Невилл Чемберлен: Ұлыбританияның премьер-министрі (1937-1940)

Невилл Чемберлен – Ұлыбританияның 1937-1940 премьер-министрі. Мюнхен келісімі, Екінші дүниежүзілік соғыс басталуы, саяси мансабы туралы ақпарат.

45 мин оқу

100%

Дереккөз: Neville Chamberlain — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1937 жылдан 1940 жылға дейін Ұлыбританияның премьер-министрі Артур Невилл Чемберлен (18 наурыз 1869 – 9 қараша 1940) – 1937 жылдың мамыр айынан 1940 жылдың мамырына дейін Ұлыбританияның премьер-министрі және 1937 жылдың мамыр айынан 1940 жылдың қазанына дейін Консервативтік партияның жетекшісі болған британдық саясаткер. Ол ең көп танымал болғаны – бағыныштылық саясатымен, әсіресе 1938 жылдың 30 қыркүйегіндегі Мюнхен келісіміне қол қоюымен, нәтижесінде Адольф Гитлер басқарған нацистік Германияға Чехословакияның неміс тілді Судет аймағы берілді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға жасалған шабуыл, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын белгіледі, содан кейін Чемберлен екі күннен соң Германияға соғыс жариялау туралы хабарлады және 1940 жылдың 10 мамырында премьер-министрліктен кеткенге дейін Ұлыбританияны соғыстың алғашқы сегіз айында басқарды. Бизнесте және жергілікті басқаруда жұмыс істегеннен кейін, 1916 және 1917 жылдары Ұлттық қызмет директоры қызметін атқарғаннан кейін, Чемберлен әкесі Джозеф Чемберлен мен аға інісі Остин Чемберленнің ізімен 1918 жылғы жалпы сайлауда 49 жасында жаңа Бирмингем Ледивуд сайлау округінен Парламент мүшесі болды. Ол кіші министрлік лауазымды қабылдаудан бас тартып, 1922 жылға дейін оппозицияда қалды. 1923 жылы ол денсаулық сақтау министрі, содан кейін Қаржы министрі болып жылдам тағайындалды. Лейбористер басқарған қысқа үкіметтен кейін, ол денсаулық сақтау министрі лауазымына оралды және 1924 жылдан 1929 жылға дейін бірқатар реформалар енгізді. 1931 жылы ол Ұлттық үкіметте Қаржы министрі болып тағайындалды. Чемберлен 1937 жылдың 28 мамырында Стэнли Болдуиннің орнын басып, премьер-министр болды. Оның премьер-министрлік кезеңі Германияның күшейіп бара жатқан агрессиясына қатысты саясат мәселесімен басылды, ал Мюнхендегі оның әрекеттері сол кезде британдықтар арасында кеңінен қолдау тапты. Гитлердің үздіксіз агрессиясына жауап ретінде Чемберлен Ұлыбританияның Польшаға шабуыл жасалған жағдайда оның тәуелсіздігін қорғауға уәде берді, бұл одақ Германияның Польшаға шабуыл жасауынан кейін оның елін соғысқа әкелді. Одақтас күштердің Норвегияға неміс шабуылын тоқтатуға сәтсіздігі 1940 жылдың мамырында тарихи Норвегиялық дебаттарды өткізуге себеп болды. Чемберленнің соғысты жүргізуі барлық партиялардың мүшелері тарапынан қатты сынға алынды және сенімсіздік дауысы нәтижесінде оның үкіметінің көпшілігі айтарлықтай азайды. Барлық негізгі партиялардың қолдауымен ұлттық үкімет құрудың қажеттілігін мойындаған Чемберлен премьер-министрліктен кетті, өйткені Лейбористтік және Либералдық партиялар оның басшылығымен қызмет етуден бас тартты. Ол әлі де Консервативтік партияны басқарса да, оның орнын әріптесі Уинстон Черчилль премьер-министр болып алды. 1940 жылдың 22 қыркүйегінде денсаулығының нашарлауы оны отставкаға кетуге мәжбүрлегенге дейін Чемберлен Кеңес Лорды ретінде соғыс кабинетінің маңызды мүшесі болды және Черчилльдің болмауы кезінде үкіметке басшылық етті. 1940 жылғы мамырдағы соғыс кабинетінің дағдарысы кезінде Черчилльге көрсеткен қолдауы өте маңызды болды. Чемберлен 9 қарашада 71 жасында, премьер-министрліктен кеткеннен кейін алты ай өткенде қатерлі ісіктен қайтыс болды. Чемберленнің беделі тарихшылар арасында даулы болып қала береді, оған деген бастапқы жоғары құрмет 1940 жылдың шілдесінде жарық көрген «Кінәлі адамдар» сияқты кітаптар арқылы толығымен жойылды, онда Чемберлен мен оның серіктестері Мюнхен келісіміне және елді соғысқа дайындамағаны үшін айыпталды. Чемберленнің өлімінен кейінгі ұрпақтың көптеген тарихшылары Черчилльдің «Жыйналу даулы» кітабында осындай көзқарас білдірді. Кейінгі кейбір тарихшылар Чемберлен мен оның саясатына оң көзқарас танытты, олар отыз жылдық құпиялылықтан кейін жарияланған үкіметтік құжаттарға сілтеме жасап, Ұлыбритания 1938 жылы Германиямен соғысқа дайын болмағандықтан соғысқа бару апатты болар еді деп дәлелдеді. Дегенмен, Чемберлен британдық премьер-министрлер арасында әлі де жағымсыз орынға ие.

Prime Minister of the United Kingdom from 1937 to 1940

Arthur Neville Chamberlain ('/tʃ//eɪ//m//b//ər//l//ᵻ//n/; 18 March 18699 November 1940) was a British politician who served as Prime Minister of the United Kingdom from May 1937 to May 1940 and Leader of the Conservative Party from May 1937 to October 1940. He is best known for his foreign policy of appeasement, and in particular for his signing of the Munich Agreement on 30 September 1938, ceding the German speaking Sudetenland region of Czechoslovakia to Nazi Germany led by Adolf Hitler. Following the invasion of Poland on 1 September 1939, which marked the beginning of the Second World War, Chamberlain announced the declaration of war on Germany two days later and led the United Kingdom through the first eight months of the war until his resignation as prime minister on 10 May 1940. After working in business and local government, and after a short spell as Director of National Service in 1916 and 1917, Chamberlain followed his father Joseph Chamberlain and elder half brother Austen Chamberlain in becoming a Member of Parliament in the 1918 general election for the new Birmingham Ladywood division at the age of 49. He declined a junior ministerial position, remaining a backbencher until 1922. He was rapidly promoted in 1923 to Minister of Health and then Chancellor of the Exchequer. After a short lived Labour led government, he returned as Minister of Health, introducing a range of reform measures from 1924 to 1929. He was appointed Chancellor of the Exchequer in the National Government in 1931. Chamberlain succeeded Stanley Baldwin as prime minister on 28 May 1937. His premiership was dominated by the question of policy towards an increasingly aggressive Germany, and his actions at Munich were widely popular among the British at the time. In response to Hitler's continued aggression, Chamberlain pledged the United Kingdom to defend Poland's independence if the latter were attacked, an alliance that brought his country into war after the German invasion of Poland. The failure of Allied forces to prevent the German invasion of Norway caused the House of Commons to hold the historic Norway Debate in May 1940. Chamberlain's conduct of the war was heavily criticised by members of all parties and, in a vote of confidence, his government's majority was greatly reduced. Accepting that a national government supported by all the main parties was essential, Chamberlain resigned the premiership because the Labour and Liberal parties would not serve under his leadership. Although he still led the Conservative Party, he was succeeded as prime minister by his colleague Winston Churchill. Until ill health forced him to resign on 22 September 1940, Chamberlain was an important member of the war cabinet as Lord President of the Council, heading the government in Churchill's absence. His support for Churchill proved vital during the May 1940 war cabinet crisis. Chamberlain died aged 71 on 9 November of cancer, six months after leaving the premiership. Chamberlain's reputation remains controversial among historians, the initial high regard for him being entirely eroded by books such as Guilty Men, published in July 1940, which blamed Chamberlain and his associates for the Munich accord and for allegedly failing to prepare the country for war. Most historians in the generation following Chamberlain's death held similar views, led by Churchill in The Gathering Storm. Some later historians have taken a more favourable perspective of Chamberlain and his policies, citing government papers released under the thirty year rule and arguing that going to war with Germany in 1938 would have been disastrous as the UK was unprepared. Nonetheless, Chamberlain is still unfavourably ranked amongst British prime ministers.

Балалық шағы және кәсіпкер

Чемберлен 1869 жылдың 18 наурызында Бирмингем қаласының Эджбастон ауданындағы Саутборн деген үйде дүниеге келді. Ол кейін Бирмингем қаласының мэрі және министрлікте қызмет атқарған Джозеф Чемберленнің екінші некесінен туған жалғыз ұлы болды. Оның анасы Флоренс Кенрик, парламент депутаты Уильям Кенриктың туысы; ол Невилл кішкентай болғанда қайтыс болды. Джозеф Чемберленнің алғашқы некесінен Остин Чемберлен есімді тағы бір ұлы болған. Чемберлендер отбасы унитариян дінін ұстанды, бірақ Джозеф Невилл алты жасқа толғанда жеке діни сенімін жоғалтты және балаларынан діни талаптар қоймады. Невилл, қандай да бір құлшылыққа қатысуды ұнатпаған және ұйымдасқан дінге қызығушылық танытпағандықтан, өзін нақты діні жоқ унитариян және "сыйлы агностик" деп сипаттады. Қырық жасқа келгенде Чемберлен өмір бойы жалғыз болып қаламын деп ойлаған, бірақ 1910 жылы ол Анн Коулге ғашық болды, ол жақында ғана үйленген еді, және келесі жылы олар үйленді. Олар Джозеф Чемберленнің ағасы Герберттің канадалық жесірі Лилиан арқылы танысты, ол 1907 жылы Анн Коулдың ағасы, Англия банкінің директоры Альфред Клейтон Коулға үйленді. Ол оның жергілікті саясатқа қатысуына қолдау көрсетті және оның тұрақты серігі, көмекшісі және сенімді әріптесі болды, ол оның тұрғын үй және басқа да саяси және әлеуметтік мәселелерге деген қызығушылығын толық бөлісті. Олардың бір ұлы мен бір қызы болды.

Саясатта

Чемберлен бастапқыда саясатқа көп қызығушылық танытпады, әйтсе де оның әкесі мен жартылай інісі парламентте болған. 1900 жылғы «хаки сайлауы» кезінде ол Джозеф Чемберленнің либералды-юнионистерін қолдап сөз сөйледі. Либералды-юнионистер консерваторлармен одақтасып, кейіннен «Юнионисттік партия» деген атпен бірікті, ол 1925 жылы «Консервативтік және юионисттік партия» деп аталды. 1911 жылы Невилл Чемберлен өзінің әкесінің парламенттік сайлау округінде орналасқан Барлық Әулиелер бөлімі үшін Бирмингем қалалық кеңесіне либералды-юнионист ретінде сәтті сайланды. Чемберлен қала құрылысын жоспарлау комитетінің төрағасы болды. Оның басшылығымен Бирмингем көп ұзамай Ұлыбританиядағы алғашқы қала құрылысын жоспарлау схемаларының бірін қабылдады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оның жоспарларын іске асыруға кедергі келтірді. 1915 жылы Чемберлен Бирмингемнің лорд-мэрі болды. Оның әкесі Джозефтен басқа, Чемберленнің бес інісі де Бирмингемнің ең жоғары азаматтық дәрежесіне ие болды: олар Джозефтің інісі Ричард Чемберлен, Уильям және Джордж Кенрик, төрт рет лорд-мэр болған Чарльз Бил және сэр Томас Мартино. Соғыс кезінде лорд-мэр ретінде Чемберленнің үлкен жұмыс жүктемесі болды және ол кеңесшілер мен лауазымды тұлғалардың да сондай еңбек етуін талап етті. Ол лорд-мэрдің шығын төлемдерін екі есеге қысқартты және лорд-мэрден күтілетін азаматтық шаралардың санын азайтты. 1915 жылы Чемберлен алкогольдік өнімдерді бақылау жөніндегі орталық кеңестің мүшесі болып тағайындалды. 1916 жылдың желтоқсанында премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж Чемберленге Ұлттық қызмет директорының жаңа лауазымын ұсынды, ол әскери шақыруды үйлестіру және соғыс индустриясының жеткілікті жұмыс күшімен жұмыс істеуін қамтамасыз етуге жауапты болды. Оның қызметі Ллойд Джорджбен қақтығыстармен ерекшеленді; 1917 жылдың тамызында премьер-министрден аз қолдау алғаннан кейін Чемберлен отставкаға кетті. Содан кейін Чемберлен мен Ллойд Джордж арасындағы қарым-қатынас өзара жеккөрінішке айналды. Чемберлен Парламентке сайлануға шешім қабылдады және Бирмингем Ледивудтен юионисттік кандидат ретінде қабылданды. Соғыс аяқталғаннан кейін бірден жалпы сайлау жарияланды. Бұл сайлау округіндегі науқан ерекше болды, өйткені оның либералды партиядан қарсыласы Марджери Корбет Эшби болды, ол әйелдердің парламентке сайлауға алғашқы рет қатысқан он жеті әйелдің бірі болды. Чемберлен бұл араласуға әйелдерді нақты мақсаттаған бірнеше ер адамның бірі ретінде жауап берді, «Әйелдерге бір сөз» деген тақырыппен арнайы жарнамалық парақша шығарды және түстен кейін екі кездесу өткізді. Чемберлен дауыс берушілердің шамамен 70% дауысын алып, 6833 дауыспен жеңіске жетті. Ол 49 жаста болды, бұл кез келген болашақ премьер-министрдің алғаш рет Парламентке сайланған ең үлкен жасы болып табылады.

Chamberlain initially showed little interest in politics, though his father and half brother were in Parliament. During the "Khaki election" of 1900 he made speeches in support of Joseph Chamberlain's Liberal Unionists. The Liberal Unionists were allied with the Conservatives and later merged with them under the name "Unionist Party", which in 1925 became known as the "Conservative and Unionist Party". In 1911, Neville Chamberlain successfully stood as a Liberal Unionist for Birmingham City Council for the All Saints' Ward, located within his father's parliamentary constituency. Chamberlain was made chairman of the Town Planning Committee. Under his direction, Birmingham soon adopted one of the first town planning schemes in Britain. The start of the First World War in 1914 prevented implementation of his plans. In 1915, Chamberlain became Lord Mayor of Birmingham. Apart from his father Joseph, five of Chamberlain's uncles had also attained the chief Birmingham civic dignity: they were Joseph's brother Richard Chamberlain, William and George Kenrick, Charles Beale, who had been four times Lord Mayor and Sir Thomas Martineau. As a lord mayor in wartime, Chamberlain had a huge burden of work and he insisted that his councillors and officials work equally hard. He halved the lord mayor's expense allowance and cut back on the number of civic functions expected of the incumbent. In 1915, Chamberlain was appointed a member of the Central Control Board on liquor traffic. In December 1916, Prime Minister David Lloyd George offered Chamberlain the new position of Director of National Service, with responsibility for co ordinating conscription and ensuring that essential war industries were able to function with sufficient workforces. His tenure was marked by conflict with Lloyd George; in August 1917, having received little support from the Prime Minister, Chamberlain resigned. The relationship between Chamberlain and Lloyd George would, thereafter, be one of mutual hatred. Chamberlain decided to stand for the House of Commons, and was adopted as Unionist candidate for Birmingham Ladywood. After the war ended, a general election was called almost immediately. The campaign in this constituency was notable because his Liberal Party opponent was Margery Corbett Ashby, one of the seventeen women who stood for Parliament at the first election at which women were eligible to do so. Chamberlain reacted to this intervention by being one of the few male candidates to specifically target women voters deploying his wife, issuing a special leaflet headed "A word to the Ladies" and holding two meetings in the afternoon. Chamberlain was elected with almost 70% of the vote and a majority of 6,833. He was 49 years old, which remains to date the greatest age at which any future prime minister has first been elected to the Commons.

