6-ғасырдағы Швеция королі Эадгилс туралы деректер

Кіріспе

Швецияның жартылай аңызға айналған патшасы Эдгильс, Адильс, Аðилс, Адиллус, Аðи́сл Уппсалалық, Атисл, Атислус немесе Адхел – шамамен 6 ғасырда өмір сүргендігі айтылады. «Беовульф» және ежелгі скандинавиялық дереккөздер оны Отердің ұлы және билеуші Инглинг (Скилфинг) әулетінен екендігін көрсетеді. Бұл дереккөздер сонымен қатар оның Онелаға қарсы соғысы туралы айтады, ол шетелдік көмекпен жеңіске жеткен. «Беовульф» бойынша, ол Геаттардың көмегімен ағасы Онеланы жеңіп, Швеция тағына отырған, ал екі скандинавиялық дереккөз («Skáldskaparmál» және «Skjöldunga saga») оған Онеланы жеңуге Даниялықтардың көмегімен қол жеткізгендігін айтады. Дегенмен, скандинавиялық дереккөздер негізінен оның Данияның аңызға айналған королі Хрольф Краккимен (Хродульф) қарым-қатынасын сипаттайды, ал Эдгильс көбінесе бай және ашкөз патша ретінде бейнеленеді. Скандинавиялық дәстүрлерді көптеп жазған Снорри Стурлусон, шведтер оны «үлкен патша» деп атағандығын хабарлайды.

Атауы

Скандинавиялық формалар ескі (прото-норвег) *Aþagīslaz негізінде құрылған (онда *aþa сөзі *aþala – "асыл, ең алдыңғы" (неміс тіліндегі 'adel' сөзімен байланысты) сөзінің қысқартылған түрі, ал *gīslaz – "жебе сағасы" деген мағынаны білдіреді). Дегенмен, англосаксондық форма этимологиялық тұрғыдан толық сәйкес келмейді. Англосаксондық формасы *Ædgils болған, бірақ англосакстар *Auða gīslaz (прото-норвег), *auða – "байлық" мағынасындағы сөзді ғана қолданды. Aðils аты тіпті Скандинавияда да өте сирек кездесетін, сондықтан Скандинавиядағы шамамен 6000 рун жазуының ішінде ол тек үш рун тасында ғана кездеседі (U 35, DR 221 және Br Olsen; 215).

Исландиялық кітап

12 ғасырдың басындағы "Íslendingabók"-та Эадгильс тек Уппсаладағы Адисл ретінде Йнглинг әулетінің патшаларының тізімінде есім ретінде кездеседі. Себебі автор, Ари Торгильссон, өзінің шежіресін Эадгильстен бастады, ал оның ұрпақ тегі "Йнглингталь" тізімімен сәйкес келеді. i Йнгви Туркьяконунгр. ii Ньёрдр Свиаконунгр. iii Фрейр. iiii Фьолнир, Фридфродада қайтыс болған. v Свегдир. vi Ванланди. vii Висбурр. viii Домальдр. ix Домарр. x Дыггви. xi Дагр. xii Альрекр. xiii Агни. xiiii Йнгви. xv Йорундр. xvi Аун-инн гамли. xvii Эгилль Вендилькрака. xviii Оттарр. xix Адисл Уппсалада. xx Эйстейнн. xxi Ингварр. xxii Браут Онундр. xxiii Ингьяльдр иллради. xxiiii Олафр третельгья.

Көрініп тұрғанындай, бұл Еадгилсті Оттардың (Отеренің) мұрагері ретінде көрсетуде бұрынғы "Йнглингталь" мен "Беовульф" жырларымен келіседі.

