Кіріспе

Англо-канадтық бизнес-магнат, саясаткер және жазушы Уильям Максвелл Эйткен, 1-ші Барон Бивербрук (25 мамыр 1879 – 9 маусым 1964), көбінесе лорд Бивербрук деп танылған ("Макс" деп жақын достары атаған), – канадалық британдық газет баспагері және саяси өмірде ықпалды тұлға. Ол 20-шы ғасырдың бірінші жартысындағы британдық медиа және саясатта маңызды рөл атқарды. Оның билігінің негізі – әлемдегі ең көп таралымы бар Daily Express газеті, ол консервативті жұмысшы табына патриоттық жаңалықтар мен редакциялық мақалалар арқылы жақын болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Уинстон Черчилльдің Ұшақ өндірісі министрі ретінде өнеркәсіптік ресурстарды жұмылдыруда елеулі үлес қосты. Жасынан ақша табуға бейім болған Макс Эйткен 30 жасқа келгенде миллионер атанды. Оның бизнес-амбициялары Канададағы мүмкіндіктерден асып, ол Ұлыбританияға көшті. Мұнда ол Эндрю Бонар Лоумен танысып, оның қолдауымен 1910 жылғы желтоқсандағы Ұлыбритания парламентіне сайланды. Одан кейін ол рыцарь атағын алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Лондондағы Канада тіркемелері кеңсесін басқарды және 1916 жылы Х.Х. Асквитті премьер-министр лауазымынан қағып тастауға қатысты. Осының нәтижесінде құрылған коалициялық үкімет (премьер-министр ретінде Дэвид Ллойд Джордж және Қаржы министрі ретінде Бонар Лоу) Эйткенді жұртшылыққа танымал етумен қатар, қысқа мерзімге Ақпарат министрі лауазымына тағайындады. Соғыстан кейін лорд Бивербрук өзінің бизнес-мүдделеріне көңіл бөлді. Ол Daily Express газетін әлемдегі ең табысты газетке айналдырып, күніне 2,25 миллион дана сатылымға жеткізді. Ол оны жеке мақсаттарына жету үшін пайдаланды, ең бастысы – тарифтік реформа және Британ империясын еркін сауда аймағына айналдыру. Бивербрук 1930 жылдары Стэнли Болдуин мен Невилл Чемберлен үкіметтерін қолдады және 1940 жылдың мамыр айынан бастап ұшақ өндірісі министрі болып қызмет етуге өмір бойы достасқан саясаткер Уинстон Черчилльді көндірді. Черчилль кейін оның "өте маңызды және жанды энергиясын" жоғары бағалады. 1941 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты отставкаға кетті, бірақ соғыс аяғында Лорд Приви Сил болып тағайындалды. Кейінгі өмірінде Бивербрук Evening Standard және Sunday Express газеттері де кіретін газеттеріне жетекшілік етті. Ол Нью-Брансуик университетінің канцлері болды және саяси және әскери тарихқа арналған кітаптары арқылы тарихшы ретінде танылды.

Ерте өмір

Айткен 1879 жылы Канаданың Онтарио штатындағы Мейпл қаласында, шотландияда туған пресвитериан дін қызметкері Уильям Катберт Айткен мен жергілікті фермер және дүкен иесі Джозеф Воган Ноблдың қызы Джейн (Нобл) отбасындағы он баланың бірі болып дүниеге келді. Ол бір жасқа толғанда отбасы Нью-Брансуик штатындағы Ньюкасл қаласына көшіп келді, ол кейіннен Айткеннің туған жері саналды. Ол 13 жасында "Лидер" атты мектеп газетін құрды. Оқу кезінде газет таратып, газетке жазылуды сатты және "St John Daily Star" газетінің жергілікті тілшісі болды. Айткен Далхаузи университетіне емтихан тапсырды, бірақ грек және латын тілдерінен емтиханды тапсырудан бас тартқандықтан қабылдаудан бас тартты. Ол Король колледжінің құқық мектебіне қабылданды, бірақ қысқа уақыттан кейін оқуын тастады. Бұл оның алған жалғыз жоғары білімі болды. Айткен дүкенде жұмыс істеді, содан кейін Нью-Брансуик штатындағы Чатем қаласына көшіп бару үшін ақша қарыздап алды, онда ол "Montreal Star" газетінің жергілікті тілшісі болып жұмыс істеді, өмірді сақтандыру полисін сатты және қарыздарды жинады. Айткен заңгер болуға тырысып, болашақта Канаданың премьер-министрі болатын Р. Б. Беннетттің заң кеңсесінде қысқа уақыт жұмыс істеді. Айткен Беннетттің Чатем қалалық кеңесіне сайлану науқанын сәтті басқарды. Беннетт заң фирмасынан кеткеннен кейін Айткен Сент-Джон қаласына (Нью-Брансуик) көшіп, қайтадан өмірді сақтандыруды сата бастады, содан кейін Калгариге көшіп, 1898 жылғы жалпы сайлауда Беннетттің Солтүстік-Батыс территорияларының заң шығару жиналысына депутаттыққа түсу науқанын ұйымдастыруға көмектесті. Ет бизнесін құруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін Айткен Сент-Джонға оралып, сақтандыру сатумен айналысты.

