Кіріспе

Польша романы (1847–1912)

Александр Гловацкий (20 тамыз 1847 – 19 мамыр 1912), Бөлеслав Прус деген атпен танымал, поляк романы, поляк әдебиеті мен философиясы тарихындағы маңызды тұлға, сондай-ақ әлемдік әдебиетте ерекше дауыс. 1850 жылы Бөлеслав Прус үш жаста болғанда анасы қайтыс болды; баласы анасының әжесі, Пулавидің Марцианна Трембиньскасының қамқорлығына берілді, ал төрт жылдан кейін Люблиннің Домицела Ольшевскасының қамқорлығына өтті. 1856 жылы Прус әкесінің қайтысынан жетім қалды және 9 жасында Люблин бастауыш мектебіне оқуға түсті. Мектеп директоры, болашақ екі дүркін Нобель сыйлығының лауреаты Мария Склодовская-Кюридің әкесі Йозеф Склодовский болды. 1862 жылы Прус ағасы Леон, одан он үш жас үлкен мұғалім, оны Сидльцеге, содан кейін Кельцеге алып барды. Леон, Польша көтерілісінің басшыларының бірі болуы мүмкін. 1863 жылдың маусымында Литвадағы Вильноға (қазіргі Вильнюс) Польша көтерілісшілер үкіметінің тапсырмасымен барған Леон психикалық ауруға шалдықты, ол 1907 жылы өлімімен аяқталды. 1863 жылдың 1 қыркүйегінде, он алты жасқа толғаннан кейін он екі күн өткен соң, Прус Сидльцеден оңтүстікке қарай төрт шақырым жердегі Беляка ауылында орыс әскерлерімен шайқасқа қатысты. Ол мойнына соққы алды, көздеріне ұңғын ұшырды, шайқас алаңында есінен танып, Сидльцедегі ауруханаға жеткізілді. және Наленчув, онда ол 30 жыл демалды. Оның "Апталық жылнамалары" қырық жылға созылды (кейіннен жиырма томдық жинақ ретінде қайта басылды) және поляк ғылымының, әсіресе математиканың 20 ғасырлық гүлденуіне жағдай жасады. Прус ғылым мен техниканы дамытуды жақтаған жалғыз адам емес еді. Бұл - сол заманның рухы. Польшаның ұлы математигі Казимеж Куратовский Польша толығымен шетелдік үстемдік астында болған (1795–1918 жж.) кезеңде "ғылымды дамыту және оның әлеуетін арттыру [Польша] ұлтының [өмір сүруін] қамтамасыз етеді деген жалпы сенім болды" деп жазды. және "Фараон" (1895). Заманауи ойшылдардың ішінде Прус пен поляк "позитивистік" кезеңінің (шамамен 1864–1900) басқа жазушыларына ең көп әсер еткен адам - "тіршілікке ең лайықтысы" деген сөз тіркесін жасаған ағылшын әлеуметтанушысы Герберт Спенсер. Прус Спенсерді "19 ғасырдың Аристотелі" деп атады және былай деп жазды: "Мен Спенсердің эволюциялық философиясының ықпалымен өстім және оның кеңестерін тыңдадым, идеалистік немесе Комттың философиясын емес". Прус "тіршілікке ең лайықтысы" ұғымын қоғамдық салаға қатысты түсіндіргенде, бәсекелестікті ғана емес, сонымен қатар ынтымақтастықты да қамтиды; және ол Спенсердің қоғамды организм ретіндегі метафорасын қабылдады. Ол бұл метафораны 1884 жылғы "Жердің қабыршағы" атты шағын әңгімесінде және 1895 жылғы "Фараон" атты тарихи романының кіріспесінде тиімді пайдаланды. Прус апта сайын газетке жаза бастағаннан кейін қаржысы тұрақтап, 14 қаңтар 1875 жылы анасының қасындағы алыс туысы Октавия Трембиньскаға үйленуге мүмкіндік берді. Ол Катаржина Трембиньскаяның қызы еді, ол 1864 жылдан 1866 жылға дейін екі жыл бойы түрмеден босағаннан кейін орта мектепті аяқтағаннан кейін өмір сүрді. Ол өмірінің соңына дейін, автор ретінде табысқа жеткеннен кейін де журналист ретінде жұмыс істеді. 1884 жылғы газет бағанында, Райт ағайындыларының ұшқаннан екі он жыл бұрын, Прус ұшқыштың пайдалануы адамзатты әмбебап келісімге жақындатпайтынын болжады: "Ұшқыш жаратылыстардың арасында тек көгершіндер ғана бар ма, әлде қаршығалар жоқ па? Ертеңгі күні ұшатын машиналар тек адалдар мен ақылдыларға ғана мойынсұна ма, әлде ақымақтар мен алаяқтарға емес пе? Қоғамда күтілетін өзгерістер жаңа аулау мен ұрыс формасына дейін төмендеуі мүмкін, онда биікте жеңілген адам төмендегі бейбіт адамның басын сындырады". 1909 жылдың қаңтар айында Прус Х.Г. Уэллстің 1901 жылғы "Күтілулер" кітабын талқылады, оның ішінде Уэллстің 2000 жылға қарай неміс империализмі "құрлықта және теңізде" жеңілгеннен кейін шығысқа қарай батыс славяндарын - поляктарды, чехтарды және словактарды қамтитын Еуропалық одақ құрылатынын болжады. Соңғылары, мажарлар және тағы алты ел 2004 жылы Еуропалық Одаққа қосылды. Прус ұзақ уақыт бойы тарихи көркем әдебиет жазудан аулақ болды, өйткені ол тарихты бұрмалауға бейім деп есептеді. Ол қазіргі заманғы тарихи романдар жазушыларын тарихи дәлдіктегі қателіктері үшін сынады, соның ішінде Генрик Сенкевичтің 17 ғасырдағы Польша тарихын бейнелейтін Трилогиясындағы әскери көріністерде соғыс логистикасын сипаттауға сәтсіздікке ұшырады. 1888 жылы, Прус қырық жасқа келгенде ғана, ол өзінің алғашқы тарихи көркем әдебиетін - таңғажайып шағын әңгімесін, "Ежелгі Египеттен алынған аңызды" жазды. Бұл әңгіме бірнеше жылдан кейін оның жалғыз тарихи романы, "Фараон" (1895) үшін алғышарт болды. Соңында Прус 1884 жылғы хатында "біздің заманымыздың маңызды мәселелері" деп атаған төрт роман жазды.

