Отыз жылдық соғыс: Еуропа тарихындағы апатты қақтығыс

Кіріспе

Орталық Еуропадағы ірі соғыс (1618–1648)

Отыз жылдық соғыс – 1618 жылдан 1648 жылға дейін жалғасқан, Еуропа тарихындағы ең ұзақ және ең қиратушы қақтығыстардың бірі. Көбінесе Орталық Еуропада болған бұл соғыста шамамен 4,5-8 миллион сарбаз бен азамат қаза тапты, соғыс, ашаршылық немесе аурулар салдарынан. Қазіргі Германияның бір бөлігінде халық санының 50%-дан астамға төмендегені хабарланды. Бұл соғысқа байланысты қақтығыстардың ішінде Сегіз жылдық соғыс, Мантуандық мұрагерлік соғысы, Франко-испан соғысы, Торстенсон соғысы, Голланд-Португал соғысы және Португалияны қайта қалпына келтіру соғысы бар. Бұл соғыс дәстүрлі түрде 16 ғасырдағы Реформациядан бастау алған діни қақтығыстың жалғасы ретінде қарастырылады. 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шарты Империяны католик және лютеран мемлекеттеріне бөліп, осы мәселені шешуге тырысты. Бірақ, келесі 50 жылдың ішінде протестантизмнің осы шекарадан тысқары қарай кеңеюі жағдайды тұрақсыздандырды. Дегенмен, дін мен Империя билігі арасындағы айырмашылықтар соғысқа себеп болған маңызды факторлар болғанымен, қазіргі заманғы көптеген сарапшылар оның ауқымы мен масштабы Габсбургтардың басқаратын Испания мен Австриясы, және француз Бурбон үйі арасындағы Еуропалық үстемдік үшін күрестен туындағанын айтады. Соғыстың басталуы әдетте 1618 жылға дейін жетеді, сол кезде Император II Фердинанд Богемия патшасы лауазымынан алынып, оның орнына Пфальцтың протестант Фридрих V келді. Императорлық әскерлер Богемия көтерілісін тез арада басып тастады, бірақ Фридрихтің қатысуы соғысты Голландия Республикасы мен Испанияның араласуымен, Сегіз жылдық соғыста қатысқан Пфальц аймағына дейін кеңейтті. Данияның IV Христианы және Швецияның Густав Адольф сияқты билеушілер де Империя ішінде жерлерге ие болды, бұл оларға және басқа шетелдік державаларға араласуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, ішкі династиялық дау кең ауқымды еуропалық қақтығысқа айналды. 1618 жылдан 1635 жылға дейінгі бірінші кезең негізінен сыртқы күштердің қолдауымен Киелі Рим империясының неміс мүшелері арасындағы азаматтық соғыс болды. 1635 жылдан кейін Империя Швеция қолдаған Франция мен Испаниямен одақтасқан III Фердинанд арасындағы кең ауқымды күрестің бір бөлігіне айналды. Бұл 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартымен аяқталды, оның шарттары Бавария және Саксония сияқты мемлекеттерге Империя ішінде үлкен автономияны берді, сондай-ақ Испанияның Голландияның тәуелсіздігін мойындауын қамтыды. Бұл қақтығыс күш тепе-теңдігін Францияның пайдасына бұрды және алдағы алпыс жыл бойы Еуропаны билеген XIV Людовиктің экспансиялық соғыстарына жол ашты.