Кәсіпкерлік мансабының алғашқы жылдары

1900 жылы Эйткен Новая Шотландияның Галифакс қаласына келді. Онде Джон Ф. Стейрс, қаланың ірі бизнес-отбасының мүшесі, оған жұмыс беріп, қаржы саласында тәлімгерлік жасады. 1904 жылы Стейрс «Корольдік бағалы қағаздар корпорациясын» құрғанда, Эйткен кіші акционер болып, фирманың бас директоры қызметін атқарды. Стейрс басшылығымен, ол оның ұстазы және досы атанды, Эйткен бірнеше табысты келісімдер жасады және банктерді біріктіруді жоспарлады. 1904 жылдың қыркүйегінде Стейрс күтпеген жерден қайтыс болғаннан кейін, Эйткен компанияны бақылауға алып, сол кездегі Канаданың бизнес астанасы Монреальге көшті. Ол мұнда компанияларды сатып алып-сатты, акцияларға инвестиция жасады, сондай-ақ Куба мен Пуэрто-Рикода бизнес мүдделерін дамытты. 1910 жылы «Canadian Century» атты апталық журналды шығарды, «Montreal Herald» газетіне инвестиция салды және «Montreal Gazette» газетін сатып алуға жақын болды. 1907 жылы «Montreal Engineering Company» компаниясын құрды. 1909 жылы, өзінің «Royal Securities Company» компаниясының қолдауымен, Эйткен «Calgary Power Company Limited» (қазіргі «TransAlta Corporation») компаниясын құрды және «Horseshoe Falls» су электр станциясының құрылысын қадағалады. 1910–1911 жылдары Эйткен Канададағы бірнеше шағын цемент зауыттарын сатып алды, оның ішінде сэр Сэндфорд Флемингтің Альберта штатының Эксшоу қаласындағы «Western Canada Cement Co.» зауытын, оларды «Canada Cement» компаниясына біріктірді, нәтижесінде Канададағы цемент өндірісінің бес бөлігінен төртіншісі оның бақылауында болды. Канада сол кезде экономикалық өркендеп, Эйткен бұл материалға дерлік монополия құрды. Цемент зауыттарын біріктіруге әкелген акциялардың ауыстыруында заңбұзушылықтар болды, бұл Эйткенге көп сын тудырды, сондай-ақ бағаны көтеру және оның компаниясы басқаратын цемент зауыттарын дұрыс басқармау туралы айыптаулар орын алды. Эйткен акцияларын сатып, көп ақша тапты. Эйткен 1908 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияға алғаш рет сапар шекті, ал 1910 жылдың көктемінде болат компаниясын құру үшін қаражат жинау мақсатымен ол қайтадан барғанда, тұрақты түрде көшуге шешім қабылдады, бірақ бұрын британдық ақшаның көп бөлігімен кішігірім компанияларды «Steel Company of Canada» компаниясына біріктіруді ұйымдастырды. Ұзақ өтпей Эйткен отбасымен бірге Ұлыбританияға көшті.

