1642 жылғы Брайтенфельд шайқасы немесе Лейпцигтің бірінші шайқасы

Кіріспе

1642 жылы отыз жылдық соғыстың шайқасы

Екінші Брайтенфельд шайқасы, сондай-ақ Лейпцигтің бірінші шайқасы деп те аталады, 1642 жылдың 2 қарашасында Германиядағы Лейпцигтің солтүстік-шығысындағы Брайтенфельдте отыз жылдық соғыс кезінде өтті. Ленарт Торстенссон басқарған швед әскері Австрияның эрцгерцогы Леопольд Вильгельм мен оның орынбасары Оттавио Пиколомини басқарған императорлық әскерді шешуші түрде жеңді. Бұл жеңіс шведтерге Саксония электоратындағы екінші ең маңызды қала – Лейпцигті басып алып, берік база құруға мүмкіндік берді. Дегенмен, жеңілістен айтарлықтай әлсіреп, қорғанысқа көшкен императорлық әскер оларға жеңісті толыққанды пайдалануға кедергі келтірді және Саксония электоры Иоанн Георг I-ді Швециямен бейбіт келісімге келуден алды.

Кіріспе

1641 жылы швед әскері қаңтар айында Регенсбургте императорлық диетаға жасаған сәтсіз шабуылынан кейін императорлар мен бавариялықтардың қуып жете жаздағандарынан мүлтiк сығып шықты. Оның басшысы Йохан Банер Нойнбург және Прессниц шайқастарында бірнеше мың адамын жоғалтып, мамыр айында Халберштадтта мерзімінен бұрын қайтыс болды. Француз және гвельф одақтастарының көмегімен шведтердің қалдығы Вольфенбюттельде императорларды жеңіп, бірақ тек қараша айында Леннарт Торстенссонның жаңадан келген әскерлері мен төленген жалақысы оларды бүлік-шайқастан сақтап қалды. Императордың Гельфтермен жасасқан бейбіт шарты шведтер мен француз әскері арасындағы стратегиялық байланысты үзіп, француздарды батысқа бұруға мәжбүр етті, олар 1642 жылдың басында Кемпенде Гийом де Ламбой басқарған император әскерін жеңді. Кемпеннің нәтижесінде Мельхиор фон Хацфельд басқарған Вестфалия әскері мен Франц фон Мерси басқарған бавариялықтар Геврианттың ілгерілеуін тоқтату үшін императордың негізгі күштерінен бөлінді. Императорлар да, шведтер де шығысқа қарай жылжи бастады, онда шведтер 1641 жылы бейтараптығын жариялаған Бранденбургте қыстады. Бранденбургтің императорларға әскери өткізілмеуі оларға 1642 жылдың ақпанында шведтерге шабуыл жасауға кедергі келтірді. Сондықтан императорлық қолбасшы, архиегерцог Леопольд Вильгельм ақпан айының соңында Магдебург епископтығының Гентхинінен қысқы жайлауға көшуге мәжбүр болды. Императорлар әлі сәуірде орналасқан жерлерін іздеп жатқанда, шведтер өз жорығын бастады. Жаңа швед командирі Торстенссон 1642 жылы Габсбург жерлеріне шабуыл жасау үшін ірі шабуыл жоспарлады. Ханс Кристоф фон Кенигсмарк басқарған жылдам әскерлер Кведлинбургке қарай батысқа шабуыл жасағанда, Торстенссон шығысқа қарай Луазияға, содан кейін Силезияға жылжиды. Ол 4 мамырда ең мықты бекіністерінің бірі Глоговты шабуылмен алды. Силезиядағы императорлық қолбасшы, Саксен-Лауенбургтың Франц Альбрехті 7500 сарбаздық шағын әскер жинап, Австрия архиегерцогы Леопольд Вильгельмнен көмек сұрады. Оттавио Пиколомини басқарған негізгі императорлық әскер келгеннен кейін, Франц Альбрехт Швайдництің қоршауын бұзуға тырысты. 31 мамырда шведтердің әлдеқайда үлкен күштеріне шабуыл жасауға алданған оның әскерлері жеңіліп, өзі ауыр жарақат алды. Пиколомини архиегерцогпен қосылу үшін Брноға кетіп қалды, ал 14 маусымда Торстенссон қысқа қоршаудан кейін Моравиядағы Оломоуцты басып алды. Императорлар күшін жинап, шведтерді архиегерцогтың қууымен Силезияға кері тартты. Оломоуцта блокадалық корпусты қалдырып, 25 шілдеде Раймондо Монтекукколи басқарған алғы шеп Бригтің қоршауын күзетіп тұрған швед отрядын Троппауда жеңіп, Торстенссонды оны тастап, Одер өзенінен шегінуге мәжбүр етті. Архиегерцог 10 тамызда Глоговты қоршауға алды, бірақ 12 қыркүйекте Торстенссон оған бекініс алдында шайқасуды ұсынғанда, оны тастап кетті. Швед әскері енді императорларға қарсы тұруға жеткілікті күшке ие болды және олар Богемия шекарасына шегінді, онда олар бекініп, шведтік жабдықтау жолдарын қиындату үшін жеңіл атқыштарды пайдаланды. Қазан айында Саксонияға қайтып, Торстенссон Лейпцигті қоршап алды, бұл Саксониядағы екінші ірі қала және императордың одақтасы, Саксония электоры Иоанн Георг І үшін маңызды бекініс болды.

