгалдан кейін британ үкіметі Палестинадан қауіпті тапсырма таба алмады, ал 1937 жылдың 24 қазанында премьер-министр Невилл Чемберлен Андерсонға Палестина үшін жоғары комиссар лауазымын ұсынды, бірақ ол бас тартты. Көп ұзамай тағы бір мүмкіндік пайда болды. 1937 жылдың 9 қарашасында Рамзи Макдональдтың кенеттен қайтыс болуы Шотландия университеттерінің Палатадағы орынды бос қалдырды, ал енді Юнионист партиясына басқа кандидат табу керек болды. Шотландия университеттерінің тағы бір мүшесі сэр Джон Грэм Керр бұл туралы Кембридж университетінің мүшелерінің бірі сэр Кеннет Пикторнмен талқылады, ол Андерсон лайықты кандидат бола алады деп ұсынды. Керр Кэти Андерсонмен байланысқа шығып, Андерсонның әлі де SS Comorin лайнерімен Ұлыбританияға бара жатқанын айтты. Андерсон Лондонға 1937 жылдың 11 желтоқсанында оралды. Ол Керрмен сөйлесіп, партиялық белгісіз Ұлттық үкімет кандидаты ретінде сайлауға қатысуға келісті. Оның кандидатурасы 1938 жылдың 4 қаңтарында жарияланды. Дауыс беру пошта арқылы жүргізілді, яғни Андерсон науқанға қатыспайды, тек өзінің саяси философиясын білдіреді. Бұл ретте ол Ұлттық үкіметті қолдайтынын және шотландтық ұлтшылдықты шартты түрде қолдайтынын растады. Нәтижелер 28 ақпанда жарияланды; Андерсон басқа кандидаттарға қарағанда көбірек дауыс алды және жеңімпаз деп жарияланды. Ол 2 наурызда орынға отырды және Мэри Андерсон мен Нелли Маккензимен Швейцарияда демалғаннан кейін 1 маусымда Қоғамдар палатасында өзінің алғашқы сөзін айтты. Бұл оқиға 1937 жылғы әуе шабуылдарын болдырмау туралы заң бойынша рұқсат етілген қаржыландыруды ұсыну туралы пікірталас болды, бұл тақырыпқа ол бұрын қатысқан және оны анықтауға келді. Мэри Андерсон мен Нелли Маккензи Андерсонның алдында Англияға барып, Нотинг-Хиллдегі 11 Chepstow Villas үйін аптасына тоғыз гинеяға жалға алды (1938 жылы 9,45 шамамен соңғы жылдары белгілі бір сомаға тең). Бұл өте арзан болса да, Андерсон өзінің табысы жалға төлеуге жеткіліксіз болады деп қорықты. Калькуттадан кетер алдында ол Мидленд банкінің директорлық лауазымына орналасты, ал Англияға оралғаннан кейін Викерс, Императорлық химиялық өнеркәсіптер (ICI) және Жұмыс берушілердің жауапкершілігін қамтамасыз ету корпорациясының басқармаларына қосылды. Директорлар жарнасы оған жыл сайын шамамен 2000 фунт стерлинг табыс әкелді. Оған осы сомадан екі есе көп мөлшерде ұсыныс жасаған жаңа толық уақытты төрағаны іздеген Imperial Airways басқарма мүшелері жақындады. Алайда, Чемберлен егер ол келіссе, онда 1940 жылы болатын келесі жалпы сайлауда өзінің басқа директорлық лауазымынан және Қоғамдар палатасындағы орыннан бас тартуы керектігін айтты. Сондықтан Андерсон бұл ұсыныстан бас тартты. Кейде ол Мэри Андерсонмен Хайд-паркте атпен жүретін, бірақ көбірек ауылдық ортаны іздеді. Ол қазан айында Чепстоу Вилласындағы үйден бас тартып, желтоқсан айында Мерстхэмге жақын жердегі мүлікті сатып алды. Апта бойы ол Уильям Паттерсон мен оның әйелімен бірге тұратын. 1938 жылдың мамыр айында қазіргі Ішкі істер министрі болған Хоар Андерсонды соғыстың жағдайында халықты және өнеркәсіпті тығыз орналасқан өнеркәсіптік аймақтардан эвакуациялау мәселелерін қарастыру үшін жаңа Эвакуациялау жөніндегі комитеттің төрағасы етіп тағайындады. Келесі сегіз аптада комитет жиырма бес кездесу өткізді және елу жеті куәгерден жауап алды. Комитет өз есебін шілде айында ұсынды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, баяндамада көрсетілген жоспар жүзеге асырылатын болды. Осы арада, 1938 жылдың қазан айында Андерсон Чемберленнің қызметіне Лорд Приви-Сейл ретінде кірді. Осы қызметінде ол азаматтық қорғаныс қызметіне жауапты болды. Ол әуе шабуылынан баспана жасауды бастады және оны жобалау үшін Уильям Паттерсонды жалдады. Патэрсон өзінің режиссері Оскар Карл (Карл) Керрисонмен бірге жұмыс істеді және олар бірге бақта жиналып, бомба жарылысынан қорғау үшін ішінара көмілген алдын ала жасалған бөлшектерден жасалған кішкентай металл табақ цилиндрін ойлап тапты. Ол Андерсонның баспанасы деп аталды. 1939 жылдың қыркүйек айында соғыс басталғанда, Андерсонның 1,5 миллионға жуық баспанасы жеткізілді.

