Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Отыз жылдық соғыстың шайқасы
Battle of the Thirty Years' War
Нердлинген шайқасы 1634 жылдың 6 қыркүйегінде Отыз жылдық соғыс кезінде болды. Біріккен испан императорлық әскері швед-неміс әскерін күйретіп жеңді. 1634 жылға қарай шведтер мен олардың неміс одақтастары Германияның оңтүстік бөлігінің көп бөлігін басып алды. Бұл оларға Испаниядан Фландрияға дейінгі Испания жолын – испандықтардың Нидерланд Республикасына қарсы соғысын қолдау үшін пайдаланған құрлықтағы жабдықтау жолын тоқтатуға мүмкіндік берді. Бұл жағдайды қалпына келтіруді көздеген кардинал Инфанте Фердинанд басқаратын испан әскері, швед гарнизоны бақылап тұрған Нердлинген қаласының жанында Венгрия Фердинанды басқарған императорлық күштермен бірікті. Густав Хорн мен Саксен-Веймарлық Бернард басқарған швед-неміс әскері оларға көмекке келді, бірақ олар қарсылас императорлық испан әскерлерінің санын және күшін дұрыс бағаламады. 6 қыркүйекте Хорн Нердлингеннің оңтүстігіндегі төбелерде салынған нығамдарға бірнеше шабуыл жасады, бірақ барлығы қайтарылды. Сандық артықшылық испан императорлық қолбасшыларына өздерінің позицияларын үнемі нығайтуға мүмкіндік берді, ал Хорн ақырында кері шегіне бастады. Олар шегіне бастағанда, императорлық атқыштар оларды қанаттан орап алды, ал протестант әскері күйреп кетті. Жеңіліс аумақтық және стратегиялық тұрғыдан елеулі салдарға ие болды; шведтер Бавариядан шығып кетті, ал 1635 жылғы мамырдағы Прага бейбіт шартының талаптарына сәйкес, олардың неміс одақтастары император Фердинанд II-мен келісімге келді. Бұрын шведтер мен голландтарды қаржыландырумен шектелген Франция ресми түрде одақтас болып, соғысқа белсенді қатысушы ретінде кірді.
The Battle of Nördlingen took place on 6 September 1634 during the Thirty Years' War. A combined Imperial Spanish force inflicted a crushing defeat on the Swedish German army. By 1634, the Swedes and their German allies occupied much of southern Germany. This allowed them to block the Spanish Road, an overland supply route running from Italy to Flanders, used by the Spanish to support their war against the Dutch Republic. Seeking to re open this, a Spanish army under Cardinal Infante Ferdinand linked up with an Imperial force led by Ferdinand of Hungary near the town of Nördlingen, which was held by a Swedish garrison. A Swedish German army commanded by Gustav Horn and Bernhard of Saxe Weimar marched to its relief but they significantly underestimated the number and calibre of the Imperial Spanish troops facing them. On 6 September, Horn launched a series of assaults against earthworks constructed on the hills to the south of Nördlingen, all of which were repulsed. Superior numbers meant the Spanish Imperial commanders could continually reinforce their positions and Horn eventually began to retreat. As they did so, they were outflanked by Imperial cavalry and the Protestant army collapsed. Defeat had far reaching territorial and strategic consequences; the Swedes withdrew from Bavaria and under the terms of the Peace of Prague in May 1635, their German allies made peace with Emperor Ferdinand II. France, which had previously restricted itself to funding the Swedes and Dutch, formally became an ally and entered the war as an active belligerent.