During 1641, the Swedish army narrowly escaped the pursuit by Imperials and Bavarians after its failed attack on the Imperial Diet in Regensburg in January. Its commander Johan Banér lost several thousand men at the battles of Neunburg and Preßnitz until his untimely death at Halberstadt in May. With the help of their French and Guelph allies, the remnant of the Swedes repelled the Imperials at Wolfenbüttel but only the arrival of Lennart Torstensson in November with fresh recruits and the outstanding pay saved them from mutiny. The Emperor's peace with the Guelphs in the Treaty of Goslar removed the strategic link between the Swedes and the French army under Jean Baptiste Budes de Guébriant, forcing the French to turn west where they defeated an Imperial army under Guillaume de Lamboy at Kempen in early 1642. Because of Kempen, the Westphalian army under Melchior von Hatzfeld and the Bavarians under Franz von Mercy split up from the main Imperial force to contain Guébriant's advance. Both Imperials and Swedes moved to the east where the Swedes pitched winter quarters in Brandenburg that had declared neutrality in 1641. Brandenburg' denial of military access to the Imperials prevented them from assaulting the Swedes in February 1642. Therefore, the Imperial commander Archduke Leopold Wilhelm was compelled to retreat from Genthin in the Bishopric of Magdeburg to move into winter quarters in late February. While the Imperials were still obtaining quarters in April, the Swedes already started their campaign. The new Swedish commander Torstensson planned a major offensive in 1642 to strike into the Habsburg lands. While a mobile force under Hans Christoff von Königsmarck raided westward towards Quedlinburg as a distraction, Torstensson moved east to Lusatia from where he invaded Silesia. He took Głogów, one of its strongest fortresses, by storm on 4 May. The Imperial commander in Silesia, Franz Albrecht of Saxe Lauenburg, collected a small army of 7,500 men and called Archduke Leopold Wilhelm of Austria for aid. Before being reinforced by a detachment from the main Imperial Army under Ottavio Piccolomini, Franz Albrecht tried to relieve the siege of Schweidnitz. Tricked into attacking a much larger Swedish force on 31 May, his troops were overwhelmed and he himself mortally wounded. Piccolomini withdrew to Brno to join up with the Archduke, while on 14 June Torstensson captured Olomouc in Moravia after a short siege. After collecting superior forces, the Imperials forced the outnumbered Swedes back into Silesia pursued by the Archduke. Leaving a blockading corps at Olomouc, on 25 July his vanguard under Raimondo Montecuccoli defeated a Swedish detachment at Troppau which was screening the siege of Brieg, forcing Torstensson to abandon it and retreat across the Oder river. The Archduke laid siege to Głogów on 10 August but abandoned it on 12 September when Torstensson offered him battle in front of the fortress. The Swedish army was now large enough to put the Imperials under pressure and they pulled back to the Bohemian border where they entrenched themselves and used their light cavalry to harass the Swedish supply lines. Withdrawing into Saxony in October, Torstensson laid siege to Leipzig, the second largest city in Saxony and an important stronghold for John George I, Elector of Saxony, an Imperial ally.