Ұлыбританияға көшу

1910 жылы Эйткен Ұлыбританияға көшіп, Нью-Брансуик тумасы және Ұлыбританияның премьер-министрі болған жалғыз канадалық – Бонар Лоумен дос болды. Екеуінің ортақ тұсы көп еді: екеуі де шотланд-канадтық отбасылардан шыққан пастор ұлдары және табысты кәсіпкерлер болатын. Эйткен Бонар Лоуды 1910 жылғы желтоқсан айындағы Лайнның Аштондағы жалпы сайлауда Юнионист партиясынан бақ сынауға қолдау көрсетуге көндірді. Эйткен шебер ұйымдастырушы еді және жарнамаға жеткілікті қаражаты болғандықтан, ол 196 дауыспен жеңіске жетті. Эйткеннің "әуескерлік" сайлау кампаниясы оған белгілі бір даңқ әкелді. Эйткен Парламентте сирек сөйлесе де, Юнионист партиясына айтарлықтай қаржылық көмек көрсетуге уәде берді және 1911 жылы король Георг V оған рыцарь атағын берді. Бонар Лоу 1911 жылдың соңында А.Дж. Балфурды Юнионист партиясының жетекшісі ретінде алмастырғанда Эйткеннің саяси ықпалы артты. Эйткеннің британ империясын біріктіретін протекционистік блок құру туралы талаптары Консервативтік және Юнионист партиясының қатарында дау тудырды, себебі мұндай блок азық-түлік бағасын қымбаттатып, «азық салығы» мен «қарын салығы» деп атайтын бұл жоспар британдықтардың көп бөлігіне ұнамайтын еді. Эйткен Парламентте жүргенде бизнесін дамыта берді және британдық газет империясын құруға кірісті. 1910 жылы Чарльз Роллс қайтыс болғаннан кейін Эйткен Rolls Royce Limited компаниясының акцияларын сатып алып, келесі екі жылда компаниядағы үлесін арттырды. Алайда, Rolls Royce компаниясының коммерциялық директоры Клод Джонсон компанияны бақылауға алу әрекетіне қарсылық көрсетті, ал 1913 жылғы қазан айында Эйткен үлесін американдық темекі компаниясының Джеймс Бьюкенен герцогіне сатты. 1911 жылғы қаңтарда Эйткен құлдырап жатқан Daily Express газетіне құпия түрде 25 000 фунт стерлинг инвестициялады. Evening Standard газетін сатып алу әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ ол тағы бір лондондық кешкі газет – The Globe газетін бақылауына алды. 1916 жылғы қарашада Лоусон Джонсонмен жасалған 17 500 фунт стерлингтік акциялық келісім Эйткенге Daily Express газетінің бақылау үлесін сыйлады, бірақ ол бұл мәмілені де құпия сақтады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Айткен ұйымдастырушылық шеберлігін көрсетті. Ол Батыс майданындағы өмірді бейнелеу үшін суретшілер, фотографтар мен кинооператорларды жұмысқа тартты. Айткен сондай-ақ Канада соғыс ескерткіштері қорын құрды, ол Ұлыбритания мен Канаданың көрнекті суретшілері мен мүсіншілерінің өнер туындыларынан тұратын жиынға айналды. Осы туындыларды құрумен байланысты ол Лондондағы Канада соғыс жазбалар кеңсесін құруға да белсенділік танытты және канадалық күштер туралы материалдардың газеттерде жариялануын ұйымдастырды. Оның Батыс майданына, Канада армиясының полковнигі атағымен жасаған сапарлары 1916 жылы жарық көрген «Фландриядағы Канада» атты үш томдық кітабына әкелді, онда канад сарбаздарының майдан даласындағы ерліктері баяндалды. Соғыстан кейін Айткен бірнеше кітап жазды, соның ішінде 1925 жылғы «Саясатшылар мен баспасөз» және 1928 жылғы «Саясатшылар мен соғыс». Британ журналистері Батыс майданынан алыс ұсталған кезде, Айткеннің канадалық газеттерде жарияланған «Көзбен көрген» баяндамалары оны танымал етті. «Бивербрук» деген ат оның балалық шағындағы үйіне жақын кішкентай елді мекеннен алынған. Ол бастапқыда «Мирамичи лорды» деген атауды қарастырған, бірақ Луиза Мэннидің кеңесі бойынша оны айту қиын болғандықтан қабылдамады. «Бивербрук» атауының тағы бір артықшылығы – атауға ерекше канадалық дыбыс беруі. Бивербруктың Daily Express газетіндегі бақылау үлесі 1917 жылдың соңында жария болды, және оны консерваторлық партияның бір бөлігі жауапкершіліктен тыс және партияға еш пайдасы жоқ деп санайтын басылымды қаржыландырғаны үшін сынады. 1918 жылдың 10 ақпанында Бивербрук жаңа құрылған Ақпарат министрлігіндегі алғашқы министр болды, сондай-ақ Ланкастер герцогтігінің канцлері тағайындалды және Тайлық кеңеске ант берді. Бивербрук одақтас және бейтарап елдерде үгіт-насихатпен айналысты, ал Лорд Нортклифф (Daily Mail және The Times газеттерінің иесі) жау елдеріндегі үгіт-насихатты бақылаумен үгіт-насихат директоры болды. Бивербрук министрлік ішінде Британдық соғыс ескерткіштері комитетін құрды, ол бұрынғы канадалық соғыс өнері схемасына ұқсас болды, бірақ ол BWMC көрмелерінен түсетін табысқа ие болатын жеке қайырымдылық қорын құрғанда, бұл мүдделердің қақтығысы деп есептелді және ол жобадан бас тартты. Бивербрук «Хурлингхэм жолындағы шағын Тюдор үйі» The Vineyard, Fulham сатып алды, онда «Лондонның орталығынан алыс болғандықтан, мен кездейсоқ келушілерден арылып, ұзақ сөйлейтін қонақтардан салыстырмалы түрде босадым. Мен тікелей телефон станцияларымен байланыссыз жеке телефон желілері арқылы мүмкіндіктер жасадым. Осылайша, онда өткізілген саяси конференциялар бұзылудан қорғалды». Асквит, Ллойд Джордж, Черчилль, Фредерик Эдвин Смит, Филип Сассон, Диана және Дафф Купер, Балфур және Тим Хили сияқты ықпалды достары мен таныстары Черклиде де, Жүзімдікте де қонақ болды. Бұл топқа Валентин Кастлеросс, Х.