The Thirty Years' War was one of the longest and most destructive conflicts in European history, lasting from 1618 to 1648. Fought primarily in Central Europe, an estimated 4.5 to 8 million soldiers and civilians died as a result of battle, famine, or disease, while parts of present day Germany reported population declines of over 50%. Related conflicts include the Eighty Years' War, the War of the Mantuan Succession, the Franco Spanish War, the Torstenson War, the Dutch Portuguese War, and the Portuguese Restoration War. The war was traditionally viewed as a continuation of the religious conflict initiated by the 16th century Reformation within the Holy Roman Empire. The 1555 Peace of Augsburg attempted to resolve this by dividing the Empire into Catholic and Lutheran states, but over the next 50 years the expansion of Protestantism beyond these boundaries destabilised the settlement. However, while differences over religion and Imperial authority were important factors in causing the war, most contemporary commentators suggest its scope and extent were driven by the contest for European dominance between Habsburg ruled Spain and Austria, and the French House of Bourbon. Its outbreak is generally traced to 1618, when Emperor Ferdinand II was deposed as king of Bohemia and replaced by the Protestant Frederick V of the Palatinate. Although Imperial forces quickly suppressed the Bohemian Revolt, Frederick's participation expanded the fighting into the Palatinate, whose strategic importance drew in the Dutch Republic and Spain, then engaged in the Eighty Years' War. Rulers like Christian IV of Denmark and Gustavus Adolphus of Sweden also held territories within the Empire, giving them and other foreign powers an excuse to intervene. The result was to turn an internal dynastic dispute into a broader European conflict. The first phase from 1618 until 1635 was primarily a civil war between German members of the Holy Roman Empire, with support from external powers. After 1635, the empire became one theatre in a wider struggle between France, supported by Sweden, and Emperor Ferdinand III, allied with Spain. This concluded with the 1648 Peace of Westphalia, whose provisions included greater autonomy within the empire for states like Bavaria and Saxony, as well as acceptance of Dutch independence by Spain. The conflict shifted the balance of power in favour of France, and set the stage for the expansionist wars of Louis XIV which dominated Europe for the next sixty years.