Арқадағы орыннан тұрып

Чемберлен парламенттік жұмыстарға белсенді түрде кірісіп, отырыстарға қатыса алмай қалғанда ренжіп, көп уақытын комитеттер жұмысына арнады. Ол Ұлттық Денсаулығы Нашар Аймақтар Комитетінің төрағасы (1919–1921) болды және осы қызметінде Лондон, Бирмингем, Лидс, Ливерпуль және Кардифф қалаларындағы шалаптарды аралады. Соның нәтижесінде, 1920 жылдың наурызында Бонар Лоу оған Премьер-министр атынан Денсаулық сақтау министрлігіндегі кіші лауазымды ұсынды, бірақ Чемберлен Ллойд Джордж басшылығында қызмет етуге келіспеді және Ллойд Джордж премьер-министр болып тұрған кезеңде оған басқа лауазымдар ұсынылмады. Лоу партия жетекшісінен кеткен соң, Остин Чемберлен парламенттегі унионистердің басшысы болды. Унионисттердің жетекшілері 1922 жылғы сайлауға Ллойд Джорджтың Ұлттық Либералдарымен коалиция құрып түсуге дайын болды, бірақ 19 қазан күні унионист депутаттары отырыс өткізіп, сайлауға жеке партия ретінде қатысуға дауыс берді. Ллойд Джордж, сондай-ақ Остин Чемберлен отставкаға кетті, ал Лоу зейнеттен қайта шақырылып, унионисттерді премьер-министр ретінде басқарды. Көптеген жоғары лауазымды унионистер Лоумен бірге жұмыс істеуден бас тартты, бұл Чемберленге тиімді болды, ол он айдың ішінде артқы қатардан Қаржы Министріне дейін көтерілді. Лоу бастапқыда Чемберленді Пошта Бас Басқарушысы етіп тағайындады және Чемберлен Жеке Кеңеске ант берді. 1922 жылғы сайлауда Денсаулық сақтау министрі сэр Артур Гриффит Боскавен өзінің мандатын жоғалтып, 1923 жылдың наурыз айында болашақ Ішкі Істер Министрі Джеймс Чутер Эдемен жеңілді, содан кейін Лоу Чемберленге бұл лауазымды ұсынды. Екі айдан кейін Лоудың тамағындағы қатерлі ісік анықталды. Ол дереу отставкаға кетіп, оның орнына Қаржы Министрі Стэнли Болдуин тағайындалды. 1923 жылдың тамызында Болдуин Чемберленді Қаржы Министрі лауазымына көтерді. Чемберлен кеңседе бес ай ғана қызмет етті, содан кейін 1923 жылғы жалпы сайлауда консерваторлар жеңіліске ұшырады. Рамзи Макдональд ең алғашқы Лейборист премьер-министрі болды, бірақ оның үкіметі бірнеше айдан кейін құлап, тағы бір жалпы сайлау қажет болды. Чемберлен 77 дауыс айырмасымен Лейбористтік кандидат Освальд Мослиді, кейіннен Британ Фашистер Одағын басқарған, тар жолмен жеңді. Егер ол тағы да Бирмингем Ледивудта сайлауға түссе, жеңіледі деп ойлаған Чемберлен өзінің туған қаласы Бирмингем Эджбастон ауданынан кандидат болуға келісім алды. Бұл оның өмірінің соңына дейін сақтап қалатын әлдеқайда қауіпсіз орын болды. Унионистер сайлауда жеңіске жетті, бірақ Чемберлен бұрынғы Денсаулық сақтау Министрі лауазымын артық көріп, Қаржы Министрі ретінде қызмет етуден бас тартты. Денсаулық сақтау Министрі болып тағайындалғаннан кейін екі апта ішінде Чемберлен кабинетке 25 заң жобасын қамтитын күн тәртібін ұсынды. 1929 жылы ол қызметтен кеткенге дейін 25 заң жобасының 21-і заңға айналды. Чемберлен кедейлерге көмек көрсететін және кейбір аймақтарда салық жинауға жауапты болған сайланған Кедейлер Заңы кеңестерін таратуды көздеді. Көптеген кеңестер Лейбористтердің бақылауында болды және мұндай кеңестер жұмыссыздарға қаржы жәрдемін бөлу арқылы үкіметтің нұсқауларын елемеді. 1929 жылы Чемберлен Кедейлер Заңын жою мақсатында 1929 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңын ұсынды. Чемберлен заң жобасының екінші оқылымында екі жарым сағат бойы сөйледі, ал ол сөзін аяқтағанда барлық партиялар оған қолдау көрсетті. Заң жобасы заң болып қабылданды. 1926 жылғы Жалпы Ереуіл кезінде Чемберлен келісімшілдік танытса да, жалпы алғанда Лейбористтік оппозициямен қарым-қатынасы нашар болды. Болашақ Лейборист премьер-министрі Клемент Эттли Чемберленнің "бізге әрдайым қараусыздықпен қарағанын" айтты, ал 1927 жылдың сәуірінде Чемберлен: "Мен олардың өкінішті ақымақтығына барған сайын жиреніп барамын" деп жазды. Лейборист партиясымен нашар қарым-қатынасы кейін премьер-министр ретіндегі оның құлдырауына үлкен үлес қосты.

Chamberlain threw himself into parliamentary work, begrudging the times when he was unable to attend debates and spending much time on committee work. He was chairman of the national Unhealthy Areas Committee (1919–21) and in that role, had visited the slums of London, Birmingham, Leeds, Liverpool and Cardiff. Consequently, in March 1920, Bonar Law offered him a junior post at the Ministry of Health on behalf of the Prime Minister, but Chamberlain was unwilling to serve under Lloyd George and was offered no further posts during Lloyd George's premiership. When Law resigned as party leader, Austen Chamberlain took his place as head of the Unionists in Parliament. Unionist leaders were willing to fight the 1922 election in coalition with the Lloyd George National Liberals, but on 19 October, Unionist MPs held a meeting at which they voted to fight the election as a single party. Lloyd George resigned, as did Austen Chamberlain, and Law was recalled from retirement to lead the Unionists as prime minister. Many high ranking Unionists refused to serve under Law to the benefit of Chamberlain, who rose over the course of ten months from backbencher to Chancellor of the Exchequer. Law initially appointed Chamberlain Postmaster General and Chamberlain was sworn of the Privy Council. When Sir Arthur Griffith Boscawen, the Minister of Health, lost his seat in the 1922 election and was defeated in a by election in March 1923 by future home secretary James Chuter Ede, Law offered the position to Chamberlain. Two months later, Law was diagnosed with advanced, terminal throat cancer. He immediately resigned and was replaced by Chancellor of the Exchequer Stanley Baldwin. In August 1923, Baldwin promoted Chamberlain to the position of Chancellor of the Exchequer. Chamberlain served only five months in the office before the Conservatives were defeated at the 1923 general election. Ramsay MacDonald became the first ever Labour prime minister, but his government fell within months, necessitating another general election. By a margin of only 77 votes, Chamberlain narrowly defeated the Labour candidate, Oswald Mosley, who later led the British Union of Fascists. Believing he would lose if he stood again in Birmingham Ladywood, Chamberlain arranged to be adopted for Birmingham Edgbaston, the district of the city where he was born and which was a much safer seat, which he would hold for the rest of his life. The Unionists won the election, but Chamberlain declined to serve again as chancellor, preferring his former position as Minister of Health. Within two weeks of his appointment as Minister of Health, Chamberlain presented the Cabinet with an agenda containing 25 pieces of legislation he hoped to see enacted. Before he left office in 1929, 21 of the 25 bills had passed into law. Chamberlain sought the abolition of the elected Poor Law Boards of Guardians which administered relief—and which in some areas were responsible for rates. Many of the boards were controlled by Labour, and such boards had defied the government by distributing relief funds to the able bodied unemployed. In 1929, Chamberlain initiated the Local Government Act 1929 to abolish the Poor Law boards entirely. Chamberlain spoke in the Commons for two and a half hours on the second reading of the bill, and when he concluded he was applauded by all parties. The bill passed into law. Though Chamberlain struck a conciliatory note during the 1926 General Strike, in general he had poor relations with the Labour opposition. Future Labour prime minister Clement Attlee complained that Chamberlain "always treated us like dirt," and in April 1927 Chamberlain wrote: "More and more do I feel an utter contempt for their lamentable stupidity." His poor relations with the Labour Party later played a major part in his downfall as prime minister.

Қаржы министрі (1931-1937 жж.)

Болдуин 1929 жылғы 30 мамырда жалпы сайлау жариялады, нәтижесінде парламентте ең көп мандатты Лейбористер партиясы иеленді. Болдуин мен оның үкіметі отставкаға кетті, ал Макдональд басшылығымен Лейбористер партиясы қайтадан билікке келді. 1931 жылы Макдональд үкіметі ауыр дағдарысқа тап болды, себебі мамыр айындағы есеп бюджеттің теңгерімсіз екенін және 120 миллион фунт стерлингтік тапшылық күтіліп отырғанын көрсетті. Лейбористер үкіметі 24 тамызда отставкаға кетті, ал Макдональд консерваторлардың көпшілігінің қолдауымен Ұлттық үкімет құрды. Чемберлен тағы да Денсаулық сақтау министрлігіне қайта оралды. 1931 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық үкіметтің жақтастары (көптеген консерваторлар) үлкен жеңіске жетті, содан кейін Макдональд Чемберленді Қаржы министрі етіп тағайындады. Чемберлен шетелдік тауарларға 10% тариф, ал колониялар мен доминиондардан келетін тауарларға төмендетілген немесе мүлдем тариф болмауын ұсынды. Жозеф Чемберлен бұрыннан осы сияқты «Империялық артықшылық» саясатын жақтаған болатын; Невилл Чемберлен өзінің заң жобасын 1932 жылғы 4 ақпанда Парламентке ұсынды және сөзін аяқтағанда әкесінің ұсынысын іске асыруға тырысудың орындылығын атап өтті. Сөз соңында сэр Остин Чемберлен артқы қатардан төмен түсіп, ағасының қолымен сәлемдесті. 1932 жылғы импорттық баждар туралы заң Парламентте оңай қабылданды. Чемберлен өзінің алғашқы бюджетін 1932 жылғы сәуір айында ұсынды. Ол Ұлттық үкімет құрылған кезде келісілген бюджеттік кесімдерді сақтап қалды. Соғыс қарызы бойынша төлемдер үлкен шығынға айналды. Чемберлен Ұлыбританияның соғыс қарызының көп бөлігіне арналған жылдық пайыздық ставканы 5%-дан 3,5%-ға дейін төмендетті. 1932 мен 1938 жылдар аралығында Чемберлен бюджеттен соғыс қарызына жұмсалатын қаражатты екі есеге азайтты.

Соғыс қарызы

Чемберлен АҚШ-қа соғыс қарызын жою туралы келіссөздер жүргізілуі мүмкін деп үміттенді. 1933 жылғы маусымда Ұлыбритания Дүниежүзілік валюталық және экономикалық конференциясын өткізді, бірақ АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт соғыс қарызын жою туралы қарастырмайтынын хабарлағаннан кейін ол ештеңеге соқтырған жоқ. 1934 жылға қарай Чемберлен бюджеттік артықшылықты жариялап, қызметке келгеннен кейін жасаған жұмыссыздық жәрдемақысы мен мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын қысқартуды кері қайтара алды. Ол Парламентке: "Біз енді "Сұмдық үйдің" (Bleak House) оқиғасын аяқтадық және бүгін түстен кейін "Ұлы үміттердің" (Great Expectations) бірінші тарауын оқуға отырамыз" деді.

Әлеуметтік қамсыздандыруға арналған шығыстар

Жұмыссыздарға көмек көрсету кеңесі (UAB, 1934 жылғы Жұмыссыздық туралы заңмен құрылған) көбінесе Чемберленнің туындысы болды, және ол жұмыссыздыққа көмек көрсету мәселесін партиялық саяси тартыстардан шығаруды қалады. Одан әрі, Чемберлен "жұмыс таба алмауы мүмкін ер адамдардың көп саны үшін өмірге қызығушылық тудырудың маңыздылығын түсінді" және осы түсініктен UAB жұмыссыздарды жай ғана асырау емес, олардың "әл-ауқатын" қамтамасыз етуге жауапкершілігі туындады.

Қорғаныс шығыстары

Чемберленнің алғашқы бюджеттері қорғанысқа жұмсалатын қаражатты күрт қысқартты. 1935 жылы Гитлер басшылығымен жаңадан күшейіп келе жатқан Германияға қарсы тұрған ол, қайта қарулану қажеттігіне көз жеткізді. Чемберлен әсіресе Ұлыбританияның тарихи бекінісі – Ла-Манш каналы, әуе күшіне қарсы қорғаныс бола алмайтынын түсініп, Корольдік әуе күшін нығайтуға баса мән берді. 1935 жылы Макдональд премьер-министр қызметінен қанағаттанды, ал Болдуин үшінші рет премьер-министр болды. 1935 жылғы жалпы сайлауда консерваторлардың басымдығымен құрылған Ұлттық үкімет 1931 жылғы үлкен артықшылығынан 90 орынды жоғалтты, бірақ Парламентте 255 орынмен басымдылығын сақтап қалды. Сайлау кампаниясы барысында Лейбористік партияның жетекшісінің орынбасары Артур Гринвуд Чемберленді қайта қарулануға ақша жұмсағаны үшін сынап, бұл қарулану саясатының "жай ғана қорқыту екенін; Чемберлен сияқты жауапты лауазымдағы мемлекет қайраткерінен қару-жараққа тағы миллиондаған ақша жұмсау қажеттігін айту – ұятты әрекет" деді.

Төле биліктен бас тарту дағдарысындағы рөлі

Чемберлен 1936 жылғы тақтан бас тарту дағдарысында маңызды рөл атқарды деп саналады. Ол күнделігінде Эдуард VIII-нің болашақ әйелі Уолис Симпсонды "патшаға ғашық емес, оны өз мақсаты үшін пайдаланған мүлдем адал емес әйел" деп жазды. Ол оны ақша және әшекейлермен құртты. Дэф Куперден басқа, Кабинет мүшелерінің барлығы Болдуинмен келісіп, егер ол Симпсонға үйленсе, патшаның тақтан бас тартуы керек екенін айтты. 6 желтоқсанда Чемберлен мен Болдуин корольдың Рождествоға дейін шешім қабылдауы керектігін атап өтті; бір дерек бойынша, ол бұл белгісіздіктің "Рождестволық саудаға зиян келтіріп жатыр" деп ойлады. Патша 10 желтоқсанда, кездесуден кейін төрт күн өткен соң тақтан бас тартты. Тақтан бас тарғаннан кейін көп ұзамай Болдуин король Георг VI мен королева Елизаветаның тәж кию рәсімінен кейін ғана отставкаға кететінін жариялады. 28 мамырда, тәж кию рәсімінен екі апта өткен соң Болдуин патшаға Чемберленді шақыруды кеңес беріп, отставкаға кетті. Остин ағасының премьер-министр болып тағайындалуын көре алмады, себебі ол екі ай бұрын қайтыс болған еді.