Г. Уэллс және Бивербруктың кіші ұлы Питердің куәгері болған Рудиард Киплинг кірді, бірақ бұл Бивербрук Ирландияның өзін-өзі басқаруын қолдаған кезде олардың арасында туған жарылысты жауаптауға көмектеспеді. Флит-стриттің бірінші бароны Бивербрук көбінесе газеттері кез келген адамды жасай немесе жоя алатынына байланысты тым күшті деп айыпталды. Бивербрук қарсыластарына шабуыл жасау және достарын жақтап, газеттерін пайдалануды ұнатты. 1919 жылдан 1922 жылға дейін ол Дэвид Ллойд Джордж пен оның үкіметін бірнеше мәселе бойынша сынады. Америкалық тарихшы Рэндалл Вудс оны «күшті, қарқынды, болжамсыз адам» деп сипаттады. Ол асыра сөйлеуге және тіпті жауапкершіліктен бас тартуға бейім еді. Бивербрук үшін қастандық табиғи нәрсе болды. Әңгімелесу кезінде Бивербрук үнемі асыра сөйлеп, әңгімелерді безендіретін. Бивербрук сүйкімділік пен құштарлыққа толы адам ретінде қарастырылды, бірақ британдық элита оған сенімсіздікпен қарады, өйткені ол принципсіз интригашы ретінде есептелді. Динамикасы мен қуанышына толы, көркем, харизматикалық адам, ол өзінің Канадалық теңіз акцентімен ерекшеленді, Бивербрук көпшілікке қызықты болды. Ол үйінің әр бөлмесіне телефон орнатып, газет редакторларына қоңырау шалып, қандай оқиға оны қызықтыратынын білмей, күтіп отырмастан тапсырыс беруге мүмкіндік берген талапшыл басшы ретінде қызметкерлеріне ұнамайтын. Бивербруктың «тәуелсіздік» қағидасы бойынша, ол газеттер арқылы одақтастарына шабуыл жасауға еркіндік сезінді, бұл оған аз дос әкелді. Консерватор болғанымен, Бивербрук британдықтардың Ресей азамат соғысына араласуына қарсы болды және газеттерін Ресейді кім билейтіні Британияның ісі емес деп мәлімдеу үшін пайдаланды. Бивербрук осы уақытта Черчилльмен кезекті рет келіспеушілікке ұшырады және Черчилль ұсынып отырған Ресей азамат соғысына араласуға қарсы тұруды наразылық білдірудің жолы ретінде қарастырды. Мысалы, 1919 жылдың 6 қыркүйегінде Бивербрук Daily Express газетінің бірінші бетіне «Архангельдік жанжал ашыққа шықты: Атақты VC ҰЛТҚА ЖҮГІНУ» деген үлкен тақырыпты жариялады, онда араласудың мәнсіздігін сынап, Черчилльді осы қателікке автор ретінде көрсетті. Мақаланың тақырыбы «Черчилльдің Ресейге қатысты САЯСАТЫНДАҒЫ АЛДАУ – ХАЛЫҚ АЛДАНДЫ». Байланысты мақала Архангельскідегі британдық күштердің большевиктерді құлату мақсатымен Ресейге терең енуге дайын екенін және Черчилль британ халқына экспедицияның мақсаты туралы өтірік айтқанын мәлімдеді. 1920 жылы Бивербрук Совет-Польша соғысы британдық мүдделерге қатысты емес деген негіздермен Польшаға британдық көмекке қарсы болды. Бивербрук тәуелсіз консерватор кандидаттарды қолдады және 15 жыл бойы Стэнли Болдуиннің консерваторлық партия басшылығынан кетуіне үгіт жүргізді. 1924 жылғы сайлауда ол Daily Express газетін Еңбек партиясын Совет Одағымен байланыстыру үшін пайдаланды, бас мақалада: «Біз Мистер Рэмси Макдональдтың ақылды сәттерімен емес, орыс большевиктерімен және Лениннің көлеңкесімен күресіп жатырмыз» деп жазды. Daily Express Григорий Зиновьевтің, Коминтерннің басшысын, британдық коммунистерді Еңбек партиясына және әскерге енгізуге бұйрық берген деген күмәнді хатты, «Зиновьев хаты» деп белгілі хатты бірінші болып жарияламады, ол Daily Mail газетінде жарияланды. Алайда, Зиновьев хаты жарияланғаннан кейін Бивербрук Daily Express газетін 1924 жылғы сайлау туралы хабарлауда Еңбек партиясын коммунизммен байланыстырды. Daily Express газетінде жарияланған карикатуралар коммунистерді шетелдік, лас, шашыраңқы және ұқыпсыз деп бейнеледі, осылайша оларды кедейлер туралы танымал стереотиптермен байланыстырды. Сыртқы саясатта Бивербрук «империялық оқшаулану» деп белгілі саясатты ұсынды, яғни Ұлыбритания өзінің қызығушылықтарын Британ империясына жұмсауы керек, бірақ әлемнің қалған бөлігінен бас тартуы керек. Бивербрук газеттеріндегі қайталама тақырып – Ұлыбритания еуропалық ел емес және Еуропа істерімен мүмкіндігінше азат болуы керек еді. Сондай-ақ, Бивербрук Ұлыбританияның Ұлттар лигасына мүше болуына қарсы болды және 1923 жылғы бас мақалада Палестина мандатын (қазіргі Израиль) басқарудан бас тартуды ұсынды, өйткені Палестина британдық империя үшін пайдадан гөрі зиян келтіреді. Бивербруктың әдеттегі мәлімдемесі: «Британ империясы британдық ұлт үшін бар. Бұл біздің мұрамыз. Оны өсірейік, қорғайық, қадірлейік және оны адалдықта ұлы, бай және күшті етейік, адамзаттың қалған бөлігі үшін үлгі және сабақ». 1925 жылы Бивербрук: «Біздің болашағымыз Империяда, Еуропада емес, және Daily Express осыны үнемі уағыздап келеді...» деп жазды.