Құрылымдық шығу тегі

1552 жылғы Пасау бейбіт шарты Киелі Рим империясы ішінде протестанттар мен католиктер арасындағы қақтығысқа себеп болған мәселелерді шешуге бағытталған. 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шарты «cuius regio, eius religio» принципін қолданып, екі дін арасындағы шекараны белгілеу арқылы олардың қайталануын болдырмауға тырысты. Бұл принцип бойынша, әр мемлекеттің діні оның билеушісінің дініне негізделген, яғни лютерандық (протестантизмнің ең көп таралған түрі) немесе католиктік болып жіктелетін. Басқа шаралар Донауверт сияқты қалалардағы діни азшылықтарды қорғады және Пасаудан кейін католик шіркеуінен алынған мүліктердің лютерандарға тиесілігін растады. Алайда, 1555 жылдан кейін протестантизмнің бұрын католик аймақтарына таралуы осы келісімдерді күштен шығарды. Сонымен қатар, Аугсбургпен мойындалмаған кальвинизм сияқты протестанттық діндердің өркендеуі, лютерандар мен католиктер тарапынан жаулықпен қабылданды. Аугсбург бейбіт шарты империядағы жеке билеушілерге өздерінің биліктеріндегі діни саясатқа қатысты үлкен тәуелсіздік пен бақылау құқығын берді, соның салдарынан орталық билік әлсіреді. Экономикалық және саяси мақсаттардағы талас-тартыстар көбінесе діннің орнын басып, лютерандық Саксония, Дания, Норвегия және Швеция Балтық теңізі саудасы үшін кальвинисттік Бранденбургпен бәсекелесті. Бұл мәселелерді шешу империяның фрагменттелген құрылымымен қиындыққа тап болды. Оның өкілдік органдарына Германия, Төмен елдер, Солтүстік Италия және қазіргі Францияда орналасқан 300 императорлық электорат кірді. Бұл электораттардың көлемі мен маңыздылығы әртүрлі болды – Киелі Рим императорын сайлауға құқығы бар жеті князь-электордан бастап, князь-епископтықтар мен Гамбург сияқты императорлық қалаларға дейін. Әрқайсысы сонымен қатар негізінен қорғанысқа бағытталған және автономды органдар ретінде жұмыс істейтін аймақтық топтарға немесе «Императорлық округтерге» жатты. Бұлардың барлығынан жоғары тұрған Императорлық диета, жиналыстарды сирек өткізіп, көбінесе заң шығарудың орнына талқылау алаңы ретінде қызмет етті. Теориялық тұрғыдан алғанда императорлар сайланса да, 1440 жылдан бері бұл лауазымды Габсбург әулеті иелене келді. Киелі Рим империясының ішіндегі ең ірі жер иесі Габсбургтар Австрия, Богемия және Венгрияны қоса алғанда, сегіз миллионнан астам халқы бар жерлерді бақылады. Габсбургтар 1556 жылға дейін Испания империясын басқарды, содан кейін Карл V екі империяны әулеттің әртүрлі тармақтарына бөлді. Бұл байланыс жиі неке арқылы нығайтылды, ал Испания Испанияның Нидерланды, Милан және Франш-Конте сияқты императорлық аумақтарын сақтап қалды. Бұл байланыс Австрия мен Испания Габсбургтарының көбінесе бірлесіп жұмыс істегенін көрсетсе де, олардың мақсаттары әрдайым сәйкес келмеді. Испания Еуропадан Филиппинге және Американың көп бөлігіне дейін созылған иеліктері бар әлемдік теңіз державасы болды. Ал Австрия Германиядағы үстемдігін сақтап, Осман империясынан шығыс шекарасын қорғауға бағытталған құрлықтағы держава еді. Аугсбургқа дейін діни біртүтастық күшті орталық биліктің жетіспеушілігін толықтырды; ол алынғаннан кейін оны одан әрі әлсіретуге тырысқандарға мүмкіндіктер ашты. Бұларға лютерандық Саксония және католик Бавария сияқты амбициялы императорлық мемлекеттер, сондай-ақ солтүстік, оңтүстік және Пиренейде Габсбург жерлерімен шектесетін Франция кірді. Көптеген шетелдік билеушілер де императорлық князьдер болғандықтан, империя ішіндегі бөлінулер 1625 жылы Гольштейн-Готторп герцогы ретінде соғысқа қосылған Данияның Христиан IV сияқты сыртқы күштерді тартты.

The 1552 Peace of Passau sought to resolve the issues that led to conflict between Protestants and Catholics within the Holy Roman Empire. The 1555 Peace of Augsburg tried to prevent their recurrence by fixing boundaries between the two faiths, using the principle of cuius regio, eius religio. This categorised individual states as either Lutheran, then the most usual form of Protestantism, or Catholic, based on the religion of their ruler. Other provisions protected substantial religious minorities in cities like Donauwörth, and confirmed Lutheran ownership of property taken from the Catholic Church since Passau. These agreements were undermined by the post 1555 expansion of Protestantism into areas previously designated as Catholic. Another factor was the growth of Protestant faiths not recognised by Augsburg, especially Calvinism, which was viewed with hostility by both Lutherans and Catholics. The Peace of Augsburg also gave individual rulers within the empire greater political autonomy and control over the religion practised in their domains, while weakening central authority. Conflict over economic and political objectives frequently superseded religion, with Lutheran Saxony, Denmark Norway and Sweden competing with each other and Calvinist Brandenburg over the Baltic trade. Managing these issues was hampered by the fragmented nature of the empire. Its representative institutions included 300 Imperial Estates distributed across Germany, the Low Countries, Northern Italy, and present day France. These ranged in size and importance from the seven prince electors who voted for the Holy Roman Emperor, down to prince bishoprics and Imperial cities like Hamburg. Each also belonged to a regional grouping or "Imperial circle", which primarily focused on defence and operated as autonomous bodies. Above all of these was the Imperial Diet, which only assembled on an irregular basis, and then largely served as a forum for discussion, rather than legislation. Although, in theory, emperors were elected, the position had been held by the House of Habsburg since 1440. The largest single landowner within the Holy Roman Empire, they controlled lands containing over eight million subjects, including Austria, Bohemia and Hungary. The Habsburgs also ruled the Spanish Empire until 1556, when Charles V divided the two empires between different branches of the family. This bond was reinforced by frequent inter marriage, while Spain retained Imperial territories such as the Spanish Netherlands, Milan and Franche Comté. Although these links meant the Austrian and Spanish Habsburgs often worked together, their objectives did not always align. Spain was a global maritime superpower, whose possessions stretched from Europe to the Philippines, and much of the Americas. In contrast, Austria was a land based power, focused on ensuring their pre eminence within Germany and securing their eastern border against the Ottoman Empire. Before Augsburg, unity of religion compensated for lack of strong central authority; once removed, it presented opportunities for those who sought to further weaken it. These included ambitious Imperial states like Lutheran Saxony and Catholic Bavaria, as well as France, confronted by Habsburg lands on its borders to the North, South, and along the Pyrenees. Since many foreign rulers were also Imperial princes, divisions within the empire drew in external powers like Christian IV of Denmark, who joined the war in 1625 as Duke of Holstein Gottorp.