Премьер-министр (1937-1940 жж.)

Тағайындалғаннан кейін Чемберлен жалпы сайлау өткізуді қарастырды, бірақ қазіргі Парламент мерзіміне үш жарым жыл қалғандықтан күтуге шешім қабылдады. 68 жасында ол 20 ғасырда бірінші рет премьер-министр болған екінші ең қарт адам болды (Сэр Генри Кэмпбелл Баннерменнен кейін) және оны келесі сайлауға дейін Консервативтік партияны басқаратын, содан кейін жас адамның пайдасына орнынан түсетін сыртқы істер министрі Энтони Иден ықтимал кандидат ретінде қарастырылды. Чемберленнің премьер-министрлік лауазымының басынан бастап, бірнеше болашақ мұрагерлер лауазым үшін күресіп жатыр деген қауесет тарады. Чемберленге Болдуин мен Макдональдтың кабинет тағайындаулары мен қайта құруларындағы шамадан тыс сезімталдық ұнаған жоқ. Сауда кеңесінің президенті Уолтер Рансиманмен тариф мәселесі бойынша тығыз жұмыс істегеніне қарамастан, Чемберлен оны қызметінен босатып, орнына Лорд Приви-Мердің номиналды лауазымын ұсынды, бұл ашуланған Рансиманның бас тартуына әкелді. Чемберлен Рансиманды, Либералды Ұлттық партияның мүшесін, жалқау деп ойлады. Орынға келгеннен кейін көп ұзамай Чемберлен министрлеріне екі жылдық саясат бағдарламасын дайындауды тапсырды. Бұл есептер 1940 жылдың қарашасында мерзімі аяқталатын қазіргі Парламент арқылы заң қабылдауды үйлестіру мақсатында біріктірілуі керек еді. Тағайындалған кезде Чемберленнің тұлғасы көпшілікке жақсы белгілі болған жоқ, бірақ ол алты жыл бойы жыл сайынғы бюджет туралы хабарламалар жасаған. Чемберленнің биографы Роберт Селфтің сөзіне сүйенсек, олар көңілді және заманауи көрінді, камераға тікелей сөйлеу қабілетін көрсетті. Чемберленнің парламенттік әріптестері арасында достары аз болды; оның парламенттік жеке хатшысы Лорд Дунгласс (кейін премьер-министр Алек Дуглас Хоум ретінде) оны әріптестерімен араласу үшін Коммундардағы темекі тарту бөлмесіне әкелуге тырысқан, бірақ бұл ұятты үнсіздікпен аяқталды. Чемберлен бұл кемшіліктерді сол уақытқа дейін премьер-министрлер қолданған ең күрделі баспасөзді басқару жүйесін құру арқылы өтеді, оның баспасөз бюросының басшысы Джордж Стюард басқаратын No 10 лауазымды адамдары баспасөз өкілдерін олар билік пен ішкі ақпаратты бөлісетін әріптестер екендігіне көндіріп, үкіметтік бағытты қолдауға шақырып отырды.

Upon his appointment, Chamberlain considered calling a general election, but with three and a half years remaining in the current Parliament's term he decided to wait. At 68 he was the second oldest person in the 20th century (after Sir Henry Campbell Bannerman) to become prime minister for the first time, and was widely seen as a caretaker who would lead the Conservative Party until the next election and then step down in favour of a younger man, with Foreign Secretary Anthony Eden a likely candidate. From the start of Chamberlain's premiership a number of would be successors were rumoured to be jockeying for position. Chamberlain had disliked what he considered to be the overly sentimental attitude of both Baldwin and MacDonald on Cabinet appointments and reshuffles. Although he had worked closely with the President of the Board of Trade, Walter Runciman, on the tariff issue, Chamberlain dismissed him from his post, instead offering him the token position of Lord Privy Seal, which an angry Runciman declined. Chamberlain thought Runciman, a member of the Liberal National Party, to be lazy. Soon after taking office Chamberlain instructed his ministers to prepare two year policy programmes. These reports were to be integrated with the intent of co ordinating the passage of legislation through the current Parliament, the term of which was to expire in November 1940. At the time of his appointment, Chamberlain's personality was not well known to the public, though he had made annual budget broadcasts for six years. According to Chamberlain biographer Robert Self, these appeared relaxed and modern, showing an ability to speak directly to the camera. Chamberlain had few friends among his parliamentary colleagues; an attempt by his parliamentary private secretary, Lord Dunglass (later prime minister himself as Alec Douglas Home), to bring him to the Commons Smoking Room to socialise with colleagues ended in embarrassing silence. Chamberlain compensated for these shortcomings by devising the most sophisticated press management system employed by a prime minister up to that time, with officials at Number 10, led by his chief of press George Steward, convincing members of the press that they were colleagues sharing power and insider knowledge, and should espouse the government line.

Ішкі саясат

Чемберлен өзінің премьер-министр лауазымына көтерілуін ішкі реформатор ретіндегі мансабының соңғы жетістігі деп есептеді, бірақ ол сыртқы саясаттағы шешімдерімен есте қалатынын білмеді. Оның еуропалық мәселелерді шешуге тырысуының бір себебі – бұл оған ішкі істерге көбірек назар аударуға мүмкіндік береді деген үміт болды. Премьер-министрлікке келгеннен кейін көп ұзамай Чемберлен 1937 жылғы Фабрикалар заңын қабылдады. Бұл заң фабрикалардағы еңбек жағдайларын жақсартуға және әйелдер мен балалардың жұмыс уақытын шектеуге бағытталған. 1938 жылы Парламент Көмір заңын қабылдады, ол көмір кен орындарын мемлекеттік меншікке алуға мүмкіндік берді. Сол жылы қабылданған тағы бір маңызды заң – 1938 жылғы «Жалақымен демалыс туралы» заң. Заң жұмыс берушілерге жұмыскерлерге бір апта жалақымен демалыс беруді ұсынғанмен, ол жұмысшы табы үшін демалыс лагерьтері мен басқа да демалыс орындарының кеңінен таралуына әкелді. 1938 жылғы Тұрғын үй заңы шалаптарды жоюға бағытталған субсидиялар берді және жалға алу бағасын реттеуді сақтап қалды. Чемберленнің жергілікті басқаруды реформалау жоспарлары 1939 жылы соғыс басталғандықтан тоқтап қалды. Сонымен қатар, мектепті бітіру жасын 15 жасқа дейін көтеру, 1939 жылдың 1 қыркүйегінде күшіне енуі жоспарланған, іске аспады.

Ирландиямен қарым-қатынастар

Ұлыбритания мен Ирландия еркін мемлекеті арасындағы қарым-қатынастар 1932 жылы Эмон де Валераның Атқарушы кеңестің президенті болып тағайындалғаннан бері шиеленісіп кетті. Ирландияның Ұлыбританияға төлеуге келіскен ақшасын ұстап қалуынан туындаған ағылшын-ирланд сауда соғысы екі жаққа да экономикалық шығын келтірді, ал екі ел де келісімге келуді қалады. Де Валера үкіметі Ирландия мен Ұлыбритания арасындағы қалған байланыстарды, мысалы корольдің Ирландия мемлекетінің басшысы мәртебесін тоқтату сияқты мәселелерді де шешуге тырысты. Канцлер ретінде Чемберлен ирландтарға жеңілдіктер жасауға қарсы қатал ұстанымды ұстанды, бірақ премьер-министр ретінде Ирландиямен келісімге келуді көздеді, себебі шиеленіскен қарым-қатынастардың басқа доминиондармен байланысқа әсер ететініне сенді. 1936 жылы Болдуиннің кезінде келіссөздер тоқтатылған, бірақ 1937 жылдың қарашасында қайта басталды. Де Валера Ирландияның конституциялық мәртебесін ғана емес, сонымен қатар Англо-ирланд келісімінің басқа да аспектілерін, әсіресе бөліну мәселесін және британдық бақылауда қалған үш "Келісім портын" толық бақылауға алуды көздеді. Ал Ұлыбритания, кем дегенде соғыс кезінде, Келісім порттарын сақтап қалуды және Ирландия төлеуге келіскен ақшаны алуды қалады. Ирландиялықтар өте қиын келіссөздер жүргізді, сондықтан Чемберлен де Валераның ұсыныстарының бірі "Ұлыбритания министрлеріне үш жапырақты шамрок ұсынды, оның бірде-бір жапырағы Ұлыбритания үшін ешқандай артықшылық бермеді" деп шағымданды. Келіссөздер тұйыққа тірелгендіктен, Чемберлен 1938 жылдың наурыз айында ирландтарға соңғы ұсыныс жасады, ол көптеген ирландтық талаптарды қабылдады, бірақ ол "тек шағын мәселелерден бас тартқанына" сенімді болды, ал келісімдерге 1938 жылдың 25 сәуірінде қол қойылды. Бөліну мәселесі шешілмеді, бірақ ирландтар Ұлыбританияға 10 миллион фунт стерлинг төлеуге келісті. Келісімдерде соғыс кезінде Келісім порттарына британдықтардың кіруі туралы ереже болмады, бірақ Чемберлен де Валераның соғыс жағдайында британдықтарға кіруге рұқсат беретініне сөзді кепілдік бергенін қабылдады. Консерваторлардың қатардағы депутаты Уинстон Черчилль парламентте "Батыс жолдарының күзет мұнаралары" деп атаған Келісім порттарын тапсыру туралы келісімдерге шабуыл жасады. Соғыс басталғанда де Валера Ирландияның бейтараптығына сүйене отырып, Ұлыбританияға Келісім порттарына кіруге тыйым салды. Черчилль "Жылынатын дауылда" бұл келісімдерге қарсы шығып, "Басқұрмет палата мүлдем жаңылысқандығын ешқашан көрмегенін" және "Атлантикалық шайқаста біздің өміріміз тепе-теңдікте тұрған кезде депутаттар бұл туралы мүлдем басқаша сезінгенін" айтты. Чемберлен Келісім порттары Ирландия жаушыл болса пайдасыз болады деп сенді және олардың жоғалуы Дублинмен достық қарым-қатынасты қамтамасыз ету үшін тұрарлық деп санады.

Relations between the United Kingdom and the Irish Free State had been strained since the 1932 appointment of Éamon de Valera as President of the Executive Council. The Anglo Irish Trade War, sparked by the withholding of money that Ireland had agreed to pay the United Kingdom, had caused economic losses on both sides, and the two nations were anxious for a settlement. The de Valera government also sought to sever the remaining ties between Ireland and the UK, such as ending the King's status as Irish Head of State. As chancellor, Chamberlain had taken a hard line stance against concessions to the Irish, but as premier sought a settlement with Ireland, being persuaded that the strained ties were affecting relations with other Dominions. Talks had been suspended under Baldwin in 1936 but resumed in November 1937. De Valera sought not only to alter the constitutional status of Ireland, but to overturn other aspects of the Anglo Irish Treaty, most notably the issue of partition, as well as obtaining full control of the three "Treaty Ports" which had remained in British control. Britain, on the other hand, wished to retain the Treaty Ports, at least in time of war, and to obtain the money that Ireland had agreed to pay. The Irish proved very tough negotiators, so much so that Chamberlain complained that one of de Valera's offers had "presented United Kingdom ministers with a three leafed shamrock, none of the leaves of which had any advantages for the UK." With the talks facing deadlock, Chamberlain made the Irish a final offer in March 1938 which acceded to many Irish positions, though he was confident that he had "only given up the small things," and the agreements were signed on 25 April 1938. The issue of partition was not resolved, but the Irish agreed to pay £10 million to the British. There was no provision in the treaties for British access to the Treaty Ports in time of war, but Chamberlain accepted de Valera's oral assurance that in the event of war the British would have access. Conservative backbencher Winston Churchill attacked the agreements in Parliament for surrendering the Treaty Ports, which he described as the "sentinel towers of the Western Approaches". When war came, de Valera denied Britain access to the Treaty Ports under Irish neutrality. Churchill railed against these treaties in The Gathering Storm, stating that he "never saw the House of Commons more completely misled" and that "members were made to feel very differently about it when our existence hung in the balance during the Battle of the Atlantic." Chamberlain believed that the Treaty Ports were unusable if Ireland was hostile, and deemed their loss worthwhile to assure friendly relations with Dublin.

Алғашқы күндер (1937 жылдың мамыр айынан 1938 жылдың наурызына дейін)

Чемберлен Германияны жақындастыруға және нацистік мемлекетті тұрақты Еуропаның серіктесі етуге тырысты. Ол Германияның өз отарларының бір бөлігін қайтару арқылы қанағаттанатынына сенді, ал 1936 жылғы наурызда Рейнланд дағдарысы кезінде «егер біз кешенді келісімге жақын болсақ, британ үкіметі отарларды қайтару мәселесін қарастыруы керек» деп мәлімдеді. Жаңа премьер-министрдің мұндай келісімге қол жеткізу әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі Германия Ұлыбританиямен келіссөздер жүргізуге асықпады. Сыртқы істер министрі Константин фон Нейрат 1937 жылдың шілдесінде Ұлыбританияға сапармен келуі тиіс болған, бірақ сапарын тоқтатты. Кеңес төрағасы лорд Галифакс қараша айында Германияға жеке сапармен барып, Гитлермен және басқа неміс шенеуніктерімен кездесті. Чемберлен де, Ұлыбританияның Германиядағы елшісі Невил Хендерсон да сапардың сәтті аяқталғанын мәлімдеді. Сыртқы істер министрлігінің қызметкерлері Галифакстың сапары Ұлыбританияның келіссөздерге тым құштар көрінгенін көрсеткеніне шағымданып, Сыртқы істер министрі Энтони Иденнің айналып өтілгенін сезінді. Чемберлен Иден демалыста болған кезде Эфиопияны басып алып, жаулап алған Италиямен тікелей келіссөздер жүргізді. 1937 жылдың 8 қыркүйегінде өткен Кабинет отырысында Чемберлен «осы ел мен Италия арасындағы шиеленістің төмендеуі Еуропаны бейбіттендіру және жақындастыруға өте құнды үлес қосады» және бұл «Рим-Берлин осін әлсіретеді» деп мәлімдеді. Чемберлен итальяндық «дуче» Бенито Муссолинимен итальяндық елші граф Дино Гранди арқылы жеке байланыс желісін де құрды. 1938 жылдың ақпанында Гитлер Австрия үкіметін Германия мен Австрияның «Аншлюс», яғни бірігуіне көндіруге тырыса бастады. Чемберлен Англия мен Италияның одағы Гитлердің Австрияға билік орнатуына жол бермеуіне үміттеніп, Италиямен қарым-қатынасты нығайтудың маңыздылығына сенді. Иден Чемберленнің Италиямен келіссөздер жүргізуде тым асығыс болғанын және Италияның Эфиопияны жаулап алуын заң жүзінде мойындау мүмкіндігін ұсынғанын айтты. Чемберлен Иден өзінің саясатын қабылдауы немесе отставкаға кетуі керек деген шешімге келді. Кабинет екі тараптың да пікірін тыңдады, бірақ бірауыздан Чемберленді қолдады, және басқа Кабинет мүшелерінің қарсылығына қарамастан, Иден қызметінен кетті. Кейінірек Иден өзінің отставкасын жайластыруға қарсы тұру ретінде көрсетуге тырысты (Черчилль оны «Екінші дүниежүзілік соғыстағы ұзақ, қараңғы, инерция мен капитуляция толқындарына қарсы тұрған бір күшті жас тұлға» деп сипаттады), бірақ көптеген министрлер мен депутаттар отставкаға тұрарлық мәселе болмады деп ойлады. Чемберлен Иденнің орнына лорд Галифаксты сыртқы істер министрі етіп тағайындады.