1895 жылдың 16 мамырында "Фараонды" Гебетнер мен Вольф баспасы сатып алғаннан кейін Прус төрт айлық шетелдік саяхатқа шықты. Ол Берлин, Дрезден, Карлсбад, Нюрнберг, Штутгарт және Рапперсвиль қалаларын аралады. Соңғы швейцариялық қалада ол екі ай (шілде-тамыз) тұрды, агорафобиясымен күресіп, жас және перспективті жазушы Стефан Жеромский және оның әйелі Октавиямен көп уақыт өткізді. Жұбайлар Рапперсвиль қамалында орналасқан Польша Ұлттық мұражайына көмектесу үшін Прустың көмегін сұрады, онда Жеромский кітапханашы болып жұмыс істеді. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі Прусты қоғам ғылым мен еңбек және сауда арқылы дамуы керек деп сендірді, қауіпті әлеуметтік көтерілістер арқылы емес. Алайда, 1905 жылы, Ресей-Жапон соғысында Ресей жеңілгенде және поляктар автономия мен реформалар талап еткенде, ол бұл ұстанымынан бас тартты. 1905 жылдың 20 желтоқсанында, қысқа мерзімді "Młodość" (Жастық) журналының бірінші санында ол Адам Мицкевичтің 1820 жылғы өлеңіне сілтеме жасай отырып, "Oda do młodości" ("Жастыққа гимн") атты мақала жариялады. Прус бұрынғы революция және ереуіл туралы ұстанымына қатысты былай деп жазды: "Мен оны ең жақсы сезіміммен мойындаймын - мен жаңылыстым!". 1902 жылы Варшава Курьер Codzienny (Күнделікті хабаршы) газетінің редакторы Прустың еңбектері шетелде жақсы танылған болса, ол жақында құрылған Нобель сыйлығының бірін алуға лайық болған еді деп мәлімдеді.

Мұра

1961 жылдың 3 желтоқсанында Прус қайтыс болғаннан кейін шамамен жарты ғасыр өткен соң, Польшаның шығысындағы Люблин қаласына жақын Наленчувтағы 18 ғасырлық Малаховский сарайында оған арналған мұражай ашылды. Сарай сыртында Прус орындықта отырған мүсіні орнатылған. Наленчувта Алина Слесинская жасаған Прусқа арналған тағы бір мүсіні 1966 жылдың 8 мамырында ашылды. Прус позитивизм мен реализмді қолдағанмен, оның көркем туындыларының көп бөлігі 1863 жылғы көтеріліске дейінгі поляк романтизмінің сапаларымен үйлеседі. Ол поляк романтик ақыны Адам Мицкевичтің шығармаларын жоғары бағалаған. "Құбылыс" және "Фараон" романдары ағылшыл тілінде де қолжетімді. Онда ол бұрынғы Новини газетінің редакторы қызметінде сәтсіздікке ұшыраған (яғни саяси) ұйымдастыру мүдделеріне қайта оралды. 1901 жылы кітап жарық көрді (2-ші, қайта қарастырылған басылымы, 1905). Бұл еңбек Джереми Бентамның утилитаризм философиясы және Герберт Спенсердің қоғамды организм ретінде қарастыруы негізінде жазылған, сондықтан философтар мен әлеуметтанушылар үшін әлі де қызығушылық тудырады. Прустың тағы бір ғылыми жобасы оның өлімінен кейін аяқталмай қалды. Ол өмірі бойы әдеби шығармашылықтың тұтас теориясын жасауға тырысты. Оның 1886 жылдан 1912 жылға дейінгі жазбалары жоспарланғандай толық кітап ретінде жарық көрген жоқ. Прустың көркем және ғылыми еңбектері қазіргі заманда да маңыздылығын жойған жоқ.

Шығармалары

Болеслав Прустың ең белгілі туындыларының хронологиялық тізімі төменде келтірілген. Аударма атаулары, одан кейін түпнұсқа атаулары және жарияланған күні көрсетілген.

Аудармалар

Прус еңбектері көптеген тілдерге аударылған – оның тарихи романы «Фараон» жиырма үш тілге, заманауи романы «Куыршақ» жиырма сегіз тілге аударылған. Прус шығармаларын Хорватия Ғылым және өнер академиясының мүшесі Стьепан Мусулин хорват тіліне аударған.

Фильм нұсқалары

1966 ж.: Фараон (Фараон), "Фараон" романынан алынған, режиссері: Ежи Кавалерович. 1968 ж.: Лалка (Құбылыс), "Құбылыс" романынан алынған, режиссері: Войцех Ежи Хас. 1977 ж.: Лалка (Телесериал, Құбылыс), "Құбылыс" романынан алынған, режиссері: Ришард Бер. 1979 ж.: Плацвка (Шеткі бекет), "Шеткі бекет" романынан алынған, режиссері: Зигмунт Скониецкий. 1982 ж.: Пани Латтердің пансионы (Жаңа әйел), "Жаңа әйел" романынан алынған, режиссері: Станислав Рожевич.