Өмірбаян
Швецияның Отыз жылдық соғысқа қатысуы 1630 жылдың маусым айында Густав Адольфтың шамамен 18 000 әскері Померания герцогтығына түскен кезде басталды. Габсбургтерге қарсы француз саясатының бір бөлігі ретінде жәрдемақы беріліп, Саксония және Бранденбург-Пруссияның қолдауымен Густав Император әскерлеріне қарсы бірнеше жеңістерді одіс етті, оның ішінде 1631 жылдың қыркүйегінде Брейтенфельд, содан кейін 1632 жылдың сәуірінде Райн. Густавтың қарашада Лютценде қаза болғанына қарамастан, Швеция және оның неміс протестант одақтастары 1633 жылдың сәуірінде Францияның қаржыландыруымен қайтадан құрылған Хайльбронн лигасына бірікті. Шілдеде одақтастар Император әскерін Төменгі Саксониядағы Ольдендорфта жеңді; бірнеше айдан кейін Император Фердинанд II өзінің жетекші генералы Альбрехт фон Валенштейнді қызметтен босатып, ол 1634 жылдың ақпанында Император агенттерінің қолынан қаза тапты. Валенштейнді шеттету Император Фердинандтың Империядағы беделін нығайтты, бірақ оны испан әскери ресурстарына көбірек тәуелді етті. Олардың басты мақсаты – Нидерланд Республикасына қарсы жорықтарын қолдау үшін испандық жолды қайта ашу болды, ал назар енді Рейнланд пен Баварияға ауысты. Испаниялық Нидерландтың жаңа тағайындалған губернаторы, кардинал Инфанте Фердинанд Италиядан 11 700 сарбаздық әскер жинады, олар мамыр айында Альп таулары арқылы Стелвио өткелімен өтті. Рейнфельденде ол 1634 жылдың қаңтарда қайтыс болған Ферия герцогының бұрынғы қолбасшылығындағы күштермен қосылды. Бұл оның қатарын 18 000 жаяу және 4 000 атты әскерге жеткізді. Швед әскері мен олардың неміс одақтастары әртүрлі мақсаттармен бөлек бірліктер ретінде соғысты, сондықтан олар үйлесімсіз басшылықтан зардап шекті. Йохан Банер мен Ханс фон Арним Богемияға шабуыл жасағанда, Густав Хорн испандықтарды оқшаулау үшін Үберлингенді қоршауға тырысты, ал Саксония-Веймар Бернарды Кронакты басып алып, Франкониядағы өзінің позициясын нығайтуға тырысты. Ешқайсысы да сәтті болмады және Регенсбургті оқшау қалдырды, оны 23 мамырда Фердинанд Венгрияның 25 000 әскері қоршап алды. Хорн мен Бернард 12 шілдеде Аугсбургте кездесіп, олардың Арниммен бірігу қаупі Фердинандты қоршаудан бас тартуға мәжбүр етеді деп үміттеніп, Богемия шекарасына қарай жорық жасады. 22 шілдеде Ландшутта Иоганн фон Альдрингеннің қолбасшылығындағы Императордың блокадалық күштерін жеңгеніне қарамастан, қоршау жалғасты және Регенсбург 26 шілдеде берілді. 15 000 әскермен Фердинанд Дунай бойымен төмен қарай жүріп, 26 тамызда Донаувертке жетті, онда ол шведтер бақылауындағы Нердлинген қаласын қоршауға алды, оны басып алу алға жылжуды жалғастыру үшін қажет болды. Хорн мен Бернард Бопфингенге аттанды, бірақ шабуылдарын кешіктірді; екі тараптың да азық-түлік жетіспеушілігінен және обадан зардап шегуіне байланысты, олар Императордың аз санды әскерінің кері шегінуге мәжбүр болады деп сендірді. Алайда, 2 қыркүйекте Венгрияның Фердинанды испандық туысы қосылды және екі күннен кейін Нердлингенге шабуыл жасауға жақын болды. 4 қыркүйекте өткен соғыс кеңесінде протестанттық қолбасшылар оның жоғалуының саяси салдары соғысқа барудың әскери тәуекелінен артық екеніне келісті. Шарфенштейннің 3 400 сарбазы қосылғанына қарамастан, Хорн қосымша күштерді күтуге ниеттенді, бірақ олар бір апталық сапарда болды. Бернард олар күте алмайтынын және дереу шабуыл жасауға шақырды, ал испандық күшею 7 000-нан аз деп бағалады. Нақты саны 18 000-нан асты, яғни Габсбург әскерінің саны 33 000-нан асты, ал протестанттардың саны шамамен 26 000 болды. Бұл құрамына 8 000 нашар жаттығудан өткен Вюртемберг ополченниктері кірді, олардың көпшілігі бұрын Император әскерінде қызмет еткен.