Chamberlain sought to conciliate Germany and make the Nazi state a partner in a stable Europe. He believed Germany could be satisfied by the restoration of some of its colonies, and during the Rhineland crisis of March 1936 he had stated that "if we were in sight of an all round settlement the British government ought to consider the question" of restoration of colonies. The new prime minister's attempts to secure such a settlement were frustrated because Germany was in no hurry to talk to Britain. Foreign Minister Konstantin von Neurath was supposed to visit Britain in July 1937 but cancelled his visit. Lord Halifax, the Lord President of the Council, visited Germany privately in November and met Hitler and other German officials. Both Chamberlain and British Ambassador to Germany Nevile Henderson pronounced the visit a success. Foreign Office officials complained that the Halifax visit made it appear Britain was too eager for talks, and the Foreign Secretary, Anthony Eden, felt that he had been bypassed. Chamberlain also bypassed Eden while the latter was on holiday by opening direct talks with Italy, an international pariah for its invasion and conquest of Ethiopia. At a Cabinet meeting on 8 September 1937, Chamberlain indicated that he saw "the lessening of the tension between this country and Italy as a very valuable contribution toward the pacification and appeasement of Europe" which would "weaken the Rome–Berlin axis." Chamberlain also set up a private line of communication with the Italian "Duce" Benito Mussolini through the Italian Ambassador, Count Dino Grandi. In February 1938, Hitler began to press the Austrian government to accept "Anschluß," or union between Germany and Austria. Chamberlain believed that it was essential to cement relations with Italy in the hope that an Anglo–Italian alliance would forestall Hitler from imposing his rule over Austria. Eden believed that Chamberlain was being too hasty in talking with Italy and holding out the prospect of de jure recognition of Italy's conquest of Ethiopia. Chamberlain concluded that Eden would have to accept his policy or resign. The Cabinet heard both men out but unanimously decided for Chamberlain, and despite efforts by other Cabinet members to prevent it, Eden resigned from office. In later years, Eden tried to portray his resignation as a stand against appeasement (Churchill described him in The Second World War as "one strong young figure standing up against long, dismal, drawling tides of drift and surrender") but many ministers and MPs believed there was no issue at stake worth resignation. Chamberlain appointed Lord Halifax as foreign secretary in Eden's place.

Мюнхенге жол (1938 жылдың наурызы - 1938 жылдың қыркүйегі)

1938 жылғы наурыз айында Австрия Аншлюс арқылы Германияның құрамына енді. Қоршауға алынған австриялықтар Ұлыбританиядан көмек сұрады, бірақ көмек келмеді. Ұлыбритания Берлинге қатаң наразылық нотасын жолдады. Германия әскерлері шекараны кезіп өткеннен кейін Чемберлен үкімет кабинеті алдында сөйлеген сөзінде Германия мен Австрияның екеуін де кінәлады. Чемберлен атап өткендей, 14 наурызда, Аншлюс болған күні, Чемберлен Парламентте сөз сөйлеп, немістердің Австрияны басып алу кезінде қолданған әдістерін қатты айыптады. Чемберленнің сөзі Парламенттің қолдауына ие болды. Австрия Германияға қосылғаннан кейін назар Гитлердің келесі мақсатына – Чехословакияның Судет аймағына ауды. Үш миллион этникалық неміс тұратын Судет аймағы «Рейхтен» тыс ең ірі неміс халқы болды және Гитлер аймақтың Германиямен бірігуін талап ете бастады. Ұлыбританияның Чехословакияға қатысты әскери міндеттемелері болмады, бірақ Франция мен Чехословакияның өзара көмекке келісімі болды, сондай-ақ француз бен чехословакиялықтар Кеңес Одағымен одақтас болды. Австрия құлағаннан кейін, Үкімет кабинетінің Сыртқы саясат комитеті Германияға қарсы «үлкен одақ» құруды немесе, балама ретінде, Франция соғысқа шыққан жағдайда Францияға көмек көрсетуді қарастырды. Алайда комитет Чехословакияны Германиямен мүмкіндігінше жақсы шарттарға келуге шақыруды жөн көрді. Үкімет кабинеті комитеттің ұсынысын қолдады, себебі штаб басшыларының баяндамасында Германия шабуыл жасаған жағдайда британдықтар чехтерге көмектесуге шамасы келмейтіні айтылды. Чемберлен Парламентке үкіметінің дискрециялық өкілеттігін шектеуге дайын емес екенін мәлімдеді. 1938 жылғы 16 сәуірде Ұлыбритания мен Италия келісімге келді. Италия Эфиопияны басып алғанын заң жүзінде мойындауға байланысты Италия Испания азамат соғысының ұлтшыл (Франко жақтас) тарапынан бірқатар итальяндық «еріктілерді» қайтарып алуға келісті. Осы кезде ұлтшылдар бұл қақтығыста басымдыққа ие болды және келесі жылы жеңіске жетті. Сол айдың соңында жаңа француз премьер-министрі Эдуард Даладие Чемберленмен келіссөздер жүргізу үшін Лондонға келді және Чехословакия мәселесінде британдық позицияны қолдауға келісті. Мамыр айында чех шекарашылары Германиядан Чехословакияға шекарадан өту үшін тоқтамай-ақ өтпек болған екі судет немісін атып өлтірді. Бұл оқиға Судет немістері арасында наразылық тудырды, содан кейін Германия шекараға әскерлерді жақындатып жатыр деген хабар тарады. Прага бұл хабарға жауап ретінде әскерлерін Германия шекарасына жақындатты. Галифакс Германияға Франция Чехословакияның қорғанына араласса, Ұлыбритания Францияны қолдауы мүмкін екенін ескертетін нота жіберді. Жағдай біршама сабасып, Чемберлен мен Галифакс дағдарысты «шеберлікпен» шешкендері үшін мақтауға ие болды. Бірақ сол кезде белгілі болмағанмен, кейін Германияның Чехословакияға мамыр айында шабуыл жасау жоспары болмағаны анықталды. Дегенмен, Чемберлен үкіметі британдық баспасөзден күшті және бірауызды қолдау алды. Чех үкіметі мен Судет немістері арасындағы келіссөздер 1938 жылдың ортасына дейін жалғасты, бірақ нәтижеге келмеді. Судеттің жетекшісі Конрад Хенлайн Гитлерден келісімге қол жеткізбеу туралы жеке тапсырма алды. 3 тамызда Уолтер Рансиман (қазір лорд Рансиман) британ үкіметінің жіберген өкілі ретінде Прагаға келді. Келесі екі аптада Рансиман Хенлайнмен, Чехословакия президенті Эдвард Бенешпен және басқа да басшылармен жеке-жеке кездесті, бірақ ешқандай прогресске қол жеткізе алмады. 30 тамызда Чемберлен кабинетімен және елші Хендерсонмен кездесіп, олардың қолдауын алды. Адмиралтействоның бірінші лорды Дафф Купер Чемберленнің Чехословакияға қысым көрсету саясатына қарсы шықты, себебі Ұлыбритания соғысқа қатысуға дайын емес еді. Чемберлен Гитлердің 12 қыркүйектегі Нюрнберг митингіндегі сөзінде ниеттерін жариялайтынын түсінді, сондықтан ол кеңесшілерімен соғыс жағдайында қалай әрекет ету керектігін талқылады. Жақын кеңесшісі сэр Хорас Уилсонмен бірге Чемберлен «Z» жоспарын жасады. Егер соғыс болмай қалса, Чемберлен Германияға ұшып барып, Гитлермен тікелей келіссөздер жүргізетін.

In March 1938, Austria became a part of Germany in the Anschluss. Though the beleaguered Austrians requested help from Britain, none was forthcoming. Britain did send Berlin a strong note of protest. In addressing the Cabinet shortly after German forces crossed the border, Chamberlain placed blame on both Germany and Austria. Chamberlain noted,

On 14 March, the day after the Anschluss, Chamberlain addressed the House of Commons and strongly condemned the methods used by the Germans in the takeover of Austria. Chamberlain's address met with the approval of the House. With Austria absorbed by Germany, attention turned to Hitler's obvious next target, the Sudetenland region of Czechoslovakia. With three million ethnic Germans, the Sudetenland represented the largest German population outside the "Reich" and Hitler began to call for the union of the region with Germany. Britain had no military obligations toward Czechoslovakia, but France and Czechoslovakia had a mutual assistance pact and both the French and Czechoslovaks also had an alliance with the Soviet Union. After the fall of Austria, the Cabinet's Foreign Policy Committee considered seeking a "grand alliance" to thwart Germany or, alternatively, an assurance to France of assistance if the French went to war. Instead, the committee chose to advocate that Czechoslovakia be urged to make the best terms it could with Germany. The full Cabinet agreed with the committee's recommendation, influenced by a report from the chiefs of staff stating that there was little that Britain could do to help the Czechs in the event of a German invasion. Chamberlain reported to an amenable House that he was unwilling to limit his government's discretion by giving commitments. Britain and Italy signed an agreement on 16 April 1938. In exchange for de jure recognition of Italy's Ethiopian conquest, Italy agreed to withdraw some Italian "volunteers" from the Nationalist (pro Franco) side of the Spanish Civil War. By this point, the Nationalists strongly had the upper hand in that conflict, and they completed their victory the following year. Later that month, the new French prime minister, Édouard Daladier, came to London for talks with Chamberlain, and agreed to follow the British position on Czechoslovakia. In May, Czech border guards shot two Sudeten German farmers who were trying to cross the border from Germany into Czechoslovakia without stopping for border controls. This incident caused unrest among the Sudeten Germans, and Germany was then said to be moving troops to the border. In response to the report, Prague moved troops to the German border. Halifax sent a note to Germany warning that if France intervened in the crisis on Czechoslovakia's behalf, Britain might support France. Tensions appeared to calm, and Chamberlain and Halifax were applauded for their "masterly" handling of the crisis. Though it was not known at the time, it later became clear that Germany had had no plans for a May invasion of Czechoslovakia. Nonetheless, the Chamberlain government received strong and almost unanimous support from the British press. Negotiations between the Czech government and the Sudeten Germans dragged on through mid 1938. They achieved little result; Sudeten leader Konrad Henlein was under private instructions from Hitler not to reach an agreement. On 3 August, Walter Runciman (by now Lord Runciman) travelled to Prague as a mediator sent by the British government. Over the next two weeks, Runciman met separately with Henlein, Czechoslovak president Edvard Beneš, and other leaders, but made no progress. On 30 August, Chamberlain met his Cabinet and Ambassador Henderson and secured their backing—with only First Lord of the Admiralty Duff Cooper dissenting against Chamberlain's policy to pressure Czechoslovakia into making concessions, on the ground that Britain was then in no position to back up any threat to go to war. Chamberlain realised that Hitler would likely signal his intentions in his 12 September speech at the annual Nuremberg Rally, and so he discussed with his advisors how to respond if war seemed likely. In consultation with his close advisor Sir Horace Wilson, Chamberlain set out "Plan Z". If war seemed inevitable, Chamberlain would fly to Germany to negotiate directly with Hitler.

Алдын ала кездесулер

Лорд Рансиман Чехословакия үкіметін уступкалар жасауға мәжбүрлеуге тырысып, жұмысын жалғастырды. 7 қыркүйекте Солтүстік Моравияның Острава қаласында (неміс тілінде Mährisch Ostrau) Чехословакия парламентінің Судет аймағынан сайланған депутаттары арасында жанжал болды. Немістер бұл оқиғаны үлкен насихат құралына айналдырды, бірақ Прага үкіметі оқиғаға қатысқан чех полициясын қызметтен босату арқылы оларды татуластыруға тырысты. Шиеленіс күшейген сайын, Рансиман Гитлер сөйлегенге дейін келіссөздер жүргізудің мәні жоқ деген қорытындыға келді. Миссия қайта басталмады. Гитлердің митингтің соңғы күніндегі сөйлеуінен бұрынғы күндері үлкен жаңылғыш болды, өйткені Ұлыбритания, Франция және Чехословакия өз әскерлерін жартылай дайындыққа келтірді. Даунинг-стрит, 10-шы үйдің алдында мыңдаған адам жиналды. Соңында Гитлер өзінің ықыласты жақтастарына сөз сөйледі:

13 қыркүйек күні таңертең Чемберлен мен Кабинетке құпия қызмет деректері бойынша Германияның барлық елшіліктеріне 25 қыркүйекте Чехословакияға шабуыл жасалатыны туралы хабарланды. Француздар соғысқа бармайтынына сенімді (Даладье Судет мәселесін шешу үшін үш елдің басшыларының кездесуін жеке ұсынды), Чемберлен «Z жоспарын» іске асыруға шешім қабылдады және Гитлерге Германияға келіссөздер жүргізуге дайын екенін хабарлады. Гитлер келісті, ал Чемберлен 15 қыркүйек күні таңертең Германияға ұшты; Чемберленнің ұшқышқа отырып, өнеркәсіптік көрмедегі қысқа сапардан басқа, бұл алғашқы реті болды. Чемберлен Мюнхенге ұшып, содан кейін Гитлердің Берхтесгадендегі резиденциясына пойызбен барды (Берхтесгаден кездесуіне қараңыз). Кездесу шамамен үш сағатқа созылды. Гитлер Судет аймағын аннексиялауды талап етті, ал Чемберлен оны сұраққа алып, Гитлердің Чехословакияның қалған бөлігіне немесе Шығыс Еуропадағы неміс азшылықтары бар аймақтарға ешқандай ниеті жоқ екеніне көз жеткізді. Кездесуден кейін Чемберлен Лондонға оралды, келісімге қол жеткізілгенде тыныс алуға мүмкіндік туады және бейбітшілік сақталатынына сенді. Берхтесгаденде жасалған ұсыныстарға сәйкес, егер Судет аймағында референдум оң нәтиже берсе, Судет Германияға қосылады. Чехословакия өзінің тәуелсіздігіне халықаралық кепілдіктер алады, бұл қолданыстағы шарттарды, ең алдымен, француздық уәдені алмастырады. Француздар талаптарға келісті. Үлкен қысымға ұшыраған чехословакиялықтар да келісті, бұл Чехословакия үкіметінің құлауына әкелді. Чемберлен Германияға қайта оралып, 22 қыркүйекте Гитлермен Бад-Годесбергте кездесті. Гитлер бұрынғы кездесудің ұсыныстарын «ол енді жарамсыз» деп жоққа шығарды. Гитлер Судет аймағын дереу басып алуды және Польша мен Венгрияның Чехословакияға қатысты аумақтық талаптарын қарастыруды талап етті. Чемберлен Гитлерге француздар мен чехословакиялықтарды Германияның талаптарына сәйкес келтіруге тырысқанын айтып, қатты қарсылық білдірді, тіпті оны диктаторларға мойынсұнуда деп айыптады және сол күні таңертең кететін кезде оны ықылымсыздықпен қарсы алды. Гитлер бұл туралы ешқандай пікір білдірмеді. Сол күні кешке Чемберлен лорд Галифаксқа «Гитлермен кездесу өте қанағаттанғысыз болды» деді. Келесі күні Гитлер Чемберленді түстен кейін күттірді, содан кейін ол өткен күні ауызша айтқан талаптарын баяндаған неміс тілінде бес беттік хат жіберді. Чемберлен чехословакиялықтармен арадасушы болуға ұсыныс жасады және Гитлердің талаптарын француздық және чехословакиялық тараптарға таратылатын меморандум түрінде беруін ұсынды. 23 қыркүйек күні кешкі сағаттарда басшылар тағы да кездесті, бұл кездесу таңғы сағаттарға дейін созылды. Гитлер басып алынатын аймақтардан қашқан чехтар ештеңе алып кетуге болмайтынын талап етті. Ол Судет аймағын басып алу мерзімін 1 қазанға дейін ұзартты - бұл Чехословакияға басып кіру үшін ол бұрыннан жасырын белгілеген күн. Кездесу достық ахуада аяқталды, Чемберлен Гитлерге Еуропадағы басқа да мәселелерді осы рухта шеше алатынына үміттенетінін айтты. Гитлер Судет аймағы Еуропадағы өзінің аумақтық амбицияларын қанағаттандырды деп мәлімдеді. Чемберлен Лондонға ұшып кетті, «Енді бәрі чехтардың қолында» деді.