"Империялық оқшаулану" және татуласу

1933 жылғы наурыз айында ол Германияға сапар шегіп, «иудейлерге қарсы қуғын-сүргін туралы әңгімелер қатты асыра сілтенген» деген пікірін жазды. Германияға сапарынан алған ең терең әсері – ол SA дұрыс марш жасай алмайды деп ойлады, ал нацистерді ештеңеге жете алмайтын әзілге айналғандай сезінді. Бивербрук Адольф Гитлерге қатысты көзқарастарын жиі өзгертіп отырды, бұл оның жұмысындағы некролог жазушыларға үлкен қиындық туғызды, өйткені олар Гитлер туралы некрологтың жобасын оңнан теріске, терістен қайта оңға өзгертуге мәжбүр болды. Ұзын пышақ түнінен кейін Бивербрук Гитлерді Аль Капонемен, ал нацистерді бандиттермен салыстыра отырып, «Гитлерге қарсы толық және фанатикалық түрде қарсы болды». Кейін Бивербрук Гитлер туралы пікірін бірнеше рет өзгертті. 1935 жылғы сәуірде Hearst газеттерінде жарияланған қонақ жазушының бағанында Бивербрук «Мен қатысатын пікірлер бөлімін – изоляционистерді» түсіндіруге тырысты. Бивербрук: «Британия АҚШ-тан басқа одақтар жасауға тиіс емес, империядан тыс ешқандай міндеттемелерді, жауапкершіліктерді, қарыздарды қабылдамауы керек, тек англосаксон нәсіліне қатысты міндеттемелерді ғана қабылдауы керек» деді. Ол «шектелген жауапкершілік» қарулануын қолдады, оның аясында Корольдік әуе күштері мен Корольдік теңіз күштері британдық армия есебінен қайта қаруланды, бұл оның сыртқы саясатының идеяларымен ең үйлесімді бағдарлама болды. 1935 жылы Бивербрук Бейбітшілікке дауыс беруға қарсы науқан жүргізді, бұл 1935 жылы Ұлттар лигасының одағы ұйымдастырған ресми емес референдум, оны «Қанды дауыс беру» деп атады. Егер Ұлыбритания Ұлттар лигасының ұжымдық қауіпсіздік саясатын агрессияға қарсы қолдануға міндетті болса, Ұлыбританияның мүддесіне қатысы жоқ соғыстарға қатысуы мүмкін деп уайымдады. Daily Express газетіндегі бас мақаласында ол Лиганың ұжымдық қауіпсіздік саясаты «сендерді және балаларыңды соғысқа тартады» деп жазды, себебі бұл соғысты Лиганың басқа мүшелері «амбициялы және адалсыз күштер» тудырды (Бивербрук ұжымдық қауіпсіздікті іске қосу үшін Лига Кеңесінің мақұлдауы қажет екенін айтпады, оның құрамында Ұлыбритания вето құқығына ие болды). Бивербрук өзінің оқырмандарына Бейбітшілікке дауыс беруге қатыспау керектігін айтып, былай деді: «Дауыс беру бюллетенін жыртып тастаңыз. Бөлшектерін қоқыс себетіне лақтырыңыз. Еуропадан алыстап жүріңіз. Империя мен ұлы оқшауланудың қасында тұрыңыз». Италияның Эфиопияға қарсы агрессиясынан туындаған дағдарыс кезінде Бивербрук Ұлттар лигасының туын көтеріп, Италияға санкция салу саясатына қарсы болды, өйткені ол Эфиопия-Италия соғысы Ұлыбританияға қатысы жоқ деп мәлімдеді. Ол Италияға қарсы санкциялар «дүниежүзілік нәсілдік соғысқа» әкелуі мүмкін екенін ескертіп, Эфиопия үшін күресудің қажеті жоқ екенін айтты, өйткені ол Африка елі. Сол сияқты, Германия Рейн аймағын 1936 жылғы 7 наурызда Версаль және Локарно келісімдерін бұза отырып, қайта әскерилендірген кезде, Бивербрук өзінің газеттерін Ұлыбританияның қол қойған келісімдерді орындау үшін шаралар қабылдауына қарсы тұруға пайдаланды. Бивербрук Лондондағы кеңес елшісі Иван Майскиймен жақсы қарым-қатынаста болды, 1936 жылы оған «Сіздің Ұлы көшбасшыңызға деген достық қарым-қатынасыңыз» туралы жазды және ол «мен бақылайтын кез-келген газетпен сіздің қызметіңізге кедергі келтіретін ештеңе айтпауға немесе істемеуге бел будым». Бивербрук «Мен еркін болғанда және газеттерімде Ресей басшысына деген көзқарасымда, мен оның үкіметін бағалаймын және мақтаймын» деп қорытындылады. 1936 жылы Иоахим фон Риббентроптың шақыруымен Германияның жаңа елшісі Санкт-Джеймс сарайында, Бивербрук 1936 жылғы Берлин Олимпиадасының ашылуына қатысты, бірақ Үшінші рейхтен тез жалықты және көп ұзамай Ұлыбританияға оралды. 