Swedish intervention in the Thirty Years' War began in June 1630 when nearly 18,000 troops under Gustavus Adolphus landed in the Duchy of Pomerania. Provided with subsidies as part of a French policy of opposition to the Habsburgs, and supported by Saxony and Brandenburg Prussia, Gustavus won a series of victories over Imperial forces, including Breitenfeld in September 1631, then Rain in April 1632. Despite the death of Gustavus at Lützen in November, Sweden and its German Protestant allies formed the Heilbronn League in April 1633, once again financed by France. In July, the coalition defeated an Imperial army at Oldendorf in Lower Saxony; a few months later, Emperor Ferdinand II dismissed his leading general Albrecht von Wallenstein, who was assassinated by Imperial agents in February 1634. The removal of Wallenstein strengthened Emperor Ferdinand's position within the Empire but made him more reliant on Spanish military resources. Their main objective was to re open the Spanish Road to support their campaign against the Dutch Republic and the focus now shifted to the Rhineland and Bavaria. Cardinal Infante Ferdinand, newly appointed Governor of the Spanish Netherlands, recruited an army of 11,700 in Italy, which in May crossed the Alps through the Stelvio Pass. At Rheinfelden, he linked up with forces previously commanded by the Duke of Feria, who died in January 1634. This brought his numbers up to 18,000 infantry and 4,000 cavalry. The Swedish army and their German allies fought as separate units with diverging objectives, and thus suffered from less coherent leadership. While Johan Banér and Hans von Arnim invaded Bohemia, Gustav Horn tried to block the Spanish by investing Überlingen, and Bernhard of Saxe Weimar sought to consolidate his position in Franconia by taking Kronach. Neither attempt was successful and left Regensburg isolated, which was besieged on 23 May by an Imperial army of 25,000 under Ferdinand of Hungary. Horn and Bernhard met at Augsburg on 12 July and marched towards the Bohemian border, hoping the threat of them combining with Arnim would force Ferdinand to abandon the siege. Although they defeated an Imperial blocking force under Johann von Aldringen at Landshut on 22 July, the siege continued and Regensburg surrendered on 26 July. With 15,000 men, Ferdinand marched down the Danube (see Map) and reached Donauwörth on 26 August, where he turned aside to besiege the Swedish held town of Nördlingen, which had to be taken before continuing his advance. Horn and Bernhard marched to Bopfingen but delayed their attack; with both sides short of supplies and suffering from plague, they were confident the outnumbered Imperials would have to withdraw. However, on 2 September Ferdinand of Hungary was joined by his Spanish cousin and Nördlingen nearly fell to an assault two days later. At a council of war held on 4 September, the Protestant commanders agreed the political impact of its loss outweighed the military risk of accepting battle. Although they had just been joined by 3,400 men under Scharffenstein, Horn wanted to wait for additional troops but these were a week's march away. Bernhard argued they could not wait and urged an immediate attack, while he estimated the Spanish reinforcements as less than 7,000. The true figure was over 18,000, which meant the Habsburg army totalled over 33,000, compared to the Protestant figure of around 26,000. This included 8,000 poorly trained Württemberg militia, many of whom had previously served in the Imperial army.
Шайқас
5 қыркүйектің таңында протестант әскері лагерьін талқандап, бастапқыда батысқа қарай, Ульмға шегінгендей түр жасады, сосын жер бетімен өтіп, Нердлингеннен екі шақырым оңтүстікке орналасқан төбелерді басып алды. Шамамен сағат 16:00-де Бернард басқаратын алғы шеп испан және императорлық қарауылдарымен, төбелердің батыс жиегін ұстап тұрғандармен кездесті. Тәжірибелі қолбасшылары Маттиас Галлас пен граф Леганес кері шегінуге кеңес бергенімен, екі Фердинанд өз орнында тұруға шешім қабылдады, және шайқас түн ортасынан кейін де жалғасты. Габсбург әскері төбелердің бірінен ығыстырылды, бірақ Альбухты сақтап қалды, ол олардың позициясы үшін маңызды болды, себебі ол оларды айналып өтуден сақтады. Бұл жерде Оттавио Пиколомини басқаратын 6600 испандық және 1500 бавариялық жаяу әскері орналасты, олар түн бойы 14 зеңбірекке арналған бекіністер мен орларды қазды. 2800 бавариялық атты әскер жасағы тікелей артында тұрды, ал олардың қалған әскері солтүстікке қарай, Нердлингенге қарай созылған желіні ұстады (жоғарыдағы 1-фаза картасын қараңыз). Вюртемберг жасақтарын багажды күзетуге қалдырып, Хорн басқаратын жаяу әскердің көп бөлігі мен Шарфенштейн басқаратын 4000 атты әскерге Альбухты басып алу міндеті жүктелді, оның жоғалуы испан-императорлық күштерін кері шегінуге және Нердлингенді қоршаудан бас тартуға мәжбүрлейтін еді. Сонымен қатар, Бернардтың әскері императорлардың оң жағын алаңдатуы керек еді, бірақ оның күшінің жеткіліксіз екені және осылайша шектеулі шайқасқа ғана қабілетті екені тез анық болды. 