Шайқас

Архиегер мен Пиколомини бастаған Император армиясының жылдам жақындауы Торстенссонды 1 қарашада Лейпцигтің қоршауын көтеруге мәжбүр етті. Шведтердің тәртіпсіз шегінуде екенін есептеген архиегер мен оның соғыс кеңесі Пиколоминидің кеңесіне қарамастан шабуыл жасауға шешім қабылдады, себебі олар тікелей шабуыл үшін тым күшті деп санады. Шведтер Брейтенфельдтен тысқарыдағы қолайлы жағдайларға шегінді, онда шабуылды күтіп отырды. Император армиясы 26 000 сарбаз бен 46 зеңбірекке ие болды, ал шведтерде 20 000 сарбаз бен 70 зеңбірек болды. Сандық айырмашылыққа қарамастан, екі күш шамамен тең болды, себебі Император армиясына жауынгерлік қабілеті күмәнді көптеген хорват және венгр атты әскерлері, сондай-ақ бірнеше драгун және ескі үлгідегі аркебузиер полктері кірді. Ал швед атты әскері негізінен ауыр курассирлерден құралды. Екі тарап та кавалерияны қанаттарға орналастырды, ал орталықта жаяу әскер орналасты, себебі кішкентай орман, Линкельвальд, Император армиясының қатарын екіге бөлді. 2 қарашаның таңындағы шайқас швед жаяу әскерінің командирі Йохан Лиллиехёк қаза болған артиллериялық қақтығыспен басталды. Шведтер Рицшке өзенін кешіп, Арвид Виттенберг басқаратын оң қанаты Император армиясының сол қанатына шабуыл жасады. Оның командирі Ханс Кристоф фон Пуххайм әскерін толық орналастырмағандықтан, оның бірнеше полктері қашқан, алдымен Мадлоның аркебузиер полкі, сосын бірнеше көрші бөлімдер және екінші қатарда тұрған саксон полктерінің көпшілігі қашқан. Қалғандары полковник Никола басшылығымен біріктірілді, ол Эрнст Роланд фон Суйстың резервтік кавалериясының көмегімен екі швед шабуылын тойтарды, бірақ үшінші шабуыл сәтті аяқталып, Никола мен бірнеше офицерлер қаза тапты. Соғыс алаңының екінші жағында жағдай керісінше болды. Аннибале Гонзага мен граф Брюэй басқарған Император армиясының оң қанаты Эрик Сланг басқарған шведтердің көп бөлігін талқандап, оларды Кенигсмарк резервіне итермеледі, олар қарсылық көрсетуді жалғастырды. Торстенссон жеңіске жеткен оң қанатын бөлуге шешім қабылдады: Торстен Сталхандске басқарған бір бөлім қашқан Император армиясының сол қанатын қуды, ал Виттенберг басқарған қалған бөлім Император армиясының орталығының артына өтіп, оң қанатына арттан шабуыл жасады. Екі жақтан қысымға ұшыраған Император армиясының қатары бұзылды, ал Пиколомини мен архиегер жеке күзетшілерін, сондай-ақ Альт және Ной Пиколомини, Мислик, Борневал және Латтке полктерін арттық күш ретінде пайдаланып, шегінуді қамтамасыз етті. Линкельвальдтың солтүстігіндегі жаяу әскер қашып құтылса, оңтүстіктегі топ швед кавалериясымен қоршалып, капитуляциялауға мәжбүр болды. Император армиясы барлық 46 зеңбірегін, сонымен қатар 3000-нан 5000-ға дейін қаза тапқан немесе жарақат алған сарбаздарын, және тағы 4500-5000 тұтқынға алынды, олардың ішінде генералдар Суйс пен Фернемонт та болды. Шведтердің жоғалғандары 4000 қаза тапқан немесе жарақат алған сарбазды құрады; генералдар Лиллиехёк пен Сланг қаза тапты, ал фин кавалериясының командирі генерал Сталхандске ауыр жарақат алды.