1930 жылдардың соңында Бивербрук өзінің газеттерін Чемберлен үкіметінің бағыну саясатын насихаттау үшін пайдаланды. «Дейли Экспресс» газетінде «Соғыс болмайды» деген ұран қолданылды. Судет дағдарысы кезінде Бивербрук бас мақаласында: «Сізге қатысы жоқ шетелдік шекаралар туралы дау-дамайға түспеңіз» деп жазды. Бивербрук «жетіспеушіліктердің» ұшақ өндірісіне кедергі келтіріп отырғандағы аргументтерге келіспеді және ұшақ өндірушілерден оған «жетіспеушіліктердің» күнделікті тізімін ұсынуды талап етті. Бивербруктың әуежарақ өндірісі министрі ретінде алғашқы әрекеттерінің бірі – барлық апатқа ұшыраған ұшақтарды «күнәға айналдыру» туралы бұйрық беру болды, бұл шамамен 2000 ұшақтан тұрды. Әр екі апатқа ұшыраған ұшақтан жаңа ұшақ жасауға болады. Оның «Спитфайр жасау үшін» ыдыс-аяқтарды жинау туралы шақыруы кейіннен оның ұлы сэр Макс Эйткеннің мәлімдеуінше, жарнамалық әрекеттен басқа ештеңе болмады. Дегенмен, Time журналының мұқабалық мақаласында былай делінді: «Егер Ұлыбритания осы күзде құлап кетсе, бұл Лорд Бивербруктың кінәсі болмайды. Егер ол тұрып берсе, бұл оның жеңісі болады. Бұл соғыс – машиналардың соғысы. Ол конвейерде жеңіледі». Бивербрук басшылығымен күресші және бомбалаушы ұшақтарының өндірісі осылай өсті, тіпті Черчилль: «Оның жеке күші мен генийі осы Эйткеннің ең жарқын сәтін жасады» деді. Бивербруктың соғыс кезеңіндегі өндіріске тигізген әсері көп талқыланды, бірақ ол өте қажет болған кезде өндірісті жандандырды. Уилфрид Фрименнің, Әуежарақ өндірісі министрлігінің жетекші лауазымды қызметкерінің биографиясының авторы Энтони Фурзе Бивербрук мифін «Сиқыр тоғыз оннан құралған иллюзия» деп сипаттап, Фримен Бивербруктың қысқа мерзімді ойлауының ең жаман әсерлерін шектеуге қалай тырысқанын көрсетті (Spellmount Press, 2000). Соғыс кабинетінің аға хатшысының көмекшісі болған Корольдік теңіз корпусының генерал-майоры Лесли Холлис сұхбатта былай деді: «Бивербруктың ұшақтар өндірісіндегі үлкен жетістіктеріне қарамастан, оның барлығын қалай басып тастағанына мақтау айтуға көптеген себептер болды. Ол май құю қаныштарын тасымалдаған емес. Ол қалаған уақытта, қалағандай істеді. Бірде ол бес жүзге жуық аға аға коммодордан жоғары дәрежедегі әуе коммодорын тағайындады. Мұндай мінез-құлық бақыттылыққа әкелмеді, бірақ ол осылай жұмыс істеді, және соңы жақсы болды». Холлис Бивербрук үшін ең маңыздысы адамның тиімділігі болғанын, ал тиімсіз деп есептегендерді қатты қуып жөнелткенін айтты. Алайда, ұшақ өндірісі Бивербрук басшылыққа келгенге дейін-ақ өсіп келе жатқаны және ол жақсы нәтижелер бере бастаған жүйені мұраға алғаны туралы да айтылды. Холлис сұхбатта былай деді: «Бивербруктың қатал, кескілескен, бұрғылау тәсілі оны қорқыныш пен құрметке бөледі. Сіз онымен араласып немесе араласпайсыз; егер сіз онымен араласпасаңыз, одан қашық болуыңыз және қауіпсіздікке кепілдік беруіңіз жақсы». Дегенмен, ол маған адал және мейірімді дос болды. Бивербрук Эрнест Бевинмен бірқатар мәселелер бойынша, мысалы, ұшақ фабрикаларындағы қауіпсіздік оқытуына қай министрлік жауапты болады, және екі министр көп уақытын дауласуға жұмсады. Холлис еске алды: «Олардың антагонизмі соншалыққа жетті, тіпті мырза Черчилльге де ұят болды және үкіметте үлкен қайғы тудырды. Мұндай уақытта екі мұндай мәртебелі және қабілетті адам бір-біріне жеңіске жеткісі келетіндігі таң қалдырды. Мен осыған қатты ренжідім, өйткені екеуін де өте бағаладым». Холлис сондай-ақ Бивербруктың Черчилльмен қарым-қатынасының күрт өзгеретінін айтты: «Бивербруктың Черчилльмен достығы ұзақ жылдарға созылды және менің ойымша, өте даулы болды. Олар дүйсенбі және сейсенбі күндері ұрысып, дауласатын, сәрсенбі және бейсенбі күндері ажырасып, жұма және сенбі күндері қайтадан татуласатын». Бивербрук 1941 жылғы 30 сәуірде отставкаға кетті, ал бір айдан кейін Мемлекеттік министр болып тағайындалды. Черчилль оны Жабдықтау министрі лауазымына тағайындады. Мұнда Бивербрук Еңбек министрі және Ұлттық қызмет министрі Эрнест Бевинмен қақтығысты, ол Бивербрукқа...