6 қыркүйек күні таңғы сағат 5:00-де швед артиллериясы Альбухқа атыс ашты, содан кейін жалпы шабуыл басталды; бірінші толқын ауыр шығынмен ығыстырылса да, екінші толқын, тәжірибелі бөлімдерден құралған, бавариялық жаяу әскерін басып өтті және қысқа мерзімге Хорн үлкен жеңіске жеткендей көрінді. Алайда, оқ-дәрі арбасы жарылып, швед әскерлері арасында шатасу туды, ал испан жаяу әскері осы мүмкіндікті пайдаланып, оларды бастапқы позицияларына қайтарды. Хорн әскерін қайта жинап, келесі бірнеше сағат ішінде бірнеше шабуылдар жасады, олардың барлығы тәжірибелі испандықтармен жеңіліп қайтарылды (жоғарыдағы 2-фаза картасын қараңыз). Бернардтың сол жақта артиллерияны шебер пайдаланғанына қарамастан, императорларды өз позицияларын ұстауға мәжбүр етті, олардың көптігі Леганес пен Галласқа Альбухтағы серіктерін қолдау үшін жаңа күштердің үздіксіз ағынын жіберуге мүмкіндік берді. Бернардтың екі жаяу әскер бригадасы шабуылға қосылды, бірақ төбеге жеткенше бавариялық атты әскер шабуыл жасады, ал оның өзінің фон Таупадель басқаратын жасағы императорлардың сол жағына шабуыл жасады, бірақ олар өз қатарларына кері шегінуге мәжбүр болды. Түске қарай Хорнның әскері Альбухты басып алуға 15 рет тырысқаннан кейін шаршап, шегіне бастады. Олардың шегінуі Бернардтың жаяу әскерін басқа төбелерде әлсіз қалдырды, ал хорват жеңіл атты әскері сол жақта бірден оларды айналып өтті. Осы қысымның нәтижесінде протестант әскері ыдырады, оларды қайта жинауға жасалған әрекеттерге қарамастан, және қуғын-сүргін кезінде ауыр шығынға ұшырады (жоғарыдағы 3-фаза картасын қараңыз). Багажды күзеткен екі мың жасақ өлтіріліп, тағы 4 мың тұтқынға алынды, олардың көпшілігі кейін императорлық армияға қосылды. Шарфенштейн, бұрын бавариялық армияның жоғары лауазымды қолбасшысы, тұтқындалып, кейіннен сатқындық үшін өлім жазасына кесілді; Хорн да тұтқындалып, 1642 жылға дейін қамауда ұсталды. Тұтқындардан басқа, протестанттар 8000 адамнан зардап шекті, ал олардың қарсыластары 3500 адамнан зардап шекті; Бернард пен фон Таупадель қалған 12000 адамымен бірнеше күннен кейін Хейльброннға жетті.
Early on 5 September, the Protestant army broke camp and first feinted west as if retreating to Ulm, then moved across country to seize a line of hills two kilometres south of Nördlingen. Around 16:00, the advance guard under Bernhard came into contact with Spanish and Imperial pickets holding the western edge of the hills. Although their experienced subordinates, Matthias Gallas and Count Leganés, advised retreat, the two Ferdinands made the decision to stand their ground and fighting continued until after midnight. The Habsburg forces were driven off some of the hills but retained the Albuch, which was key to the position as it prevented them being outflanked. This was occupied by 6,600 Spanish and 1,500 Bavarian infantry under Ottavio Piccolomini, who spent the night digging trenches and positions for a battery of 14 guns. A detachment of 2,800 Bavarian cavalry was stationed directly behind, with the rest of their army holding a line running north to Nördlingen (see Phase 1 map above). Leaving the Württemberg militia to guard the baggage train, the bulk of the infantry under Horn and 4,000 cavalry led by Scharffenstein was tasked with taking the Albuch, whose loss would force the Spanish Imperial forces to retreat and abandon the siege of Nördlingen. At the same time, Bernhard's troops would distract the Imperial right, although it soon became clear he was badly outnumbered and thus restricted to limited skirmishing. At 5:00 am on 6 September, the Swedish artillery opened fire on the Albuch, followed by a general assault; although the first wave was repulsed with heavy losses, the second composed of veteran units overran the Bavarian infantry and for a short period it appeared Horn had won a great victory. However, a powder wagon exploded, causing confusion among the Swedish troops, and the Spanish infantry took advantage of this to drive them back to their starting positions. Horn rallied his men and made a series of assaults over the next few hours, all of which were beaten back by the veteran Spanish units (see Phase 2 map above). Despite Bernhard's skilful use of artillery on the left, which forced the Imperials to hold their positions, their superior numbers allowed Leganés and Gallas to feed in a constant stream of fresh troops to support their comrades on the Albuch. Two brigades of Bernhard's infantry joined the assault but were attacked by Bavarian cavalry before reaching the hill, while an attack against the Imperial left by his own under von Taupadel was soon forced back upon their lines. By midday, Horn's men were exhausted after making up to 15 separate attempts to capture the Albuch and began to retreat. Their withdrawal exposed Bernhard's infantry on the other hills, while Croat light cavalry simultaneously outflanked him on the left. Under this pressure, the Protestant army disintegrated, despite attempts to rally them and suffered heavy losses during the pursuit (see Phase 3 map above). Two thousand of the militia guarding the baggage were killed and another 4,000 taken prisoner, most of whom then enrolled in the Imperial army. Scharffenstein, previously a senior commander in the Bavarian army, was captured and later executed for treason; Horn was also taken and held in custody until 1642. In addition to prisoners, the Protestants suffered a total of 8,000 casualties, compared to 3,500 for their opponents; Bernhard and von Taupadel reached Heilbronn with the remaining 12,000 men a few days later.