The fast approach of the Imperial Army under the Archduke and Piccolomini forced Torstensson to lift the siege of Leipzig on 1 November. Assuming the Swedes were in disorderly retreat, the Archduke and his war council decided to attack against the advice of Piccolomini who considered them too strong for a direct assault. The Swedes retreated to better positions outside Breitenfeld where they awaited an attack. The Imperials had 26,000 men and 46 guns against 20,000 and 70 respectively for the Swedes. Despite the disparity in numbers, the two forces were roughly equivalent because the Imperial army included many irregular Croatian and Hungarian cavalry of questionable combat value, as well as some dragoons and old fashioned arquebusier regiments. In contrast, the Swedish cavalry was almost exclusively formed out of heavy cuirassiers. Both sides placed their cavalry on the wings, with the infantry in the centre, split into two subgroups because a small forest, the Linkelwald, bisected the Imperial lines. Battle began in the early morning of 2 November with an artillery duel in which Swedish infantry commander Johan Lilliehöök was mortally wounded. The Swedes crossed the Rietzschke river and their right wing under Arvid Wittenberg attacked the Imperial left. Its commander Hans Christoph von Puchheim had not yet fully deployed his troops and some of his regiments took flight, allegedly led by Madlo's regiment of arquebusiers in the front line, followed by a number of neighbouring units and most of the Saxon regiments holding the second line. The remainder were rallied by Colonel Nicola who repulsed two Swedish attacks with the support of the reserve cavalry under Ernst Roland von Suys before a third assault broke through, killing Nicola and several other officers. On the other side of the battlefield, the result was the opposite. The Imperial right under Annibale Gonzaga and Count Bruay shattered most of the Swedish left under Erik Slang and pushed them back onto their reserve under Königsmarck which continued to resist. Torstensson now decided to split his victorious right; one part under Torsten Stålhandske pursued the fleeing Imperial left, while the rest under Wittenberg moved behind the Imperial centre to attack their right from behind. Under pressure from two sides, this broke while Piccolomini and the Archduke used their personal bodyguards along with the Alt and Neu Piccolomini, Mislik, Borneval and Luttke regiments as a rear guard to cover their retreat. Although the infantry north of the Linkelwald escaped, the group to the south was encircled by the Swedish cavalry and forced to surrender. The Imperial Army lost all 46 guns along with 3,000 to 5,000 dead or wounded plus another 4,500 or 5,000 taken prisoner, including generals Suys and Fernemont. Swedish casualties were 4,000 dead or wounded; Generals Lilliehöök and Slang were killed, while General Stålhandske, commander of the Finnish Hakkapeliitta cavalry, was seriously wounded.

Салдары

Жаңа шабуылға орнына Торстенссон 7 желтоқсанға дейін созылған Лейпцигті қоршауды жаңартты. Оның түсуі шведтерге Саксониядағы сенімді базаны қамтамасыз етті және сайлаушы Иоганн Георгқа ауыр соққы болды, бірақ Брейтенфельд шайқасынан кейін швед армиясына қосылған императорлық тұтқындардың көпшілігі қоршау кезінде дезертирлік жасады. Аксель Лилли Лейпцигтің қолбасшысы болып тағайындалды және 150 000 талерлік үлкен салық салды. 29 желтоқсанда Виттенберг Кемницті басып алды, ал Торстенссон француз командирі Гебриантпен кеңесті. Қаңтардың басында шведтер Фрайбергті қоршады, оның саксон гарнизоны қарсылық көрсетті және 13 қаңтардағы маңызды шабуылды тойтарды. Богемияда императорлық армияны қайта құрғаннан кейін, Пиколомини 27 ақпанда Фрайбергке жетіп, шведтерді қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті, бұл Иоганн Георгтың соғыстан шығуына бөгет болған болуы мүмкін. Архиегер Леопольд Вильгельм Прагада әскери сот ұйымдастырды, ол Мадло полкіне Рокицаниде үлгілі жаза берді. Шайқаста өзгеше көзге түскен алты полк толық қаруланған күйінде жиналып, Мадло полкін қоршады, олар өзінің қорқыныштылығы мен тәртіпсіздігі үшін қатты сөкпекке ұшырады және қаруларын тастауға бұйрық берілді, содан кейін олардың полк тулары жыртылды. Бұл процеске «оннан бірін жою» деп аталды, құрбандықтар тартты және келесі күні полктің әрбір он сарбазы мен бес офицері атқыланды. Жеңіліс армияда немістер мен итальяндықтар арасында, көбінесе «вельштер» немесе «вальштер» деп аталатын наразылықты тудырды, олар мұның себебін Пухейм басқаратын негізінен неміс сол қанатының құлауымен байланыстырды, ал оларға Гонзага басқаратын негізінен итальяндық оң қанат қолдау көрсетпеді деп мәлімдеді. Мадло полкінің соты сол қанатының кінәлі екенін растаған сияқты көрінді, бірақ ашуды басаңдатпады. Архиегер 1643 жылғы қаңтарда күшейтілген күшпен келген Хацфельдтен Венаға сапары кезінде қолбасшылықты қабылдауды сұрағанда, Хацфельд итальяндықтардың қателіктерін түзетуге шамасы келмейтінін айтып, бас тартты. Осы бағынусыздыққа тап болған эрцгерцог қолбасшылықтан бас тарды және ақпан айында Пиколоминимен уақытша алмастырылды, ол испан қызметіне кіріп, сәуірде қызметтен кетті. Қайтып келген Трентино генералы Маттиас Галлас қолбасшылықты қабылдады, өйткені ол немістер мен итальяндықтарға ұнамды болды. Гонзагалар немесе Монтекукколи сияқты итальяндық генералдардың көпшілігі зейнетке шығуды немесе Кастроның бірінші соғысында күресу үшін Италияға кетуді таңдады. Тек Брюай императордың ықпалымен Пиколоминиге ермей қалуға көндірілді. Сәуірде шведтер келесі шабуылға кірісті. Галлас Оломоуцты қайта жабдықтауды күткенін болжады және Градец-Краловеде күшті қорғаныс позициясын құру арқылы және Эльбадан өтуге рұқсат бермеу арқылы олардың жолын тосуға тырысты. Торстенссон Галластың негізгі күшінен аулақтап, Брандис-над-Лабемге шабуыл жасап, императорларды алаңдатуға тырысты. Осы уақыт аралығында ол Мельник арқылы өтуге қол жеткізді. Ол алға жылжып, Галласқа дейін Солтүстік Моравияға жетті, онда швед гарнизондарын қайта жабдықтады. Галлас пен императорлар оны Брнодан кейін ертіп, шведтер алдында қорғаныс позициясын алды. Императорлар шведтерді шабуылдау үшін артықшылықтары бар жеңіл атқыштарды пайдаланды. Шведтер қазан айына дейін қарсы тұрды, содан кейін Силезияға шегінді, содан кейін Габсбург аймағын Торстенсон соғысында Данияға шабуыл жасау үшін тастап кетті.