Кейінгі өмірі

Бивербрук 1945 жылы Черчилльдің жалпы сайлау науқанына өзінің күшін жұмсады, бірақ Daily Express газетінің "Лейбористер жеңсе, Британияда гестапо орнатылады" деген мақаласы (Черчилльдің 4 маусымдағы радиодағы сайлау сөзінен алынған) үлкен қателік болды және халықтың көңіл-күйін толыққанды түсінбеді. 1960 жылы премьер-министр Харольд Макмиллан Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) қосылуын қабылдады, бірақ Бивербрук газеттерінің реакциясынан сескеніп, 1961 жылдың шілдесіне дейін ресми өтініш беруді кейінге шегерді. Бивербрук бұл өтінішке қарсы болды және Макмилланның ЕЭҚ-ға қосылуына қатысты газеттері арқылы қызу сын айтты, оны Бивербрук Британияның табиғи одақтастары деп санайтын Ұлттар Достастығына жасалған сатқындық деп айыптады. 1960 жылы Daily Express күніне 4,3 миллион дана сатылып, Британиядағы ең танымал газет атанды. Ол университет үшін ең ірі демеуші болды, сондай-ақ Фредериктон қаласы мен провинцияның дамуына үлкен үлес қосты. Ол университет үшін қосымша ғимараттар, стипендиялық қорлар, Бивербрук өнер галереясын, Бивербрук мұз айдыны, Лорд Бивербрук қонақ үйін салды, ал табысы қайырымдылыққа, театрға, Луиза Мэннидің фольклорлық зерттеулеріне және көптеген басқа да жобаларға жұмсалды. Ол Бонар Лоу мен Дэвид Ллойд Джорджтың мұрағаттарын сатып алып, Daily Express ғимаратындағы Бивербрук кітапханасына орналастырды. Бивербрук өзінің Нью-Брансуик тамырларымен әрдайым мақтанды және соңғы жылдары өзінің буынындағы ең көрнекті төрт адам Нью-Брансуиктан шыққан – Бонар Лоу, Р. Б. Беннетт, сэр Джеймс Хамет Данн және өзі екенін айтқан.