Салдары
Нердлинген соғыстың ең маңызды шайқасы деп сипатталған, оның нәтижесінде Оңтүстік Германиядағы шведтердің күші жойылды. Император әскері Вюртемберг герцогтігінің көп бөлігін қайтарып алып, Рейнландқа кірді, ал швед канцлері Аксель Оксенстерна соғысты аяқтау үшін ішкі қарсыластарынан қысым көрді. Желтоқсан айында олардың екі маңызды одақтасы – Саксония және Гессен-Дармштадт император Фердинандпен бейбіт келісімге келді, ол 1635 жылғы мамырдағы Прага шартында ресми түрде бекітілді. Шартының талаптары Хайльбронн және Католик лигаларын таратуды қамтыды, және бұл шартты Отыз жылдық соғыс негізінен неміс діни қақтығысы емес екендігінің белгісі деп қарастырады. Дегенмен, Германиядағы Габсбургтерге қарсы одақтың ыдырауы француздың тікелей араласуына әкелді. 1635 жылғы ақпанда кардинал Ришелье Испаниялық Нидерландтағы бірлескен франко-голландиялық шабуылға келісетін шартқа қол қойды, ал Рохан герцогы Генри бастаған француз армиясы наурыз айында Вальтеллинаға басып кіріп, испандық жолды кесіп тастады. Сәуір айында Швециямен жаңа одақ құрылды, сондай-ақ Рейнландтағы Бернард Саксен-Веймардың 12 000 сарбаздық армиясын қаржыландыруға келісті. Мамыр айында Франция Испанияға соғыс жариялады, осылайша 1635-1659 жылдар аралығындағы франко-испан соғысы басталды. Нердлингеннен екі жыл өткен соң, 1636 жылғы қазандағы Виттшток шайқасы швед әскерлері үшін маңызды жеңіс болды және императорлардың Нердлинген шайқасынан кейін швед әскерінің күші сарқылды деген ойларын жойды.
Nördlingen has been described as "arguably the most important battle of the war", a result which effectively destroyed Swedish power in southern Germany. The Imperial army retook most of the Duchy of Württemberg and moved into the Rhineland, while Swedish Chancellor Axel Oxenstierna faced pressure from his domestic opponents to end the war. In December, two of their main allies, Saxony and Hesse Darmstadt, negotiated a peace agreement with Emperor Ferdinand, later formalised in the May 1635 Treaty of Prague. Its terms included the dissolution of the Heilbronn and Catholic Leagues and the treaty is generally seen as the point when the Thirty Years' War ceased to be primarily a German religious conflict. However, the collapse of the anti Habsburg alliance in Germany now prompted direct French intervention. In February 1635, Cardinal Richelieu signed a treaty agreeing a joint Franco Dutch offensive in the Spanish Netherlands, while a French army under Henri, Duke of Rohan, cut the Spanish Road by invading the Valtellina in March. This was followed in April by a new alliance with Sweden, as well as financing an army of 12,000 under Bernard of Saxe Weimar in the Rhineland. In May, France formally declared war on Spain, starting the 1635 to 1659 Franco Spanish War. Two years after Nördlingen, the battle of Wittstock in October 1636 was a resounding victory for the Swedish forces, and corrected any delusions harboured by the Imperials that the Swedish army was a spent force after the battle of Nördlingen.