Кіріспе

Маршалл аралдарындағы Эбэй (Ebeye) – Маршалл аралдарындағы Кваджалейн атоллының ең көп халқы бар аралы, сонымен қатар архипелагтың Ралик тізбегіндегі маршаллдық мәдениеттің орталығы. Жердің бір бөлігінде орналасқан, оның халқы 15 000-нан астам. Халықтың 50%-дан астамы 18 жасқа дейінгілер деп есептеледі.

Этимология

Маршалл аралдарына алғашқы христиан миссионерлері келгенде, олар латын әрпімен жазуды енгізіп, маршалл тілінің орфографиясын қалыптастырды. Бастапқыда, еуропалықтар Ebeye атын Ebeje деп жазған (қазіргі орфографияда Epjā, [айтылуы]), бұл (атоллдың қарттарының айтуынша) "ешненеден бір нәрсе жасау" деген мағынаны білдіреді. Бірақ, отаршылдық неміс әкімшілігі J әрпін неміс тіліне тән дыбысқа айналдырып, дұрыс айта алмады, ал сырттан келген бақылаушылар осы қате айтылуды Ebeye деп жазды. Жапон кезеңінде аралдың катаканадағы айтылуы (エビゼ) маршалл тіліне жақындады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін американдықтар Жапониядан аймақтық мандатты қабылдап, аралдың атын әріптер бойынша жазылуынан /iː//b//aɪ/ EEby деп бұрмалап айтты. Эбей аралының қазіргі маршалл тұрғындарының көпшілігінің тамыры осы аралда болмағандықтан, американдық айтылу қалыптасып, арал тұрғындары арасында Эбей деп аталуы кең таралды. Бұл айтылу тіпті маршалл орфографиясына бейімделді, сондықтан қазір аралдың екі синонимді маршалл атауы бар: ресми және тарихи түрде Эпджа, ал жергілікті жерде Ибае.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Жапон императорлық әскери-теңіз флоты 1940 жылдардың басында Эбейеде гидроұшақ базасын салды. 1944 жылдың 31 қаңтарынан 3 ақпанына дейін болған Кваджалейн шайқасынан кейін Эбейе АҚШ күштері тарапынан басып алынды. 7 наурызда 107-ші теңіз құрылыс батальоны гидроұшақ базасын қайта жаңғырту үшін Эбейеге жіберілді. "Сибилер" (Seabees) қолданыстағы пирсді жөндеп, оған L-тәрізді қосымша салды, сондай-ақ 250 футтық (76 м) жапондық H-тәрізді пирсді жөндеді. "Сибилер" зардап шеккен авиациялық тасымалдағыштарды құрлықтағы жөндеу бөлімдеріне тасымалдау үшін понтонды кемежайлар мен баржаларды құрастырды. Эбейедегі басқа да нысандарға едені бар шатырлар мен "Квонсет" (Quonset) үйлері, 150 төсектік медициналық пункт, төрт қойма, жабық сақтау алаңы және авиациялық бензин бактары кірді.

Мид-Атолл дәлізінен көшіп кету

1950 жылдардың басына дейін Эбейдің қазіргі тұрғындарының көпшілігі Кваджалейн атоллындағы кішкентай аралдарда өмір сүрді. Кваджалейн аралы Бикини және Эневетак атоллындарында өткізілген ядролық сынақтарға қолдау базасы ретінде қолданыла бастағанда, АҚШ үкіметі Кваджалейннің маршалл тұрғындарын Эбейге көшірді, онда шағын, жоспарланған қалашық салынған еді. Бұл арал көбінесе адамдарсыз болған және Тынық мұхиты соғысына дейін жапондық теңіз ұшақтарының базасы ретінде пайдаланылған. 1950 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері Эбейде LORAN стансасын құрды, ол 1977 жылы жабылды. 1960 жылдардағы Nike Zeus атты баллистикалық зымыранға қарсы сынақ бағдарламасы басталғаннан кейін, АҚШ әскері қауіпсіздік мақсатында атоллдың орталық бөлігіндегі 100-ден астам тұрғынды эвакуациялауға шешім қабылдады, осылайша құрлықтан басқарылатын қанатты зымырандарды сынауға арналған аймақ құрылды. Кейіннен Маршалл аралдарының шеткі ауылдық атолдары мен аралдарынан көшіп келгендердің көбеюі келесі онжылдықтарда тұрғын үй тапшылығы мен ресурстар мәселелерін тудырды. Кейбір Эбейдің алғашқы тұрғындары, жер иелері, өз жерлеріне көшіп келген жалдамалы тұрғындар үшін жеткілікті өтемақы алған жоқ деп есептеді, тіпті олардың бас басшысы оларды сол жерге көшіру үшін Қамқорлық аймағымен бірге жұмыс істегеніне қарамастан.

География

Эбей - Маршалл аралдарындағы Кваджалейн атоллының ең көп халқы тұратын аралы, сонымен қатар архипелагтың Ралик тізбегіндегі маршаллдық мәдениетінің орталығы. Әлемдегі ең тығыз халқы бар алтыншы арал болып табылады.

Демография

Эбейдің халқы 15 мыңнан астам. 1968 жылы халық саны 3 мыңды құрады.

Ядролық жауын-шашыннан бас сауғалау

Эбейе тұрғындарының кейбірі 1954 жылғы 1 наурызда Бикини атоллінде өткен 15 мегатондық «Касл Браво» ядролық сынағының салдарынан босқындар немесе босқындардың ұрпақтары. Жарылыс күтпеген жерден ядролық жауын-шашын мен жақын орналасқан Ронгелап атолліне 50 мм радиоактивті қар жаудырды, ол Бикинидей эвакуацияланбаған еді. 1954 жылы американдық билік Ронгелапты эвакуациялап, 1957 жылы медициналық бақылаумен қайтарды. 1985 жылы «Гринпис» Ронгелап тұрғындарын Меджатоға (Кваджалейн атолліндегі арал) көшірді. Олардың көптегені Эбейеге келді.

Денсаулық

2006 жылы Эбейеде нәресте өлімі 3,0% болды.

Экономика

Маршалл аралдары негізінен АҚШ-тан Кваджалейн атолын әскери мақсаттарда пайдалануы үшін берілетін сыртқы көмек пен жалға алу төлемдері есебінен күршінеді. АҚШ Ерақылас серіктестік шарты бойынша 20 жылға бөлінген 1,5 миллиард доллар көмек көрсетеді, аталған шарт 2023 жылы аяқталады. Бұдан басқа, қолөнер бұйымдары жасалады және шағын балық аулау шаруашылығы дамыған.