Rather than a renewed offensive, Torstensson renewed the siege of Leipzig which held out until 7 December. Its loss gave the Swedes a secure base in Saxony and was a serious blow to Elector John George, although most of the Imperial prisoners who joined the Swedish army after Breitenfeld deserted during the siege. Axel Lillie was appointed commander of Leipzig and enforced a large contribution of 150,000 talers. On 29 December, Wittenberg captured Chemnitz while Torstensson conferred with the French commander Guébriant. In early January, the Swedes besieged Freiberg, whose Saxon garrison resisted stubbornly and repelled a major assault on 13 January. Having rebuilt the Imperial Army in Bohemia, Piccolomini arrived outside Freiberg on 27 February, forcing the Swedes to abandon the siege, an action that may have stopped John George from leaving the war. Archduke Leopold Wilhelm assembled a court martial in Prague which sentenced the Madlo regiment to exemplary punishment at Rokycany. Six regiments, which had distinguished themselves in the battle, were assembled fully armed and surrounded Madlo's regiment, which was severely rebuked for its cowardice and misconduct and ordered to lay down its arms, after which their regimental colours were torn in pieces. In a process known as decimation, lots were drawn and every 10th soldier of the regiment and 5 officers were executed next day. Defeat ignited antagonism in the army between Germans and Italians, commonly called "Welsche" or "Walsche", who claimed it was due to the collapse of the mostly German left wing under Puchheim, who in turn argued the mostly Italian right under Gonzaga had failed to support them. The court martial of Madlo's regiment seemed to confirm the guilt of the left wing but did not calm tempers. When the Archduke asked Hatzfeld, who had arrived with reinforcements in January 1643, to take over command while he travelled to Vienna, Hatzfeld refused saying he could not repair the mistakes of the Italians. Confronted with this insubordination, the Archduke resigned his command and in February was temporarily replaced by Piccolomini before he decided to enter Spanish service and stepped down in April. The returning Trentine general Matthias Gallas took over command, largely because he was acceptable to both Germans and Italians. Most of the Italian generals like the Gonzagas or Montecuccoli chose to retire or depart for Italy to fight in the First War of Castro. Only Bruay was persuaded by the Emperor to stay instead of following Piccolomini. In April, the Swedes started their next offensive. Gallas anticipated their aim of resupplying Olomouc and tried to block their way with a strong defensive position at Hradec Králové and by refusing them any crossing of the Elbe. Torstensson avoided Gallas' main force and feinted an attack at Brandýs nad Labem to distract the Imperials. In the meantime, he attained a crossing at Mělník. He moved forward and reached northern Moravia prior to Gallas where he resupplied the Swedish garrisons. Gallas and the Imperials followed him over Brno and again took a defensive position in front of the Swedes. The Imperials used their superior light cavalry to harass the Swedes in skirmishes. The Swedes held out until October when they retreated into Silesia and then left Habsburg territory entirely to attack Denmark in the Torstenson War.

Еске алу

1927 жылы швед Корольдік бірінші өмірлік гренадер полкі таратылғандығы осы медальмен еске алынды, медальдің бет жағындағы суретте Брайтенфельдтің екінші шайқасы "Лейпциг 1642" деп бейнеленген.