The following morning, 13 September, Chamberlain and the Cabinet were informed by Secret Service sources that all German embassies had been told that Germany would invade Czechoslovakia on 25 September. Convinced that the French would not fight (Daladier was privately proposing a three Power summit to settle the Sudeten question), Chamberlain decided to implement "Plan Z" and sent a message to Hitler that he was willing to come to Germany to negotiate. Hitler accepted and Chamberlain flew to Germany on the morning of 15 September; this was the first time, excepting a short jaunt at an industrial fair, that Chamberlain had ever flown. Chamberlain flew to Munich and then travelled by rail to Hitler's retreat at Berchtesgaden, )(see Berchtesgaden meeting0. The face to face meeting lasted about three hours. Hitler demanded the annexation of the Sudetenland, and through questioning him, Chamberlain was able to obtain assurances that Hitler had no designs on the remainder of Czechoslovakia or on the areas in Eastern Europe which had German minorities. After the meeting Chamberlain returned to London, believing that he had obtained a breathing space during which agreement could be reached and the peace preserved. Under the proposals made at Berchtesgaden the Sudetenland would be annexed by Germany if a plebiscite in the Sudetenland favoured it. Czechoslovakia would receive international guarantees of its independence which would replace existing treaty obligations—principally the French pledge to the Czechoslovaks. The French agreed to the requirements. Under considerable pressure the Czechoslovaks also agreed, causing the Czechoslovak government to fall. Chamberlain flew back to Germany, meeting Hitler in Bad Godesberg on 22 September. Hitler brushed aside the proposals of the previous meeting, saying "that won't do any more". Hitler demanded immediate occupation of the Sudetenland and that Polish and Hungarian territorial claims on Czechoslovakia be addressed. Chamberlain objected strenuously, telling Hitler that he had worked to bring the French and Czechoslovaks into line with Germany's demands, so much so that he had been accused of giving in to dictators and had been booed on his departure that morning. Hitler was unmoved. That evening, Chamberlain told Lord Halifax that the "meeting with Herr Hitler had been most unsatisfactory". The following day, Hitler kept Chamberlain waiting until mid afternoon, when he sent a five page letter, in German, outlining the demands he had made orally the previous day. Chamberlain replied by offering to act as an intermediary with the Czechoslovaks, and suggested that Hitler put his demands in a memorandum which could be circulated to the French and Czechoslovaks. The leaders met again late on the evening of 23 September—a meeting which stretched into the early morning hours. Hitler demanded that fleeing Czechs in the zones to be occupied take nothing with them. He extended his deadline for occupation of the Sudetenland to 1 October—the date he had long before secretly set for the invasion of Czechoslovakia. The meeting ended amicably, with Chamberlain confiding to Hitler his hopes they would be able to work out other problems in Europe in the same spirit. Hitler hinted that the Sudetenland fulfilled his territorial ambitions in Europe. Chamberlain flew back to London, saying "It is up to the Czechs now."

Мюнхен конференциясы

Гитлердің ұсыныстары француз бен чехословакиялықтардан ғана емес, Чемберленнің кабинетінің де бірқатар мүшелерінен қарсылыққа ұшырады. Келісімге қол жеткізілмей жатқандықтан, соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Чемберлен Германияны күш қолдану қаупінен бас тартуға шақырып, британдықтардың қажетті жеңілдіктер алуға көмектесуіне байланысты баспасөз хабарламасын жариялады. 27 қыркүйек күні кешке Чемберлен радио арқылы ұлтқа сөз сөйлеп, оған хат жазғандарға алғыс айтқаннан кейін былай деді:

28 қыркүйекте Чемберлен Гитлерді оны Германияға шақырып, британдықтар, француздықтар, немістер және итальяндықтар қатысатын саммит арқылы мәселені шешуді ұсынды. Гитлер оң жауап берді, ал бұл жауап туралы хабар Чемберленге Төменгі палатадағы сөйлемін аяқтап жатқанда жетті, палата соғыстың басталуын күтіп отырған күйі. Чемберлен бұл туралы өз сөзінде мәлімдеді. Жауап өте ыстық қарсы алумен қабылданды, палата мүшелері Чемберленді шулі құттықтады. Тіпті галереядағы дипломаттар да қол соқты. Лорд Дунглас кейіннен: «Сол күні парламентте көптеген бағыныш жақтастары болды» деді. 29 қыркүйек күні таңертең Чемберлен Германияға үшінші және соңғы сапары үшін Хестон әуежайынан (қазіргі Хитроу әуежайының шығысына қарай) ұшып кетті. Мюнхенге келген британдық делегация тікелей Фюрербауға жеткізілді, онда Даладье, Муссолини және Гитлер де келді. Төрт көшбасшы мен олардың аудармашылары бейресми кездесу өткізді; Гитлер 1 қазан күні Чехословакияға шабуыл жасау ниетінде екенін айтты. Муссолини Гитлердің Бад-Годесберг шарттарына ұқсас ұсыныс таратты. Шындығында, бұл ұсынысты неміс шенеуніктері дайындап, күні бұрын Римге жіберген. Төрт көшбасшы жобаны талқылады, ал Чемберлен чехословакиялық үкімет пен азаматтарға өтемақы төлеу мәселесін көтерді, бірақ Гитлер оны қарастырудан бас тартты. Түскі астан кейін көшбасшыларға кеңесшілер қосылды, ал «итальяндық» келісім жобасының әрбір тармағын ұзақ талқылауға бірнеше сағат жұмсалды. Кешкі уақытта британдықтар мен француздықтар өздерінің астаналарынан кеңес алу үшін қонақүйлеріне қайтты. Осы уақытта неміс және итальяндықтар Гитлердің барлық қатысушыларға арнаған тойды тамашалады. Осы үзіліс кезінде Чемберленнің кеңесшісі сэр Хорас Уилсон чехословакиялықтармен кездесті; ол оларға жоба туралы айтып, қай аудандар олар үшін ерекше маңызды екенін сұрады. Конференция кешкі сағат 10-да қайта басталды және көбінесе шағын жобалау комитетінің қолында болды. Мюнхен келісіміне сағат 1:30-да қол қоюға дайындық жасалды, бірақ Гитлер өзінің үстеліндегі сәнді сия қаламның бос екенін байқағанда қол қою рәсімі кейінгі уақытқа шегерілді. Чемберлен мен Даладье қонақүйлеріне оралып, чехословакиялықтарға келісім туралы хабарлады. Екі премьер-министр чехословакиялықтардың келісімді тез қабылдауын талап етті, өйткені чехтардың эвакуациясы келесі күні басталуы керек еді. 12:30-да Прагада Чехословакия үкіметі шешімге қарсылық білдірді, бірақ оның шарттарына келісті.

On 28 September, Chamberlain called on Hitler to invite him to Germany again to seek a solution through a summit involving the British, French, Germans, and Italians. Hitler replied favourably, and word of this response came to Chamberlain as he was winding up a speech in the House of Commons which sat in gloomy anticipation of war. Chamberlain informed the House of this in his speech. The response was a passionate demonstration, with members cheering Chamberlain wildly. Even diplomats in the galleries applauded. Lord Dunglass later commented, "There were a lot of appeasers in Parliament that day." On the morning of 29 September Chamberlain left Heston Aerodrome (to the east of today's Heathrow Airport) for his third and final visit to Germany. On arrival in Munich the British delegation was taken directly to the Führerbau, where Daladier, Mussolini, and Hitler soon arrived. The four leaders and their translators held an informal meeting; Hitler said that he intended to invade Czechoslovakia on 1 October. Mussolini distributed a proposal similar to Hitler's Bad Godesberg terms. In reality, the proposal had been drafted by German officials and transmitted to Rome the previous day. The four leaders debated the draft and Chamberlain raised the question of compensation for the Czechoslovak government and citizens, but Hitler refused to consider this. The leaders were joined by advisors after lunch, and hours were spent on long discussions of each clause of the "Italian" draft agreement. Late that evening the British and French left for their hotels, saying that they had to seek advice from their respective capitals. Meanwhile, the Germans and Italians enjoyed the feast which Hitler had intended for all the participants. During this break, Chamberlain advisor Sir Horace Wilson met with the Czechoslovaks; he informed them of the draft agreement and asked which districts were particularly important to them. The conference resumed at about 10 pm and was mostly in the hands of a small drafting committee. At 1:30 am the Munich Agreement was ready for signing, though the signing ceremony was delayed when Hitler discovered that the ornate inkwell on his desk was empty. Chamberlain and Daladier returned to their hotel and informed the Czechoslovaks of the agreement. The two prime ministers urged quick acceptance by the Czechoslovaks of the agreement, since the evacuation by the Czechs was to begin the following day. At 12:30 pm the Czechoslovak government in Prague objected to the decision but agreed to its terms.

Кейінгі оқиғалар мен қабылдау

Before leaving the Führerbau, Chamberlain requested a private conference with Hitler. Hitler agreed, and the two met at Hitler's apartment in the city later that morning. Chamberlain urged restraint in the implementation of the agreement and requested that the Germans not bomb Prague if the Czechs resisted, to which Hitler seemed agreeable. Chamberlain took from his pocket a paper headed "Anglo–German Agreement", which contained three paragraphs, including a statement that the two nations considered the Munich Agreement "symbolic of the desire of our two peoples never to go to war again." According to Chamberlain, Hitler interjected "Ja! Ja!" ("Yes! Yes!"). The two men signed the paper then and there. When, later that day, German foreign minister Joachim von Ribbentrop remonstrated with Hitler for signing it, the Führer replied, "Oh, don't take it so seriously. That piece of paper is of no further significance whatever." Chamberlain, on the other hand, patted his breast pocket when he returned to his hotel for lunch and said, "I've got it!" Word leaked of the outcome of the meetings before Chamberlain's return, causing delight among many in London but gloom for Churchill and his supporters. Chamberlain returned to London in triumph. Large crowds mobbed Heston, where he was met by the Lord Chamberlain, the Earl of Clarendon, who gave him a letter from King George VI assuring him of the Empire's lasting gratitude and urging him to come straight to Buckingham Palace to report. The streets were so packed with cheering people that it took Chamberlain an hour and a half to journey the 9 mile (14 km) from Heston to the Palace. After reporting to the King, Chamberlain and his wife appeared on the Palace balcony with the King and Queen. He then went to Downing Street; both the street and the front hall of Number 10 were packed. As he headed upstairs to address the crowd from a first floor window, someone called to him, "Neville, go up to the window and say 'peace for our time'." Chamberlain turned around and responded, "No, I don't do that sort of thing." Nevertheless, in his statement to the crowd, Chamberlain recalled the words of his predecessor, Benjamin Disraeli, upon the latter's return from the Congress of Berlin:

King George issued a statement to his people, "After the magnificent efforts of the Prime Minister in the cause of peace it is my fervent hope that a new era of friendship and prosperity may be dawning among the peoples of the world." When the King met Duff Cooper, who resigned as First Lord of the Admiralty over the Munich Agreement, he told Cooper that he respected people who had the courage of their convictions, but could not agree with him. He wrote to his mother, Queen Mary, that "the Prime Minister was delighted with the results of his mission, as are we all." She responded to her son with anger against those who spoke against Chamberlain: "He brought home peace, why can't they be grateful?" Most newspapers supported Chamberlain uncritically, and he received thousands of gifts, from a silver dinner service to many of his trademark umbrellas. The Commons discussed the Munich Agreement on 3 October. Though Cooper opened by setting forth the reasons for his resignation and Churchill spoke harshly against the pact, no Conservative voted against the government. Only between 20 and 30 abstained, including Churchill, Eden, Cooper, and Harold Macmillan.