Соғыс уақыты

Алдын ала жоспарланған жоспар бойынша, 1939 жылдың 3 қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Андерсон Хоармен орын алмасып, Ішкі істер министрі және Ішкі қауіпсіздік министрі болды. Норвегиялық науқаннан кейін Чемберлен 1940 жылдың 10 мамырында отставкаға кетті, ал Уинстон Черчилль премьер-министр болды, бірақ Андерсон жаңа коалициялық үкіметте Ішкі істер министрі және Ішкі қауіпсіздік министрі қызметін жалғастырды. Ирландия мен Бенгалияда қолданылған шаралар енді Ұлыбританияға да қатысты. Андерсон Ұлыбританияда тұратын шетелдіктердің сенімділігін бағалау үшін арнайы трибуналдар құрды. Ол Парламентке Ұлыбританиядағы 73 353 шетелдіктің 55 457-сі нацистік репрессиядан қашқан босқындар екенін, ал тек 569-ы ғана интернатта ұсталғанын хабарлады. Алайда, соғыстың барысы Ұлыбританияға қарсы өзгерген кезде шетелдіктерге қарсы әрекет етуге қысым күшейді, 16 мамызда сенімділігі күмәнді деп саналған 3000-ға жуық адам интернатталды, ал маусымда 3500 әйел мен бала Мэн аралына жіберілді. Андерсон бұрын сенімді деп есептелген босқындарды да тұтқындауға шешім қабылдады, және шамамен 8000 адам Канада мен Австралияға жіберілді. Бір кеме U-көмек қайығымен батырылды. Ұлыбритания Коммунистік партиясының, Бейбітшілікке берілгендер одағының және Британ Фашистер Одағының мүшелері ұсталды. 1945 жылдың маусым айында әлі де 1847 адам 18B қорғаныс ережесі бойынша қамауда болды. Blitz басталғаннан кейін Андерсон дайындалып жатқан жағдайлар орындалды, және ол терең бомбалау орындарына келмейтін мәселесі үшін баспасөз бен Парламент тарапынан қатты сынға ілікті. 1940 жылдың 8 қазанында Чемберленнің денсаулығына байланысты отставкаға кетуіне байланысты болған қайта құру кезінде Андерсонды Герберт Моррисон, нашар әкімші, бірақ саясатта тәжірбиелі адам алмастырды. Андерсон Кеңес Лордының президенті және Соғыс кабинетінің толық мүшесі болды. Лорд-президент Кеңес Лорды комитетінің төрағасы болды. Бұл комитет елдің экономикалық мәселелерін қарастыратын орталық клирингтік орталық ретінде жұмыс істеді. Бұл британдық соғыс экономикасының және, демек, британдық соғыс күш-жігерінің тиімді жұмыс істеуі үшін маңызды болды. Андерсонның жеке штаты болмады, бірақ ол Соғыс кабинетінің, әсіресе оның Экономикалық бөлімінің қызметкерлерін пайдаланды. Адамдық ресурстар комитетінің төрағасы ретінде ол соғыс кезіндегі ең маңызды ресурстарды – адамдарды бөлуді бақылады. 1941 жылы ол тарихшы Джон Эдвард Куртенэй Бодлидің қызы Ава Вигрэмге, 1930 жылдары Париждегі Британ елшілігінде қызмет еткен және 1936 жылы қайтыс болған жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер Ральф Вигрэмнің жесіріне ғашық болды. Олардың жалғыз баласы Чарльз 1929 жылы ауыр кемістікпен дүниеге келді. Андерсон король Георг VI-мен бірге өзінің және Аваның Сент-Джеймс сарайындағы Корольдік капеллада үйленуін ұйымдастырды. Салтанатты рәсімді Личфилд епископы Эдвард Вудс жүргізді; Алястер Андерсон куәгер болды; Джонның әкесі саяхаттауға тым қарт екенін сезінгенмен, Мэри мен Кэти Андерсон, сондай-ақ Уильям Патерсон да қатысты. Жаңа үйленген жұбайлар бал айларын Полесден Лейсиде өткізді. Олардың енді үш үйі болғандықтан, оларды сатылып, 1942 жылдың қыркүйегінде Исфилдтегі Милл Хаусы сатып алынды. Кеңес Лордының президенті ретінде Андерсон ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер департаменті, Ауыл шаруашылығы зерттеулер кеңесі және Медициналық зерттеулер кеңесі сияқты бірнеше ғылыми ұйымдарға жауапты министр болды. 