Скьёлдюнга сағасы

Скьёлдунга сагасы – 1180–1200 жылдары жазылған деп есептелетін скандинавиялық сага. Алғашқы нұсқасы жоғалып кетті, бірақ ол Арнгримур Йонссонның латын тіліндегі қысқаша мазмұнында сақталған. Арнгримурдың түйіндемесінде Адилл деп аталған Эадгильс, Ерсаға үйленеді және олардан Скулда деген қызы дүниеге келеді. Бірнеше жыл өткен соң, Дания патшасы Хельго (Халга) Швецияға шабуыл жасап, Ерсаны тұтқынға алады. Ол Ерсаның өзінің қызы екенін білмейді, ол Хельгоның сакстар патшайымы Олаваны зорлауының нәтижесінде туған еді. Хельго Ерсаны да зорлап, оны Данияға алып кетеді, онда ол Рольфо (Хродульф) атты ұлды тудырады. Бірнеше жылдан кейін Ерсаның анасы, патшайым Олава, оны аралап, Хельгоның өзінің әкесі екенін айтады. Қорқыныштан Ерса Адиллге қайта оралып, ұлын тастап кетеді. Рольфо сегіз жасқа келгенде Хельго қайтыс болады, ал Рольфо оның орнын басып, ағасы Роас (Хроггар)пен бірге билік жүргізеді. Біраз уақыттан соң Роасты оның туған бауырлары Ререкус және Фродо өлтіреді, содан кейін Рольфо Данияның жалғыз патшасы болады. Швецияда Ерса мен Адилл Скулданы Оланд патшасы Хиорвардусқа (Хеворда) үйлендіреді. Оның жарты ағасы Рольфо бұл неке туралы кеңес алмайды, сондықтан ол ашуланып, Оландқа шабуыл жасап, Хиорвардусты және оның мемлекетін Данияға салық төлеуге мәжбүр етеді. Біраз уақыттан соң Швеция патшасы Адилл мен Норвегия патшасы Оппландтың Алесі арасында араздық туады. Олар Венерн көлінің мұзында шайқасуға келіседі. Адилл жеңіп, оның қалқанын, тілбезегін және атын алып қалады. Адилл жеңді, себебі ол Але патшасына қарсы Рольфодан көмек сұрады және Рольфо оған өзінің берсерктерін жіберді. Алайда, Адилл көмек үшін күтілген салықты төлеуден бас тартты, сондықтан Рольфо өзінің сыйақысын алу үшін Упсалаға келеді. Бірнеше тұзақтан аман қалғаннан кейін Рольфо анасы Ерсаның көмегімен Адиллдің алтынымен бірге қашып кетеді. Швед патшасы мен оның адамдарының өзінен кейін қуғанын көрген Рольфо алтынды Фрискеллирге "сеуіп" тастайды, сонда патшаның адамдары қуғынды жалғастырудың орнына алтынды жинап алады. Көрініп тұрғанындай, Скьёлдунга сагасы Эадгильс өзінің ағасы Онеламен күрескен оқиғаны қайталайды, бірақ бұл нұсқада Онела енді Эадгильстің ағасы емес, Оппландтың норвегиялық патшасы. Бұл өзгеріс шведтердің негізгі провинциясы Уппланд пен оның норвегиялық атауы Оппланд арасындағы кейінгі шатасу деп саналады. Ал Беовульф Дания сарайынан Рольфо Краге (Hrólfr Kraki) Родгар (Hróarr) қайтыс болғаннан кейін Дания тағына ие бола алатынына күмәнданып кетеді, бұл скандинавиялық дәстүрде дәл солай болады. Бір ерекшелігі – Беовульфте Эадгильс Геат патшасы Беовульфтің Онелаға қарсы көмегін алады, ал скандинавиялық дәстүрде көмек көрсететін Дания патшасы Хродульф.

The Skjöldunga saga was a Norse saga which is believed to have been written in the period 1180–1200. The original version is lost, but it survives in a Latin summary by Arngrímur Jónsson. Arngrímur's summary relates that Eadgils, called Adillus, married Yrsa with whom he had the daughter Scullda. Some years later, the Danish king Helgo (Halga) attacked Sweden and captured Yrsa, not knowing that she was his own daughter, the result of Helgo raping Olava, the queen of the Saxons. Helgo raped Yrsa as well and took her back to Denmark, where she bore the son Rolfo (Hroðulf). After a few years, Yrsa's mother, queen Olava, came to visit her and told her that Helgo was her own father. In horror, Yrsa returned to Adillus, leaving her son behind. Helgo died when Rolfo was eight years old, and Rolfo succeeded him, and ruled together with his uncle Roas (Hroðgar). Not much later, Roas was killed by his half brothers Rærecus and Frodo, whereupon Rolfo became the sole king of Denmark. In Sweden, Yrsa and Adillus married Scullda to the king of Öland, Hiørvardus/Hiorvardus/Hevardus (Heoroweard). As her half brother Rolfo was not consulted about this marriage, he was infuriated and he attacked Öland and made Hiørvardus and his kingdom tributary to Denmark. After some time, there was animosity between king Adillus of Sweden and the Norwegian king Ale of Oppland. They decided to fight on the ice of Lake Vänern. Adillus won and took his helmet, chainmail and horse. Adillus won because he had requested Rolfo's aid against king Ale and Rolfo had sent him his berserkers. However, Adillus refused to pay the expected tribute for the help and so Rolfo came to Uppsala to claim his recompense. After surviving some traps, Rolfo fled with Adillus' gold, helped by his mother Yrsa. Seeing that the Swedish king and his men pursued him, Rolfo "sowed" the gold on the Fyrisvellir, so that the king's men would pick up the gold, instead of continuing the pursuit. As can be seen, the Skjöldunga saga retells the story of Eadgils fighting his uncle Onela, but in this version Onela is no longer Eadgils' uncle, but a Norwegian king of Oppland. This change is generally considered to be a late confusion between the core province of the Swedes, Uppland, and its Norwegian namesake Oppland. Whereas, Beowulf leaves the Danish court with the suspicion that Hroðulf (Rolfo Krage, Hrólfr Kraki) might claim the Danish throne for himself at the death of Hroðgar (Roas, Hróarr), it is exactly what he does in Scandinavian tradition. A notable difference is that, in Beowulf, Eadgils receives the help of the Geatish king Beowulf against Onela, whereas it is the Danish king Hroðulf who provides help in Scandinavian tradition.