Соғысқа апаратын жол (1938 жылдың қазаны - 1939 жылдың тамызы)

Мюнхеннен кейін Чемберлен абайлап қарулануды жалғастырды. 1938 жылдың қазан айының басында ол министрлер кабинетіне: "Біз басқа елдер де осылай әрекет ететіндігіне көз жеткізгенше, ел қайта қарулануды тоқтату ақымақтық болар еді. Сондықтан, әлсіздігіміз жойылғанша, бір сәтке де күш салмаймыз". Қазан айының соңында ол өнеркәсіпті соғыс жағдайына келтіру туралы шақыруларға қарсылық білдірді, бұл әрекет Гитлерге Чемберленнің Мюнхеннен кетуге шешім қабылдағанын көрсетеді деп сенді. Чемберлен Мюнхенде Гитлермен қол қойған келісім Еуропадағы дауларды жалпы реттеуге әкеледі деп үміттенді, бірақ Гитлер келісімді іске асыруға ешқандай қызығушылық танытпады. Мюнхеннен кейін бірден жалпы сайлау өткізуді қарастырған Чемберлен оның орнына кабинетті қайта құрастырды. Жыл соңына қарай, қоғамдық алаңдаушылық Чемберленді "бұл ыңғайсыз және қанағаттанбаған Қоғамдық палатадан жалпы сайлау арқылы арылу" "өз-өзіне қол жұмсау" болады деген тұжырымға әкелді. Гитлер "Райх" Судет жерін өзіне сіңіріп алған кезде тыныш тұрғанына қарамастан, Чемберленді сыртқы саясат мәселелері алаңдата берді. Ол француздарды қарулануды жеделдетуге және Муссолини Гитлерге оң әсер етуіне көндіру үшін Париж мен Римге сапар жасады. Сыртқы істер министрі лорд Галифакс бастаған оның бірнеше кабинет мүшелері татуластыру саясатынан бас тарта бастады. Галифакс қазір Мюнхеннің "еуропалық соғыстан гөрі жақсы" болғанына сенімді болды, бірақ "жаман және қорқынышты іс" болды. 1938 жылы 9 қарашада Кристалл түнінде болған қасірет туралы қоғамдық наразылық Гитлермен "жақындасуға" тырысуды қабылдауға болмайтын жағдайға айналдырды, бірақ Чемберлен өз үмітін жоғалтпады. Германиямен татуласуға үміттенген Чемберлен 1939 жылы 28 қаңтарда Бирмингемде маңызды сөз сөйлеп, халықаралық бейбітшілікке деген тілегін білдірді және Берхтесгадендегі Гитлерге алдын ала көшірмесін жіберді. Гитлер жауап берген сияқты; 1939 жылы 30 қаңтарда "Рейхстагқа" сөйлеген сөзінде ол "ұзақ тыныштық" қалағанын айтты. Чемберлен Мюнхеннен бері британдық қорғаныстың жақсаруы диктаторды келіссөз үстеліне алып келеді деп сендірді. Бұл сенімді Германияның бір лауазымды адамының Ұлыбританияда емделу үшін келген соң Берлиндегі елші Хендерсонды қарсы алған сөздері де нығайтты. Чемберлен 22 ақпанда Блэкбернде халықтар өздерінің келіспеушіліктерін сауда арқылы шешеді деп үміттенген сөйлеген сөзін айтты және оның пікірлері неміс газеттерінде басылып шыққанда қуанышты болды. Мәселелер жақсара бастаған кезде Чемберленнің Қоғамдар палатасындағы билігі берік болды және ол 1939 жылдың соңында өтетін сайлауда үкімет "үйіне шабуылға" түсетіндігіне сенімді болды. 1939 жылы 15 наурызда Германия Чехияның Богемия мен Моравия провинцияларына, соның ішінде Прагаға шабуыл жасады. Чамберленнің алғашқы парламенттік реакциясы биограф Ник Смарттың айтуынша, "әлсіз" болса да, 48 сағат ішінде ол неміс агрессиясына қарсы күшейіп сөйледі. 17 наурызда Бермингемдегі тағы бір сөзінде Чемберлен Гитлер "дүниеге күшпен үстемдік етуге" тырысатынын ескертті және "соғыс ақылсыз және қатыгез нәрсе деп санайтындықтан, ұлт өзінің күшін жоғалтты деп ойлаудан гөрі үлкен қателік жасалмауы мүмкін, егер ол ешқашан жасалса, мұндай сынға қарсы тұру үшін өзінің күш-қуатын барынша қолдамайды". Премьер-министр Чехословакияға шабуыл жасау "ескі қаһармандықтың соңы ма, әлде жаңасының басталуы ма" және ол "дүниеге күшпен билік ету әрекеті бағытындағы қадам ба" деген сұрақ қойды. Колониялық министр Малкольм Макдональд "премьер-министр бір кездері тыныштықты нық жақтаған болса, қазір ол соғысқа деген көзқарасын өзгертті" деді. Бұл сөзді Ұлыбританияда кеңінен қолдап, қарулы күштерге шақыру айтарлықтай өсті. Чемберлен Гитлерді соғыстан сақтайтын құрал ретінде Еуропаның қалған елдері арасында өзара байланысты қорғаныс келісімдерін құруды бастады. Ол Ұлыбритания, Франция, КСРО және Польша арасында келісімге қол жеткізуге тырысты, егер оның тәуелсіздігіне қауіп төнсе, алғашқы үшеуі Польшаға көмекке барады, бірақ Польшаның Кеңес Одағына деген сенімсіздік бұл келіссөздердің сәтсіз аяқталуына әкелді. Керісінше, 1939 жылдың 31 наурызында Чемберлен британдық және француздық азаматтардың Палатасы Польшаның тәуелсіздігіне қауіп төндіретін кез келген іс-әрекет кезінде Польшаға барлық мүмкін көмекті ұсынатынын мәлімдеді. Одан кейінгі пікірталаста Эден ел биліктің артында біріккенін айтты. Тіпті Черчилль мен Ллойд Джордж да Чемберленнің үкіметі Польшаға кепілдік бергені үшін мақтады. Премьер-министр Гитлердің агрессиясынан сақтану үшін басқа да шаралар қабылдады. Ол Территориялық армияның мөлшерін екі есеге арттырды, қарулы күштерге жабдықтарды жылдам жеткізу үшін Жабдық министрлігін құрды және бейбіт уақыттағы әскерге шақыруды енгізді. Италияның 7 сәуірде Албанияға шабуыл жасауы Греция мен Румынияға кепілдік беруге әкелді. 17 маусымда Хэндли Пейдж 200 Hampden екі қозғалтқышты орташа бомбалаушыға тапсырыс алды, ал 3 қыркүйекте 1939 жылы британдық жағалауды қоршап тұрған радар станцияларының тізбегі толыққанды жұмыс істеді. Чемберлен Кеңес Одағымен әскери одақ құруға құлшынбады; ол Иосиф Сталинді идеологиялық тұрғыдан сенімсіз деп санады және соңғы кездегі Қызыл Армиядағы жаппай тазартулар ешқандай пайда әкелмейді деп ойлады. Оның кабинетінің көп бөлігі мұндай одақты жақтады, және Польша ағылшын-кеңес одағына қарсылығын қайтарғанда, Чемберлен одан басқа амал жоқ болды. Кеңес Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотовпен болған келіссөздер, оған Ұлыбритания тек төмен деңгейлі делегацияны жіберді, бірнеше айға созылды және 14 тамызда 1939 жылы Польша мен Румыния өз аумақтарында кеңес әскерлерінің орналасуына рұқсат бермегеннен кейін сәтсіз аяқталды. Осы келіссөздердің сәтсіз аяқталуынан бір апта өткен соң, Кеңес Одағы мен Германия Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойды, елдерді бір-біріне қарсы агрессия жасамауға міндеттендірді. Жасырын келісім соғыс жағдайында Польшаны бөліп алды. Чемберлен кеңес-неміс "жақындасуы" туралы қауесеттерге немқұрайлы қарады және жарияланған пактіге қатысты, ол Ұлыбританияның Польшаға қатысты міндеттемелеріне ешқандай әсер етпейді деді. 23 тамызда 1939 жылы Чемберлен Хендерсонға Гитлерге Ұлыбритания Польшаға қатысты өзінің міндеттемелерін орындауға толық дайын екенін айтқан хатты жеткізуді тапсырды. Гитлер өзінің генералдарына Польшаға шабуылға дайындалуды бұйырды, оларға: "Біздің жауымыз - ұсақ құрттар. Мен оларды Мюнхенде көрдім" деді.

In the aftermath of Munich, Chamberlain continued to pursue a course of cautious rearmament. He told the Cabinet in early October 1938, "[I]t would be madness for the country to stop rearming until we were convinced that other countries would act in the same way. For the time being, therefore, we should relax no particle of effort until our deficiencies had been made good." Later in October, he resisted calls to put industry on a war footing, convinced that such an action would show Hitler that Chamberlain had decided to abandon Munich. Chamberlain hoped that the understanding he had signed with Hitler at Munich would lead toward a general settlement of European disputes, but Hitler expressed no public interest in following up on the accord. Having considered a general election immediately following Munich, Chamberlain instead reshuffled his Cabinet. By the end of the year, public concerns caused Chamberlain to conclude that "to get rid of this uneasy and disgruntled House of Commons by a General Election" would be "suicidal". Despite Hitler's relative quietness as the "Reich" absorbed the Sudetenland, foreign policy concerns continued to preoccupy Chamberlain. He made trips to Paris and Rome, hoping to persuade the French to hasten their rearmament and Mussolini to be a positive influence on Hitler. Several of his Cabinet members, led by Foreign Secretary Lord Halifax, began to draw away from the appeasement policy. Halifax was by now convinced that Munich, though "better than a European war," had been "a horrid business and humiliating". Public revulsion over the pogrom of Kristallnacht on 9 November 1938 made any attempt at a "rapprochement" with Hitler unacceptable, though Chamberlain did not abandon his hopes. Still hoping for reconciliation with Germany, Chamberlain made a major speech in Birmingham on 28 January 1939, in which he expressed his desire for international peace, and had an advance copy sent to Hitler at Berchtesgaden. Hitler seemed to respond; in his "Reichstag" speech on 30 January 1939, he stated that he wanted a "long peace". Chamberlain was confident that improvements in British defence since Munich would bring the dictator to the bargaining table. This belief was reinforced by a German official's conciliatory speech welcoming Ambassador Henderson back to Berlin after an absence for medical treatment in Britain. Chamberlain responded with a speech in Blackburn on 22 February hoping that the nations would resolve their differences through trade, and was gratified when his comments were printed in German newspapers. With matters appearing to improve, Chamberlain's rule over the House of Commons was firm and he was convinced the government would "romp home" in a late 1939 election. On 15 March 1939, Germany invaded the Czech provinces of Bohemia and Moravia, including Prague. Though Chamberlain's initial parliamentary response was, according to biographer Nick Smart, "feeble," within 48 hours he had spoken more forcefully against the German aggression. In another Birmingham speech, on 17 March, Chamberlain warned that Hitler was attempting to "dominate the world by force" and that "no greater mistake could be made than to suppose that because it believes war to be a senseless and cruel thing the nation has so lost its fibre that it will not take part to the utmost of its power in resisting such a challenge if it were ever made." The Prime Minister questioned whether the invasion of Czechoslovakia was "the end of an old adventure, or the beginning of a new" and whether it was "a step in the direction of an attempt to dominate the world by force." Colonial Secretary Malcolm MacDonald said, "whereas the Prime Minister was once a strong advocate of peace, he has now definitely swung around to the war point of view." This speech was met with widespread approval in Britain and recruitment for the armed services increased considerably. Chamberlain set out to build an interlocking series of defence pacts among the remaining European countries as a means of deterring Hitler from war. He sought an agreement among Britain, France, the USSR, and Poland, whereby the first three would go to the assistance of Poland if her independence were threatened, but Polish mistrust of the Soviet Union caused those negotiations to fail. Instead, on 31 March 1939, Chamberlain informed an approving House of Commons of British and French guarantees that they would lend Poland all possible aid in the event of any action which threatened Polish independence. In the ensuing debate, Eden stated that the nation was now united behind the government. Even Churchill and Lloyd George praised Chamberlain's government for issuing the guarantee to Poland. The Prime Minister took other steps to deter Hitler from aggression. He doubled the size of the Territorial Army, created a Ministry of Supply to expedite the provision of equipment to the armed forces, and instituted peacetime conscription. The Italian invasion of Albania on 7 April 1939 led to guarantees being given to Greece and Romania. On 17 June 1939, Handley Page received an order for 200 Hampden twin engined medium bombers, and by 3 September 1939, the chain of radar stations girding the British coast was fully operational. Chamberlain was reluctant to seek a military alliance with the Soviet Union; he distrusted Joseph Stalin ideologically and felt that there was little to gain, given the recent massive purges in the Red Army. Much of his Cabinet favoured such an alliance, and when Poland withdrew her objection to an Anglo–Soviet alliance, Chamberlain had little choice but to proceed. The talks with Soviet foreign minister Vyacheslav Molotov, to which Britain sent only a low level delegation, dragged on over several months and eventually foundered on 14 August 1939 when Poland and Romania refused to allow Soviet troops to be stationed on their territories. A week after the failure of these talks, the Soviet Union and Germany signed the Molotov–Ribbentrop Pact, committing the countries to non aggression toward each other. A secret agreement divided up Poland in the event of war. Chamberlain had disregarded rumours of a Soviet–German "rapprochement" and was dismissive of the publicly announced pact, stating that it in no way affected British obligations toward Poland. On 23 August 1939, Chamberlain had Henderson deliver a letter to Hitler telling him that Britain was fully prepared to comply with its obligations to Poland. Hitler instructed his generals to prepare for an invasion of Poland, telling them, "Our enemies are small worms. I saw them at Munich."

Соғыс жариялау

1939 жылдың 1 қыркүйегінде таңертең Германия Польшаға шабуыл жасады. Сол күні таңертең Британдық кабинет отырыс өткізіп, Германияға ескерту жолдады: егер ол Польша аумағынан шықпаса, Ұлыбритания Польшаға қатысты өзінің міндеттемелерін орындайды. Төменгі палата кешкі сағат 6-да жиналғанда Чемберлен мен Лейбористтік партияның жетекші орынбасары Артур Гринвуд (ауру Клемент Атлидің орнына) үлкен құшақтаумен палатаға кірді. Чемберлен эмоциялық сөз сөйлеп, қақтығысқа Гитлерді кінәлады. Бірден соғыс жарияланбады. Францияның сыртқы істер министрі Жорж Бонне Францияның Парламенті 2 қыркүйек күні кешке жиналғанша ештеңе жасай алмайтынын мәлімдеді. Бонне итальяндықтар ұсынған Мюнхен үлгісіндегі саммитқа қолдау табуға тырысты. Британдық кабинет Гитлерге дереу ультиматум қоюды талап етті және егер әскерлер 2 қыркүйектің соңына дейін шығарылмаса, соғыс жарияланады. Чемберлен мен Галифакс Париждегі Бонненің өтініштеріне көніп, Францияға жұмылдыру мен эвакуацияға көбірек уақыт керек екеніне сене бастады. Чемберлен ультиматумның мерзімін кейінге жылдырды, ол, шындығында, әлі берілмеген еді. Чемберленнің Төменгі палатаға жасаған ұзақ мәлімдемесінде ультиматум туралы ештеңе айтылмады, сондықтан ол палатада жағымсыз қабылданды. Гринвуд "жұмысшы табы үшін сөйлеуге" көтерілгенде, консерваторлық оппозицияның депутаты және бұрынғы Әскери-теңіз министрі Лео Амери: "Англия үшін сөйле, Артур!" деп айқайлады, бұл премьер-министрдің олай істемейтінін білдіреді. Чемберлен телефон байланысының қиындықтары Парижбен байланыс орнатуды қиындатып отырғанын айтты және француздықтардың әлсіреп бара жатқаны туралы қорқынышты сейілтуге тырысты. Ол көп сәттілікке жете алмады, өйткені көптеген депутаттар Бонненің күш-жігерін білді. Кейіннен Ұлттық лейбористтік партияның депутаты және күнделік жазушы Гарольд Николсон: "Ол сол бірнеше минутта өзінің беделін жоғалтты" деп жазды. Осы кейкелеулер Чемберленнің Гитлермен келісімге келуге тағы да тырысады деген қорқынышқа орын берді. Чемберленнің соңғы бейбіт кезеңдегі кабинеті сол түні сағат 11:30-да, сыртта дауыл болғанда отырыс өткізді және ультиматумды келесі күні таңғы сағат тоғызда Берлинде табыстауға, ал екі сағаттан кейін, Төменгі палата отырысы басталар алдында күшіне енуіне шешім берді. 1939 жылдың 3 қыркүйегінде сағат 11:15-те Чемберлен радио арқылы халыққа сөйлеп, Ұлыбританияның Германиямен соғыста екенін жариялады.