1941 жылдың тамызында Андерсон британдық атом бомбасын жасау жобасын бақылауға жауапты министр болды. Оны басқару үшін Уоллес Акерс басшылығымен Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер департаментінің арнайы бөлімі құрылды. Андерсон 1942 жылдың маусымында екінші Вашингтон конференциясында американдықтармен ынтымақтастық туралы келіссөздер жүргізді, бірақ сол жылдың соңында Манхэттен жобасы құрылғаннан кейін ынтымақтастық тоқтатылды. Америкалықтардың сұрауына жауап ретінде Андерсон 1 тамыз 1943 жылы Джеймс Б. Конант пен Ванневар Бушпен келіссөздер жүргізу үшін Вашингтонға ұшты. Ол американдықтарды Ұлыбританияның мүддесі соғыста жеңіске жетуде екенін, кейін ядролық энергиядан пайда табуда емес екенін сендірді. Содан кейін ол Канадаға барып, сондағы шенеуніктермен келіссөздер жүргізді. Оның күш-жігерінің шыңы 1943 жылдың 19 тамызында Квебек келісіміне қол қойылды, бұл Манхэттен жобасына британдық үлесіне жол ашты. 1945 жылы Андерсон ғылымға қызмет еткендер үшін арналған 12-ші ереже бойынша Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1945 жылдың қаңтарында Черчилль король Георг VI-ға хат жазып, егер ол және оның оң қолы (мұрагері) Энтони Иден соғыс кезінде қайтыс болса, Джон Андерсон премьер-министр болуы керек екенін мәлімдеді: "Премьер-министрдің Сіздің Мажастетине премьер-министр мен Сыртқы істер министрі қаза болған жағдайда сэр Джон Андерсонды шақыруға кеңес беруі міндетті". Саяси партияның мүшесі болмаса да, Черчилль Андерсонның Ұлттық үкіметті басқаруға қабілеттілігі бар екенін және коалицияны сақтау үшін тәуелсіз тұлғаның қажет екенін ойлады. Ялта конференциясында Андерсон Германиядан соғыс өтемақы талаптарына қарсы шықты, себебі Бірінші дүниежүзілік соғыс өтемақысының Ұлы депрессия мен Веймар Республикасының құлауына қандай рөл атқарғанын еске алды. Германия 7 мамыр 1945 жылы капитуляциялағаннан кейін Черчилль Жапониямен соғыс аяқталғанға дейін коалициялық үкіметті сақтауға тырысты, бірақ сол кезде соғыс бір жылдан астам уақытқа созылатыны күтілді. 23 мамырда Черчилль корольге отставкасын ұсынды, ол 5 шілдеде сайлау жариялады. Андерсон Черчилльдің уақытша үкіметінде Қаржы министрі қызметін сақтап, шілдедегі жалпы сайлауда Лейбористер жеңіске жеткенге дейін осы лауазымда қалды. Ол Шотландиялық университеттік сайлау округінде, сондай-ақ сэр Джон Грэм Керр мен сэр Джон Бойд Оррмен бірге сайланды. 1945 жылдың 29 маусымында Черчилль Андерсоннан келген хатқа қол қойды, онда ол "Жапонияға қарсы атом бомбасын пайдалануға келісім беру үшін Біріккен саясат комитетіндегі өкілдерімізге нұсқау беруге рұхсат беруді" сұрады. Хиросима бомбаланғаннан кейін Андерсон 1945 жылдың 7 тамызында BBC Home Service арнасында сөйлеген сөзінде ядролық энергияның мүмкіндіктерін және қиындықтарын қарапайым тілмен сипаттады.