Хрольф Кракидің аңызы

Хрольф Кракидің сағасы шамамен 1230 – 1450 жылдар аралығында жазылған деп саналады. Хельги мен Ерса Ерсаның Хельгидің қызы екенін білмей, күйеу-әйел ретінде бақытты өмір сүрді. Ерсаның анасы, патшайым Олуф, Данияға барып, қызына шындықты айтты. Ерса қатты соққыға ұшырады, және Хельги олардың қарым-қатынасын бұрынғысынан өзгертуге тырысса да, Ерса оны тастап, жалғыз өмір сүруді қалады. Кейін швед патшасы Аðилс оны өзінің патшайымы етіп алды, бұл Хельгиді одан да қайғылы жағдайға түсірді. Хельги оны қайтарып алу үшін Упсалаға барды, бірақ Аðилс оны шайқаста өлтірді. Леjreде оның орнын ұлы Хрольф Краки басты. Біраз уақыттан кейін Бёдварр Бьярки Хрольфті Упсалаға барып, Аðилстің шайқастан кейін Хельгиден алған алтынды талап етуге ынталандырды. Хрольф 120 адам және он екі берсеркімен жолға шықты. Сапарда оларды Храни (Одиннің жасырынған кейпі) атты шаруа сынады. Ол Хрольфке әскерінің көп бөлігін қайтарып жіберуді, тек он екі берсеркін қабылдауды кеңес берді, өйткені көптеген сарбаз Аðилске қарсы көмектеспейді. Оларды бастапқыда жақсы қарсы алды, бірақ Аðилс өз сарайында Хрольфті тұзақтармен және жасырын сарбаздармен тоқтатуға тырысты. Соңында Аðилс оларды тойға шақырды, бірақ оларды қатты ыстыққа төзуге мәжбүр ететін сынаққа салды. Хрольф пен оның берсерктері шыдамы жетпей, отты қоздырған сарай қызметшілерін отқа лақтырып, Аðилске шабуыл жасады. Швед патшасы сарайындағы қуыс ағаш түбірі арқылы жоғалып кетті. Ерса Аðилсті ұлын өлтіруге тырысқаны үшін сөккен соң, даниялықтармен кездесуге барды. Ол оларды көңіл көтеру үшін Вёггр есімді адамды берді. Вёггр Хрольфтің бетінің қаңқа баспалдақ сияқты жұқа екенін, ол – Краки екенін айтты. Жаңа есіміне қуанған Хрольф Вёггрге алтын жүзік сыйлады, ал Вёггр оны кім өлтірсе, Хрольфтен кек алатынына ант берді. Содан кейін Хрольф пен оның серіктеріне Аðилстің қызметіндегі қабан пішіндес троль шабуыл жасады, бірақ Хрольфтің иті Грамы оны өлтірді. Олар Аðилстің сарайды өртеп жібергенін біліп, сарайдан қашып шықты, бірақ көшеде қарулы сарбаздармен қоршалып қалды. Шайқастан кейін Аðилс патша күш жинау үшін шегінді. Ерса ұлына алтын мен асыл тастармен толтырылған күміс мүйіз және әйгілі Свиагрис жүзігін сыйлады. Содан кейін ол Хрольф пен оның серіктеріне швед патшасының ең жақсы он екі атын, қару-жарақ пен азық-түлік берді. Хрольф анасына жылы қоштастырып, Фырисвеллирге аттанды. Олар Аðилс пен оның сарбаздары қуып келе жатқанын көргенде, артына алтынды шашыратып тастады. Аðилс жердегі Свиагрис жүзігін көріп, оны назамен жинауға еңкейді, сол сәтте Хрольф оның арқасын қылышымен кесіп, Швецияның ең күшті адамының арқасын бүкті деп қуанышпен айғайлады.