Germany invaded Poland in the early morning of 1 September 1939. The British Cabinet met late that morning and issued a warning to Germany that unless it withdrew from Polish territory the UK would carry out its obligations to Poland. When the House of Commons met at 6:00 pm, Chamberlain and Labour deputy leader Arthur Greenwood (deputising for the sick Clement Attlee) entered the chamber to loud cheers. Chamberlain spoke emotionally, laying the blame for the conflict on Hitler. No formal declaration of war was immediately made. French foreign minister Georges Bonnet stated that France could do nothing until its parliament met on the evening of 2 September. Bonnet was trying to rally support for a Munich style summit proposed by the Italians to be held on 5 September. The British Cabinet demanded that Hitler be given an ultimatum at once and if troops were not withdrawn by the end of 2 September, war would be declared forthwith. Chamberlain and Halifax were convinced by Bonnet's pleas, from Paris, that France needed more time for mobilisation and evacuation. Chamberlain postponed the expiry of the ultimatum which had, in fact, not yet been served. Chamberlain's lengthy statement to the House of Commons made no mention of an ultimatum and was consequently poorly received by the House. When Greenwood rose to "speak for the working classes," Conservative backbencher and former First Lord of the Admiralty Leo Amery shouted, "Speak for England, Arthur!" implying that the Prime Minister was not doing so. Chamberlain replied that telephone difficulties were making it hard to communicate with Paris and tried to dispel fears that the French were weakening. He had little success; too many members knew of Bonnet's efforts. National Labour MP and diarist Harold Nicolson later wrote, "In those few minutes he flung away his reputation." The seeming delay gave rise to fears that Chamberlain would again seek a settlement with Hitler. Chamberlain's last peacetime Cabinet met at 11:30 that night, with a thunderstorm raging outside, and determined that the ultimatum would be presented in Berlin at nine o'clock the following morning—to expire two hours later, before the House of Commons convened at noon. At 11:15 am, 3 September 1939, Chamberlain addressed the nation by radio, stating that the United Kingdom was at war with Germany:

Сол түстен кейін Чемберлен 120 жылдан астам уақыттан бері Төменгі палатаның алғашқы жексенбілік сессиясында сөз сөйледі. Ол үнсіз палатаға жасаған мәлімдемесінде, тіпті қарсыластары да "тыйым салынған және тиімді" деп атады:

"Фейк соғысы"

Чемберлен соғыс кабинетін құрып, Лейбористік және Либералдық партияларды үкіметке қосылуға шақырды, бірақ олар бас тартты. Ол Черчилльді Адмиралтействоның бірінші лорды ретінде кабинетке қайтарды, сонымен қатар оған Соғыс кабинетінде орын берді. Чемберлен Иденге де үкіметтік лауазым – доминиондар хатшысы қызметін берді, бірақ оны кішкентай Соғыс кабинетіне кіргізбеді. Жаңа бірінші лорд премьер-министрді ұзақ хаттармен толқытты. Чемберлен Черчилльді көптеген ескертулер жібергені үшін сынады, өйткені олар күн сайын Соғыс кабинетінде кездесетін. Чемберлен күдіктенді, кейін соғыстан кейін бұл дұрыс екені дәлелденді, "осы хаттар ол жасайтын кітапқа сілтеме беру үшін жазылған". Чемберлен Черчилльдің кейбір жоспарларын, мысалы, "Кэтерина" операциясын тоқтатып, Балтық теңізіне үш зәулім бронекөлденең соғыс кемесін, авианосец пен басқа да көмекші кемелермен бірге Германияға темір кенін тасымалдауды тоқтату мақсатымен жіберуге рұқсат бермеді. Теңіз соғысы британдықтар қатысқан алғашқы айлардағы жалғыз маңызды майдан болғандықтан, бірінші лордтың аяусыз, жеңіске жетуге бағытталған соғысқа деген ықыласы оны қоғамдық санада және парламенттік әріптестері арасында болашақ көшбасшы ретінде бекітті. Батыстағы құрлықтағы әрекеттердің азаюына байланысты соғыстың алғашқы айлары "Борыш соғысы" деп аталды, кейін журналистер оны "Фейк соғыс" деп атады. Чемберлен, көптеген одақтас шенеуніктер мен генералдар сияқты, соғыстың Германияға экономикалық қысым көрсету арқылы, блокада арқылы салыстырмалы түрде жылдам жеңілуге болатынына сенді, сонымен қатар қайта қарулануды жалғастыру қажеттігін түсінді. Премьер-министр британ экономикасын тым көп өзгертуге құлшынбады. Үкімет төтенше соғыс бюджетін ұсынды, оған қатысты Чемберлен "соғысты жеңу ғана маңызды, бірақ осы процесте банкротқа ұшырауымыз мүмкін" деді. 1939 жылдың қыркүйегінен 1940 жылдың наурызына дейін мемлекеттік шығындар инфляция деңгейінен асып кетпеді. Осы қиындықтарға қарамастан, Чемберленнің қолдау деңгейі 1940 жылдың сәуірінде 68%-ға және шамамен 60%-ға жетті.

Chamberlain instituted a War Cabinet and invited the Labour and Liberal parties to join his government, but they declined. He restored Churchill to the Cabinet as First Lord of the Admiralty, with a seat in the War Cabinet. Chamberlain also gave Eden a government post (dominions secretary) but not a seat in the small War Cabinet. The new First Lord deluged the Prime Minister with a sea of lengthy memos. Chamberlain castigated Churchill for sending so many memos, as the two met in War Cabinet every day. Chamberlain suspected, correctly as it proved after the war, that "these letters are for the purpose of quotation in the Book that he will write hereafter." Chamberlain also deterred some of Churchill's plans, such as Operation Catherine, which would have sent three heavily armoured battleships into the Baltic Sea with an aircraft carrier and other support vessels as a means of stopping shipments of iron ore to Germany. With the naval war the only significant front involving the British in the early months of the conflict, the First Lord's obvious desire to wage a ruthless, victorious war established him as a leader in waiting in the public consciousness and among parliamentary colleagues. With little land action in the west, the initial months of the war were dubbed the "Bore War", later renamed the "Phoney War" by journalists. Chamberlain, in common with most Allied officials and generals, felt the war could be won relatively quickly by keeping economic pressure on Germany through a blockade while continuing rearmament. The Prime Minister was reluctant to go too far in altering the British economy. The government submitted an emergency war budget about which Chamberlain stated, "the only thing that matters is to win the war, though we may go bankrupt in the process." Government expenditures rose by little more than the rate of inflation between September 1939 and March 1940. Despite these difficulties, Chamberlain still enjoyed approval ratings as high as 68% and almost 60% in April 1940.

Төмендеу

1940 жылдың басында одақтастар бейтарап Норвегияның солтүстік бөлігін, соның ішінде маңызды Нарвик портын, және Швецияның солтүстігіндегі Галливардағы темір кен орындарын басып алу мақсатындағы теңіз жорығын бекітті. Германия темір кенін негізінен осы жерден алғандықтан, Балтық теңізі қыста мұзымен қатып қалғанда, кен Нарвик порты арқылы оңтүстікке жіберілетін. Одақтастар жоспарларын Норвегия суларына мина қоюдан бастауды көздеді, осылайша Норвегияда Германияның реакциясын тудырып, содан кейін елдің көп бөлігін басып алуға ниеттенді. Бірақ одақтастар күтпегендей, Германия да Норвегияны басып алуды жоспарлаған еді. 9 сәуірде неміс әскерлері Данияны басып алып, Норвегияға шабуыл жасады. Германия күштері елдің үлкен бөлігін жылдам басып алды. Одақтастар Норвегияға әскер жіберді, бірақ көп табысқа жете алмады. 26 сәуірде Соғыс кабинеті әскерлерді кері қайтаруға бұйрық берді. Премьер-министрдің қарсыластары Уитсон демалысының мәжілісін Чемберленге қарсы наразылыққа айналдыруға шешім қабылдады және ол жоспарды естіген кезде ашуға іш толды. Бірақ Чемберлен күресуге бел буды. 7 мамырда басталған «Норвегия пікірталасы» екі күнге созылды. Пікірталас барысында Чемберленнің сөздері сияқты алғашқы сөздер ерекше көзге түспеді, бірақ Портсмут-Норттен сайланған флот адмиралы сэр Роджер Кейс, толық әскери формасында, Норвегия жорығын өткізудегі кемшіліктерді ашып айтты, бірақ сынға Шерчилльді қоспады. Содан кейін Лео Амери сөзін Оливер Кромвельдің Ұзақ Парламентті тарату туралы сөздерін қайталап аяқтады: «Сіздер тым ұзақ отырдыңыздар, енді ешқандай жақсылыққа үлес қоса алмайсыз. Кетіңіздер, мен осымен аяқтаймын. Құдай атынан, кетіңіздер!» Лейбористер палатаны бөлуге дауыс беретінін жариялағанда, Чемберлен өзінің «достарына – және осы палатада әлі де достарым бар – бүгін үкіметті қолдауларына шақырды». «Достар» деген сөз партиялық әріптестерге сілтеме жасау үшін қолданылатын дәстүрлі термин болғандықтан, және биограф Роберт Селфтің айтуынша, көптеген депутаттар оны осылай түсінді, сондықтан Чемберленнің «соғыс жағдайының ауырлығы ұлттық бірлікке талап еткен кезде» партиялық адалдыққа сілтеме жасауы «қателік болды». Ллойд Джордж шабуылға қосылды, ал Шерчилль үкіметті қолдап, құлшыныспен сөз сөйледі. Дауыс беру кезінде, әдетте 200-ден астам көпшілігі бар үкімет, бар болғаны 81 дауыспен жеңіске жетті, ал үкіметтік міндеттеме алған 38 депутат қарсы дауыс берді, 20-дан 25-ке дейін дауыс бермеді. Чемберлен 9 мамырдың көп бөлігін министрлер кабинетімен кездесулерге арнады. Көптеген консерватор депутаттар, тіпті үкіметке қарсы дауыс бергендер де, 9 мамырда және одан кейінгі күндері Чемберленнің отставкаға кетуін қаламайтындарын, керісінше оның үкіметін қайта құруға тырысатындарын көрсетті. Чемберлен Лейборист партиясы оның үкіметіне қосылуға дайын болмаса, отставкаға кететінін шешті, сондықтан ол сол күні кешке Эттлимен кездесті. Эттли келіспеді, бірақ Борнмут қаласында өткізіліп жатқан Ұлттық атқару комитетімен кеңесуге келісті. Чемберлен келесі премьер-министр ретінде Галифаксты жақтырды, бірақ Галифакс Лордтар палатасындағы орнының Қоғамдар палатасындағы тиімділігін шектеуі мүмкін деп ойлап, өзінің талаптарын ілгерілетуге құштар болған жоқ, ал Шерчилль таңдау ретінде пайда болды. Келесі күні Германия төмен елдерді басып алды, ал Чемберлен лауазымында қалуды ойлады. Эттли Лейбористер Чемберлен басшылығымен қызмет етпейтінін растады, бірақ олар басқа біреудің басшылығымен қызмет етуге дайын болды. Сондықтан Чемберлен Букингем сарайына барып, отставкаға кетеді және патшаға Шерчилльді шақыруды ұсынды. Шерчилль кейін Чемберленге патшаға Галифаксты шақыруға кеңес бермегені үшін ризашылығын білдірді, өйткені ол үкіметтік депутаттардың көпшілігінің қолдауын алған болар еді. Сол күні кешке Чемберлен отставкасы туралы хабарлама таратып, Елизавета патшайымның қызы, Елизавета ханшайымы, хабарламаны естігенде жылағанын айтты. Шерчилль Чемберленнің елдің қиын кезінде оған қолдау көрсеткені үшін ризашылығын білдіру үшін хат жазды, ал Чемберлен мен Ллойд Джоржтан басқа жалғыз тірі бұрынғы премьер-министр Болдуин: «Біз екі апта бұрын ғана сөйлескеннен бері сіз оттан өтіп, таза алтыннан шықтыңыз» деп жазды.

In early 1940 the Allies approved a naval campaign designed to seize the northern part of Norway, a neutral country, including the key port of Narvik, and possibly also to seize the iron mines at Gällivare in northern Sweden, from which Germany obtained much of its iron ore. As the Baltic froze in winter, the iron ore was then sent south by ship from Narvik. The Allies planned to begin by mining Norwegian waters, thus provoking a German reaction in Norway, and then would occupy much of the country. Unforeseen by the Allies, Germany had also planned to occupy Norway, and on 9 April German troops occupied Denmark and began an invasion of Norway. German forces quickly overran much of the country. The Allies sent troops to Norway, but they met with little success, and on 26 April the War Cabinet ordered a withdrawal. The Prime Minister's opponents decided to turn the adjournment debate for the Whitsun recess into a challenge to Chamberlain, who soon heard about the plan. After initial anger, Chamberlain determined to fight. What became known as the "Norway debate" opened on 7 May, and lasted for two days. The initial speeches, including Chamberlain's, were nondescript, but Admiral of the Fleet Sir Roger Keyes, member for Portsmouth North, in full uniform, delivered a withering attack on the conduct of the Norway campaign, though he excluded Churchill from criticism. Leo Amery then delivered a speech which he concluded by echoing Oliver Cromwell's words on dissolving the Long Parliament: "You have sat here too long for any good you are doing. Depart, I say, and let us have done with you. In the name of God, go!" When Labour announced that they would call for a division of the House of Commons, Chamberlain called upon his "friends—and I still have some friends in this House—to support the Government tonight." Because the use of the word "friends" was a conventional term to refer to party colleagues, and, according to biographer Robert Self, many MPs took it that way, it was an "error of judgment" for Chamberlain to refer to party loyalty "when the gravity of the war situation required national unity." Lloyd George joined the attackers, and Churchill concluded the debate with a vigorous speech in support of the government. When the division took place, the government, which had a normal majority of over 200, prevailed by only 81, with 38 MPs in receipt of the government whip voting against it, with between 20 and 25 abstaining. Chamberlain spent much of 9 May in meetings with his Cabinet colleagues. Many Conservative MPs, even those who had voted against the government, indicated on 9 May and in the days following that they did not wish Chamberlain to depart but rather would seek to reconstruct his government. Chamberlain decided that he would resign unless the Labour Party was willing to join his government, and so he met with Attlee later that day. Attlee was unwilling, but agreed to consult his National Executive then meeting in Bournemouth. Chamberlain favoured Halifax as the next prime minister, but Halifax proved reluctant to press his own claims thinking that his position in the House of Lords would limit his effectiveness in the House of Commons, and Churchill emerged as the choice. The following day, Germany invaded the Low Countries and Chamberlain considered remaining in office. Attlee confirmed that Labour would not serve under Chamberlain, though they were willing to serve under someone else. Accordingly, Chamberlain went to Buckingham Palace to resign and advise the King to send for Churchill. Churchill later expressed gratitude to Chamberlain for not advising the King to send for Halifax, who would have commanded the support of most government MPs. In a resignation broadcast that evening, Chamberlain told the nation,

Queen Elizabeth told Chamberlain that her daughter, Princess Elizabeth, wept as she heard the broadcast. Churchill wrote to express his gratitude for Chamberlain's willingness to stand by him in the nation's hour of need, and Baldwin, the only living former prime minister besides Chamberlain and Lloyd George, wrote, "You have passed through fire since we were talking together only a fortnight ago, and you have come out pure gold."