Соғыстан кейінгі

Жаңа премьер-министр Клемент Атли 1945 жылғы 14 тамызда Андерсонды Атом энергиясы жөніндегі жаңа кеңесші комитеттің төрағасы етіп тағайындады. 9 қарашада ол Атлимен бірге Вашингтонға барып, президент Гарри С. Трумэн және Канада премьер-министрі Маккензи Кингпен атом энергиясы мәселесін талқылады. Келіссөздер президенттік яхта «Уильямсбургте» өтті. Президент пен екі премьер-министрге Андерсон, президенттің бас штабы, флот адмиралы Уильям Д. Лихи, АҚШ мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Байрнс, лорд Галифакс және Лестер Б. Пирсон қосылды. Олар Біріккен саясат комитеті мен Біріккен даму трастын жалғастыруға және ынтымақтастыққа келісті, бірақ американдықтар бұл негізгі зерттеулермен ғана шектеледі деп түсіндірді. 1946 жылғы Мак-Махон заңы ядролық қарулар саласындағы барлық ынтымақтастықты тоқтатты. 1948 жылғы 7 қаңтарда соғыстан кейінгі британдық атом қарулары жобасы толыққанды жүріп, басқа комитеттер басқарып жатқанда Андерсон кеңесші комитеттен отставкаға кетті. Андерсон 1950 жылғы 23 ақпандағы жалпы сайлауда университет округтері таратылғанда парламенттен кетті. Ол Ольстер Юнионисттік партиясының Солтүстік Ирландиядағы сенімді мандатқа және Черчилльдің Шығыс Суррейдегі консерваторлардың беделді мандатына үміткер болу ұсыныстарын қабылдамады. 1951 жылғы қайық жарысында Атли Аваға Андерсонды жұртшылыққа қабылдауға көндіруге тырысты, бірақ Андерсон университет округтері қайта жаңартылып, ол бұрынғы орнына үміткер бола алады деп үміттенді. Ол 1951 жылғы қазанда құрылған Черчилльдің бейбіт уақыттағы үкіметінде Ланкастер герцогтігінің канцлері болу ұсынысын қабылдамады; Черчилль Андерсонды Қазынашылықтың, Сауда және жабдықтау кеңесінің «басқарушысы» етіп тағайындағысы келді, бірақ ол мұндай келісім бейбіт уақытта орынсыз деп ойлады. Ол 1952 жылғы 29 қаңтарда Суссекс графтығындағы Вестдиннің виконты Уэверли атанды. Осы арада Андерсон 1946 жылы Лондон порты басқармасының төрағасы, ал сол жылдың наурыз айында Корольдік опера үйінің төрағасы болды. Ол сондай-ақ Канадтық Тынық мұхиты темір жолы мен Гадсон шығанағы компаниясының директоры болды. Ол министр болған кезде бас тартып кеткен ICI, Vickers және Employers' Life Assurance Corporation директорлар кеңесіне қайтадан кірді, бірақ бұрынғы қазынашылық канцлері үшін орынсыз саналатын Midland Bank-ке емес. Лондон порты басқармасының төрағасы бұрын көбінесе жартылай және жалақысыз жұмыс істеген, бірақ енді толық уақытты жұмыс қажет болғандықтан Андерсон жалақы алуын талап етті, оған жылдық 25 000 фунт стерлинг жалақы берілді. Жұмыс өте ауыр болды, өйткені порт соғыс кезінде бомбалаудан қатты зақымдалған және оны қайта құруға үлкен күш-жігер қажет болды. Ава порт басқармасының яхтасын, «Сент-Кетаринді», арнайы қонақтар үшін Лондон доктерінің маңындағы өзенде круиздік саяхаттар ұйымдастыру үшін пайдаланды, ал шақырулар өте сұранысқа ие болды. Ол 1958 жылғы 4 қаңтарда Сент-Томас ауруханасында қайтыс болды және Вестдиндегі шіркеудің ауласына жерленді.