Hrólfr Kraki's saga is believed to have been written in the period c. 1230 – c. 1450. Helgi and Yrsa lived happily together as husband and wife, not knowing that Yrsa was Helgi's daughter. Yrsa's mother queen Oluf travelled to Denmark to tell her daughter the truth. Yrsa was shocked and although Helgi wanted their relationship to remain as it was, Yrsa insisted on leaving him to live alone. She was later taken by the Swedish king Aðils as his queen, which made Helgi even more unhappy. Helgi went to Uppsala to fetch her, but was killed by Aðils in battle. In Lejre, he was succeeded by his son Hrólfr Kraki. After some time, Böðvarr Bjarki encouraged Hrólfr to go Uppsala to claim the gold that Aðils had taken from Helgi after the battle. Hrólfr departed with 120 men and his twelve berserkers and during a rest they were tested by a farmer called Hrani (Odin in disguise) who advised Hrólfr to send back all his troops but his twelve berserkers, as numbers would not help him against Aðils. They were at first well received, but in his hall, Aðils did his best to stop Hrólfr with pit traps and hidden warriors who attacked the Danes. Finally Aðils entertained them but put them to a test where they had to endure immense heat by a fire. Hrólfr and his berserkers finally had enough and threw the courtiers, who were feeding the fire, into the fire and leapt at Aðils. The Swedish king disappeared through a hollow tree trunk that stood in his hall. Yrsa admonished Aðils for wanting to kill her son, and went to meet the Danes. She gave them a man named Vöggr to entertain them. This Vöggr remarked that Hrólfr had the thin face of a pole ladder, a Kraki. Happy with his new cognomen Hrólfr gave Vöggr a golden ring, and Vöggr swore to avenge Hrólfr if anyone should kill him. Hrólfr and his company were then attacked by a troll in the shape of a boar in the service of Aðils, but Hrólfr's dog Gram killed it. They then found out that Aðils had set the hall on fire, and so they broke out of the hall, only to find themselves surrounded by heavily armed warriors in the street. After a fight, king Aðils retreated to summon reinforcements. Yrsa then provided her son with a silver drinking horn filled with gold and jewels and a famous ring, Svíagris. Then she gave Hrólfr and his men twelve of the Swedish king's best horses, and all the armour and provisions they needed. Hrólfr bid a fond farewell to his mother and departed over the Fyrisvellir. When they saw Aðils and his warriors in pursuit, they spread the gold behind themselves. Aðils saw his precious Svíagris on the ground and stooped to pick it up with his spear, whereupon Hrólfr cut his back with his sword and screamed in triumph that he had bent the back of the most powerful man in Sweden.

Летренс хроникасы және Лунденс анналасы

Chronicon Lethrense (және оған қосылған Annales Lundenses) даниялық патшалар Хельге (Халга) және Ро (Хроггар) өлген кезде, швед патшасы Хакон/Атисл даниялықтарды итті патша ретінде қабылдауға күштеді. Ит патшадан кейін Рольф Краге (Hrólfr Kraki) билік етті.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Саксо Грамматикустың "Даналық іс" кітабында (Геста Данорум) Хельгоның (Халга) шведтердің шабуылын тойтарғанын, швед патшасы Хотбродты өлтіргенін және швециялықтарды салық төлеуге міндеттегені айтылады. Бірақ, ол Урсамен (Йрса) жасаған туысқандық қатынасы үшін ұялып, өзін-өзі өлтірді, ал оның ұлы Ролуо (Хрольф Крак) оның орнына отырды. Швецияның жаңа патшасы Атисл, Дания патшасының анасына үйленсе, Данияға төленетін салық азаяр деп ойлап, Урсаны патшайым етіп алды. Бірақ, кейіннен Урса швед патшасының ашкөздігіне ашуланып, патшадан қашу үшін және оны байлығынан айыру үшін хитролық ойлады. Ол Атислды Ролуоға қарсы бүлік көтеруге итермеледі, сондай-ақ Ролуоны шақырып, оған көптеген сыйлықтар уәде етті. Той кезінде Ролуоны анасы танымады, бірақ Атисл олардың бір-біріне деген құрметін айтқанда, швед патшасы мен Ролуо Ролуоның төзімділігін сынап көруге келісім жасады. Ролуо оттың алдына қойылды, ол оны соншалықты қыздырды, ақырында бір қыз көруге шыдамай, отты сөндірді. Атисл Ролуоның төзімділігі үшін оған жомарт сыйлық берді. Той үш күнге созылғаннан кейін, Урса мен Ролуо Упсаладан таңертең ерте, швед патшасының барлық қазынасын салған аттармен қашып кетті. Салмақты азайту үшін және қуып жететін жауынгерлерді тоқтату үшін олар өздерінің жолына алтын септі (кейін бұл "Фирисвеллирді себу" деп аталды), бірақ олар тек алтын жалатылған мырыш сепкен деген де әңгіме бар. Қашып бара жатқандарды қуып жететін Атисл жерде қымбат жүзік жатқанын көргенде, оны алу үшін еңкейді. Ролуо Швеция патшасының еңкейгенін көргенде қуанды және анасымен бірге кемелерге мініп қашып кетті. Кейін Ролуо Атислді жеңіп, Швецияны Хиартуар (Хеоровеард) есімді жас жігітке берді, ол Ролуоның әпкесі Скульдеге де үйленді. Атисл Хиартуар мен Скульденің Ролуоны өлтіргенін естігенде қуанды, бірақ ол тым көп ішіп, өзін-өзі өлтірді.