Кеңес Төрағасы

Кәдімгі тәжірибеден айырмашылығы, Чемберлен ешқандай отставкаға шығу туралы мақтау қағаздарын шығарған жоқ. Чемберлен Консервативтік партияның көшбасшысы болып қала бергендіктен және көптеген депутаттар оны әлі де қолдай келіп, жаңа премьер-министрге сенімсіздікпен қарағандықтан, Черчилль Чемберленнің адал жақтастарынан тазалау жасаудан бас тартты. Черчилль Чемберленнің Қаржы министрі қызметіне оралуын қалады, бірақ ол бұл Лейбористік партиямен қиындықтарға әкелетініне көз жеткізді. Оның орнына ол Кеңес Лорд-президенті лауазымын және бес мүшеден құралған Соғыс кабинетіндегі орынды қабылдады. Чемберлен 1940 жылдың 13 мамырында, орнынан кеткеннен кейін алғаш рет Парламентке келгенде, "депутаттар басын жоғалтты, айқайлады, құттықтады, бұйрық қағаздарын сілтеп, оның қабылдауы шын мәніндегі құрмет көрсету болды". Палата Черчилльді салқын қарсы алды; оның Палатаға арналған маңызды сөздерінің кейбіреулері, мысалы "Біз жағажайларда соғысамыз" дегені, жартылай ғана ықыласпен қарсы алынды. Чемберленнің биліктен құлауы оны терең күйзеліске ұшыратты; ол: "Мүмкін, көптеген адамдар осыншалықты қысқа мерзімде осындай тағдыр өзгергенін білмеген шығар" деп жазды. Ол әсіресе Чекерстің жоғалуына өкінді, өйткені ол "мен өте бақытты болған жер" еді, бірақ 19 маусымда Чемберлендердің қоштасу сапарынан кейін ол "Қазір осыны істегенім үшін қанағаттандым және Чекерсті есімнен шығарамын" деп жазды. Лорд-президент ретінде Чемберлен ішкі мәселелер бойынша үлкен жауапкершілікті өз мойнына алды және Черчилльдің көптеген сапарлары кезінде Соғыс кабинетінің төрағасы болды. Атли кейінірек оны "бізге деген ашу-ызасы болмаған" деп еске алды. "Ол өте жақсы жұмыс істеді: жақсы төраға, жақсы комитет мүшесі, әрқашан іскерлікпен жұмыс істеді". Лорд-президент комитетінің төрағасы ретінде ол соғыс кезеңіндегі экономикаға үлкен ықпал етті. Галифакс 1940 жылдың 26 мамырында Соғыс кабинетіне хабарлап, төменгі елдер жаулап алынғанын және француз премьер-министрі Поль Рейно Францияның қарулы келісімге қол қоюға мәжбүр болуы мүмкін екенін айтты, сондай-ақ әлі де бейтарап Италиямен дипломатиялық байланыс келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізу мүмкіндігін ұсынды. Галифакс оны тексеріп, тиімді ұсыныс алуға шақырды. Соғыс кабинетіндегі іс-қимыл бағыты туралы пікір алмасу үш күнге созылды; Чемберленнің соңғы күні жасаған мәлімдемесі, қабылданатын ұсыныс болуы екіталай екендігі және мәселені сол кезде одан әрі қарастырудың қажеті жоқ екендігі, Соғыс кабинетін келіссөздерден бас тартуға көндірді. 1940 жылдың мамырында Черчилль Ллойд Джорджты үкіметке шақыру туралы мәселені екі рет көтерді. Әр жолы Чемберлен олардың ұзақ жылдар бойына бір-біріне деген жек көрушілігіне байланысты, егер Ллойд Джордж министр болып тағайындалса, ол дереу зейнеткерлікке шығатынын мәлімдеді. Черчилль Ллойд Джорджты тағайындамады, бірақ маусымның басында Чемберленмен бұл мәселені қайта көтерді. Бұл жолы Чемберлен Ллойд Джорджтың тағайындалуына келісті, бірақ Ллойд Джордж өзара араздықты ұмытуға жеке кепілдік беруі керек еді. Ллойд Джордж Черчилльдің үкіметінде қызмет етуден бас тартты. Чемберлен өзінің Консервативтік партиясын Черчилльдің артынан біріктіру үшін жұмыс істеді, Бас жәбірлеуші Дэвид Маргессонмен бірге партия мүшелерінің премьер-министрге деген күдіктерін және жек көрушіліктерін жеңу үшін тырысты. 4 шілдеде британдықтардың француз флотына шабуыл жасағаннан кейін Черчилль Палатаға екі консервативті депутаттың ынтасымен зор құттықтаулармен кірді, ал премьер-министр мамыр айынан бері өзінің партиясынан алған алғашқы құттықтаудан қатты әсерленді. Черчилль оған деген адалдығын қайтарды, Лейбористік және Либералдық партиялардың Чемберленді үкіметтен қуу әрекеттерін қарастырудан бас тартты. Прессада Чемберленді сынаған кезде және Чемберлен Лейбористік партияның Парламенттің жақын арада өтетін құпия отырысын өзіне шабуыл жасау үшін пайдалануды көздегенін білгенде, ол Черчилльге өзін лейбористерге шабуылдау арқылы ғана қорғай алатынын айтты. Премьер-министр Лейбористік партиямен және баспасөзбен араласты, нәтижесінде сын тоқтады, Чемберленнің айтуынша, "кранды жабу сияқты" болды. 1940 жылдың шілдесінде "Като" псевдонимімен үш журналист (болашақтағы Лейбористік партияның көшбасшысы Майкл Фут, бұрынғы Либералдық партия депутаты Фрэнк Оуэн және консервативті Питер Ховард) жазған "Кіналылар" атты polemika жарияланды. Ол Ұлттық үкіметтің соғысқа жеткілікті дайындық жасамағанын айтып, оның жазбасына шабуыл жасады. Ол Чемберленді және басқа да министрлерді соғыстың басындағы британдық апаттарға себеп болды деп айыптады. Қысқа кітап 200 000 данадан астам сатылды, оның көптеген даналары қолдан қолға берілді және жарық көрген алғашқы айларда 27 басылымға жетті, бірақ бірнеше ірі кітап дүкендері оны сатпады. Тарихшы Дэвид Даттонның сөзіне сүйенсек, "оның Чемберленнің беделіне тигізген әсері, жалпы халықтың және ғалымдардың арасында зор болды". Чемберлен әдетте өте денсау болды, кейде подагра шабуылдары болған, бірақ 1940 жылдың шілдесіне қарай ол дерлік тұрақты түрде ауыру сезіне бастады. Ол емдеуге жүгінді және сол айдың соңында ауруханаға операцияға жатты. Хирургтар оның емделе алмайтын ішек рагы бар екенін анықтады, бірақ одан оны жасырды, оның оған қосымша операция қажет болмайды деп айтты. Чемберлен тамыздың ортасында жұмысын қайта бастады. Ол 9 қыркүйекте кеңсесіне оралды, бірақ қайтадан күшейген ауыру, сонымен қатар Лондонның түнгі бомбалауы, оны бомбалауға қарсы қорыққа баруға мәжбүр етті және демалуға мүмкіндік бермеді, нәтижесінде ол 19 қыркүйекте Лондонды соңғы рет тастап, Хекфилдтегі Хайфилд паркіне қайтып келді. Чемберлен 1940 жылдың 22 қыркүйегінде Черчилльге отставкаға кетемін деп мәлімдеді. Премьер-министр бастапқыда оны қабылдауға құлық танытпады, бірақ екеуі де Чемберленнің жұмысына орала алмайтынын түсінген соң, Черчилль оның отставкаға кетуіне рұқсат берді. Премьер-министр Чемберленнің британдық рыцарлықтың ең жоғары ордені – Подвязка орденін қабылдауға келісе ме деп сұрады, оның інісі осы орденнің мүшесі болған. Чемберлен бас тартты, "Мен әкем сияқты, қарапайым 'Чемберлен' болып өлгім келеді, ешқандай атақсыз" деді. Оған қалған аз уақыт ішінде Чемберлен зейнеткерлік туралы баспасөздің "қысқа, суық және көбінесе кемсітетін" пікірлеріне ашуланды, оның айтуынша, олар "адамға ешқандай қайыршылық білдірмей, тіпті оның артында трагедия болуы мүмкін екенін түсінбеген". Король мен Королева 14 қазан күні қайтыс болған адамды көру үшін Виндзордан келді. Чемберлен достары мен жақтастарынан жүздеген көңіл жайлы хаттар алды. Ол Чемберленнің үкіметінде Қаржы министрі болған Джон Саймонға хат жазды:

In a departure from usual practice, Chamberlain did not issue any resignation Honours list. With Chamberlain remaining leader of the Conservative Party, and with many MPs still supporting him and distrusting the new prime minister, Churchill refrained from any purge of Chamberlain loyalists. Churchill wished Chamberlain to return to the Exchequer, but he declined, convinced that this would lead to difficulties with the Labour Party. Instead, he accepted the post of Lord President of the Council with a seat in the shrunken five member War Cabinet. When Chamberlain entered the House of Commons on 13 May 1940, for the first time since his resignation, "MPs lost their heads, they shouted, they cheered, they waved their order papers, and his reception was a regular ovation." The House received Churchill coolly; some of his great speeches to the chamber, such as "We shall fight on the beaches," met with only half hearted enthusiasm. Chamberlain's fall from power left him deeply depressed; he wrote, "Few men can have known such a reversal of fortune in so short a time." He especially regretted the loss of Chequers as "a place where I have been so happy," though after a farewell visit there by the Chamberlains on 19 June, he wrote, "I am content now that I have done that, and shall put Chequers out of my mind." As lord president, Chamberlain assumed vast responsibilities over domestic issues and chaired the War Cabinet during Churchill's many absences. Attlee later remembered him as "free from any of the rancour he might have felt against us. He worked very hard and well: a good chairman, a good committeeman, always very businesslike." As chairman of the Lord President's Committee, he exerted great influence over the wartime economy. Halifax reported to the War Cabinet on 26 May 1940, with the Low Countries conquered and French prime minister Paul Reynaud warning that France might have to sign an armistice, that diplomatic contacts with a still neutral Italy offered the possibility of a negotiated peace. Halifax urged following up and seeing if a worthwhile offer could be obtained. The battle over the course of action within the war cabinet lasted three days; Chamberlain's statement on the final day, that there was unlikely to be an acceptable offer and that the matter should not be pursued at that time, helped persuade the War Cabinet to reject negotiations. Twice in May 1940, Churchill broached the subject of bringing Lloyd George into the government. Each time, Chamberlain indicated that due to their longtime antipathy he would immediately retire if Lloyd George were appointed a minister. Churchill did not appoint Lloyd George, but brought up the subject with Chamberlain again early in June. This time, Chamberlain agreed to Lloyd George's appointment provided Lloyd George gave a personal assurance to put aside the feud. Lloyd George declined to serve in Churchill's government. Chamberlain worked to bring his Conservative Party in line behind Churchill, working with the Chief Whip, David Margesson, to overcome members' suspicions and dislikes of the Prime Minister. On 4 July, after the British attack on the French fleet, Churchill entered the chamber to a great cheer from Conservative MPs orchestrated by the two, and the Prime Minister was almost overcome with emotion at the first cheer he had received from his own party's benches since May. Churchill returned the loyalty, refusing to consider Labour and Liberal attempts to expel Chamberlain from the government. When criticisms of Chamberlain appeared in the press, and when Chamberlain learned that Labour intended to use an upcoming secret session of Parliament as a platform to attack him, he told Churchill that he could only defend himself by attacking Labour. The Prime Minister intervened with the Labour Party and the press and the criticism ceased, according to Chamberlain, "like turning off a tap". In July 1940, a polemic titled Guilty Men was released by "Cato"—a pseudonym for three journalists (future Labour leader Michael Foot, former Liberal MP Frank Owen, and the Conservative Peter Howard). It attacked the record of the National Government, alleging that it had failed to prepare adequately for war. It called for the removal of Chamberlain and other ministers who had allegedly contributed to the British disasters of the early part of the war. The short book sold more than 200,000 copies, many of which were passed from hand to hand, and went into 27 editions in the first few months, despite not being carried by several major bookshops. According to historian David Dutton, "its impact upon Chamberlain's reputation, both among the general public and within the academic world, was profound indeed." Chamberlain had long enjoyed excellent health, except for occasional attacks of gout, but by July 1940 he was in almost constant pain. He sought treatment, and later that month entered hospital for surgery. Surgeons discovered that he was suffering from terminal bowel cancer, but they concealed it from him, instead telling him that he would not require further surgery. Chamberlain resumed work in mid August. He returned to his office on 9 September, but renewed pain, compounded by the night time bombing of London which forced him to go to an air raid shelter and denied him rest, sapped his energy, and he left London for the last time on 19 September, returning to Highfield Park in Heckfield. Chamberlain offered his resignation to Churchill on 22 September 1940. The Prime Minister was initially reluctant to accept, but as both men realised that Chamberlain would never return to work, Churchill finally allowed him to resign. The Prime Minister asked if Chamberlain would accept the highest order of British chivalry, the Order of the Garter, of which his brother had been a member. Chamberlain refused, saying he would "prefer to die plain 'Mr Chamberlain' like my father before me, unadorned by any title." In the short time remaining to him, Chamberlain was angered by the "short, cold and for the most part depreciatory" press comments on his retirement, according to him written "without the slightest sign of sympathy for the man or even any comprehension that there may be a human tragedy in the background." The King and Queen drove down from Windsor to visit the dying man on 14 October. Chamberlain received hundreds of sympathetic letters from friends and supporters. He wrote to John Simon, who had served as Chancellor of the Exchequer in Chamberlain's government:

Өлім

Чемберлен 1940 жылғы 9 қарашада 71 жасында ішек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Бес күннен кейін, 14 қарашада Вестминстер аббаттығында жерлеу рәсімі өтті. Алайда, соғыс кезеңіндегі қауіпсіздік талаптарына байланысты, күні мен уақыты кеңінен жарияланбады. Чемберленнің бұрынғы жеке хатшысы Джон Колвилл рәсімде үй иесінің қызметін атқарды, ал Уинстон Черчилль мен Лорд Галифакс табын көтерушілердің қатарында болды. Көмілгеннен кейін оның күлі Боннар Лоудың күлінің жанына аббаттықта жерленді. Черчилль Чемберленнің өлімінен үш күн өткен соң парламентте оны жоқтап сөйледі:

Кейбір Чемберленнің қолдаушылары Черчилльдің сөздерін марқұм премьер-министрге жасалған әлсіз мақтау деп есептесе де, Черчилль жеке сөзінде: «Кедей Невиллсіз не істеймін? Отандық майданды қарауды оған сеніп едім», – деді. 1940 жылғы 12 қарашада парламент пен Лордтар палатасында Чемберленді құрметтеп сөз сөйлегендердің арасында Сыртқы істер министрі Лорд Галифакс (Халифакс 1-ші графы, Эдвард Вуд), Лейборист партиясының жетекшісі Клемент Атли және Либералдық партияның жетекшісі және Әуе министрі сэр Арчибальд Синклер болды. Парламенттегі жалғыз қалған бұрынғы премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж сөз сөйлеуі күтілген еді, бірақ ол іс-шараға қатыспады. Отбасына өте жақын болған Чемберленнің өсиеттерін орындаушылар оның туыстары Уилфред Бинг Кенрик пен сэр Уилфред Мартино болды, екеуі де Чемберлен сияқты Бирмингемнің лорд-мэрі болған.