Жеке өмір

1906 жылғы 29 қаңтарда Галифакста Эйткен генерал-майор Чарльз Уильям Дрюри CB-нің (адмирал сэр Чарльз Картер Дрюридің бірінші туысы) және Мэри Луиза Дрюридің (қыз есімі Хендерсон) қызы Глэдис Хендерсон Дрюриге үйленді. Олар 1927 жылғы 1 желтоқсанда қайтыс болғанға дейін үш бала сүйді. Олардың ұлы Макс Эйткен кіші 601-ші эскадрильяның истребитель ұшқышы болды, Екінші дүниежүзілік соғыста 16 жеңіске жетіп, қанат командиріне дейін көтерілді. Олардың қызы Джанет Глэдис Эйткен кейін Аргиллдің 11-ші герцогы болған Иан Кэмпбеллға тұрмысқа шықты. Олардың бір қызы болды – леди Жанн Кэмпбелл. Бивербрук көп жылдар бойы жесірлікте қалды, 1963 жылы ол өзінің досы сэр Джеймс Данннің жесірі Марсия Анастасия Кристофоридеске (1910–1994) үйленді. Бивербрук көбінесе адал әйел болған жоқ, тіпті қарт жасында да әйелдерді сыйламайды деп айыпталды. Ұлыбританияда ол сол кезде үйленген Жан Нортонды Черклидегі сүйіктісі ретінде бекітті. Айткен Нортоннан Лили Эрнст есімді еврей балет бишісі үшін кетіп қалды, оны ол соғысқа дейінгі Австриядан құтқарып алған еді.

Тарихшы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бивербрук 1925 жылы «Саясатшылар мен баспасөз» және «Саясатшылар мен соғыс» атты екі томдық кітаптарды жазды, біріншісі 1928 жылы, екіншісі 1932 жылы жарық көрді, ал 1960 жылы бір томдық болып қайта басылды. Кітаптар алғашқы басылымдарында кәсіби тарихшылар тарапынан көп назарсыз қалды, ал оң пікірлер тек Бивербруктың өзіне тиесілі газеттерде ғана жарияланды. Дегенмен, «Саясатшылар мен соғыс» жинағы жарық көргенде, сын-пікірлер көбірек оңтайлы болды. А.Ж.П. Тейлор оны «Такит пен Обридің біріктірілген нұсқасы» деді. «Адамдар мен билік 1917–1918» кітабы 1956 жылы жарық көрді. Бұл кітап біртұтас повесть емес, Карсон, Робертсон, Ротермир және басқалар сияқты бір тұлғаға ортақтас жеке эпизодтарға бөлінген. Сын-пікірлер жағымды болды, ал Тейлордың «The Observer» газетінде жариялаған шолуы Бивербрукты қуантты. Кітаптан 23 000-нан астам дана сатылды. «Ллойд Джорджтың құлдырауы» 1963 жылы жарық көргенде, оң пікір білдірген сыншылардың қатарында Клемент Атли, Рой Дженкинс, Роберт Блейк, Лорд Лонгфорд, сэр С.П. Сноу, Леди Вайолет Бонэм Картер, Ричард Кроссман және Денис Броган болды. Кеннет Янг бұл кітапты «оның барлық жазбаларының ең жақсысы» деп атады. Бивербрук Ұлыбританияда сыйлы да, жек көрілетін де болды, кейде бір уақытта екі түрлі де сезімдер тудырды. 1956 жылғы автобиографиясында Дэвид Лоу Бивербрук туралы Г.У. Уэллстің айтқан сөзін келтіреді: «Егер Макс бірде-бір қадам басқан болса, ол Жұмақта ұзақ тұрмас еді. Өзінің иелігіндегі екі әлемдегі маңызды еншілес компаниялардың үлесін бақылауға алғаннан кейін, Аспан мен Тозақтың бірігуін жүзеге асыруға тырысқаны үшін оны шығарып тастамас еді». Бивербрук империалистік көзқарасқа ие болды, оған қанадалық теледидардағы панельдік талқылауда былай деді: «Бүгінгі таңда кейбір елдердің даму деңгейі соншалық, оларға тәуелсіздік сыйлау – балаға қырғыш сыйлаумен тең».

Танымал мәдениетте

Біраз уақыт бойы Бивербрук романшы Эвелин Уогты Лондонда және шетелде жұмысқа алды. Уо кейін жұмыс берушісін "Скуп" романындағы Лорд Коппер және "Көбірек тудырғышлар" мен "Жаман денелер" романдарындағы Лорд Мономарк кейіптері арқылы пароди жасады. The Kinks тобы 1969 жылғы "Артур" альбомына "Мистер Черчилль былай дейді" әнін жазды, онда: "Мистер Бивербрук былай дейді: "Біздің қалайымызды сақтауымыз керек / Барлық бақша қақпалары мен бос банкалар бізді жеңіске жеткізеді". Бивербрук 1981 жылы Англия футбол командасының Норвегияға ұтылуынан кейін Бьёрге Лиллелиеннің "Сіздің жігіттеріңіз қатты соққыға ұшырады" деген атақты түсіндірмесіндегі сегіз танымал британдықтардың бірі болды, оған премьер-министрлер Черчилль, Тэтчер және Эттли де кірді.