The Gesta Danorum (book 2), by Saxo Grammaticus, tells that Helgo (Halga) repelled a Swedish invasion, killed the Swedish king Hothbrodd, and made the Swedes pay tribute. However, he committed suicide due to shame for his incestuous relationship with Urse (Yrsa), and his son Roluo (Hrólfr Kraki) succeeded him. The new king of Sweden, Athislus, thought that the tribute to the Daner might be smaller if he married the Danish king's mother and so took Urse for a queen. However, after some time, Urse was so upset with the Swedish king's greediness that she thought out a ruse to run away from the king and at the same time liberate him of his wealth. She incited Athislus to rebel against Roluo, and arranged so that Roluo would be invited and promised a wealth in gifts. At the banquet Roluo was at first not recognised by his mother, but when their fondness was commented on by Athisl, the Swedish king and Roluo made a wager where Roluo would prove his endurance. Roluo was placed in front of a fire that exposed him to such heat that finally a maiden could suffer the sight no more and extinguished the fire. Roluo was greatly recompensed by Athisl for his endurance. When the banquet had lasted for three days, Urse and Roluo escaped from Uppsala, early in the morning in carriages where they had put all the Swedish king's treasure. In order to lessen their burden, and to occupy any pursuing warriors they spread gold in their path (later in the work, this is referred to as "sowing the Fyrisvellir"), although there was a rumour that she only spread gilded copper. When Athislus, who was pursuing the escapers saw that a precious ring was lying on the ground, he bent down to pick it up. Roluo was pleased to see the king of Sweden bent down, and escaped in the ships with his mother. Roluo later defeated Athislus and gave Sweden to young man named Hiartuar (Heoroweard), who also married Roluo's sister Skulde. When Athislus learnt that Hiartuar and Skulde had killed Roluo, he celebrated the occasion, but he drank so much that he killed himself.

Археология

Снорри Стурлусонның айтуынша, Эдгильс Гамла-Упсала қаласында жерленген. Біргер Нерман оның Гамла-Упсаладағы Батыс үйіндісінде (Тордың үйіндісі деп те аталады) жерленгенін болжады. Осы үйіндідегі қазба жұмыстары шамамен 575 жылы бір адамның екі итімен бірге аю терісіне көмілгенін және көптеген бай қабірлік заттарымен бірге жерленгенін көрсетті. Жерленген адамның өте қуатты болғанын көрсететін, отандық және импортталған сәнді қару-жарақтар мен басқа да заттар табылды. Бұл қалдықтардың ішінде алтын мен гранаттармен әшекейленген франк қылышы және азудан жасалған римдік ойыншықтары бар үстел ойыны бар. Ол алтын жіптері бар франк матасынан тігілген қымбатты киім киген және қымбат әшекейлі белбеу таққан. Сонымен қатар, Таяу Шығыстан келген төрт камео табылған, бұл, әдетте, бір қобдишаның бөлігі болған. Табылған заттар VI ғасырда Йнглинг әулетінің алыс байланыстарын көрсетеді. Снорридің Адилдің өз заманындағы ең жақсы жылқылары болғаны туралы айтуы және Иорданның VI ғасырдағы шведтердің жылқыларымен әйгілі болғаны туралы мәлімдемелері археологиялық зерттеулермен расталған. Бұл кезең Вендель дәуірінің басталуы болды, ол Швецияда шұлықтардың және күшті атты әскер элитасының пайда болуымен сипатталады, мысалы, Вальсгарде және Вендельдегі бай қабірлерде көрінеді.