Өмір жолы: 1556 - 1618 жылдар

Кейде даулар 1583-1588 жылдардағы Кельн соғысы сияқты толыққанды қақтығыстарға әкеліп соқты. Көбінесе 1606 жылы Донауэрттегі "Тулар шайқасы" сияқты оқиғалар болды, онда лютерандық басымдық католиктік діни процессияны тоқтатқаннан кейін тәртіпсіздіктер шықты. Император Рудольф католик Максимилиан Баварияның араласуын мақұлдады. Оған қаланы қосып алуға рұқсат берілді және Аугсбургта келісілгендей, ресми дін лютерандықтан католиктікке өзгертілді. 1608 жылдың ақпан айында Императорлық диета ашылғанда, лютерандар мен кальвинистер екеуі де Аугсбург келісімін ресми түрде қайта растауды сұрады. Габсбургтердің мұрагері Фердинанд 1555 жылдан бері католик шіркеуінен тартылып алынған барлық мүлікті дереу қайтаруды талап етті, бұл бұрынғы тәжірибеден өзгеше, сот әрбір жағдайды жеке қарастыратын. Бұл талап барлық протестанттарға қауіп төндірді, диета жұмысын тоқтатты және императорлық бейтараптық туралы түсініктерді жойды. Орталық билікке сенімсіздік туғандықтан, қалалар мен билеушілер бекіністерін және әскерлерін нығайта бастады; осы кезеңде Германияның әскериленуі туралы сырттан келген саяхатшылар жиі айтатын. 1608 жылы Пфальц курфюрстігінің Фредерик IV протестанттық Одақты құрды, ал Максимилиан 1609 жылдың шілдесінде Католик лигасына жауап ретінде құрды. Екеуі де басшыларының династиялық мүдделерін қолдау үшін құрылды, бірақ 1609-1614 жылдардағы Юлих мұрагерлік соғысымен байланыстырылып, империядағы жағдайды шиеленістірді. Соғысты еуропалық қақтығыс деп санайтын тарихшылар Юлих оның басталуы деп есептейді, Испания мен Австрия католик үміткерін, Франция мен Голландия республикасы протестанттық тарапты қолдады. 1609 жылғы Испания мен Голландия арасындағы он екі жылдық бітімнің аяқталуына байланысты сыртқы державалар ішкі неміс дауына араласты, бұл бітім Испания мен Голландия арасындағы сексен жылдық соғысты тоқтатқан еді. Жаңадан соғыс бастамас бұрын, испандық Нидерландыдағы қолбасшы Амброзио Спинола Испания жолын – Габсбургтердің Италиядағы иеліктерін Фландриямен байланыстыратын құрлықтағы жолды – қамтамасыз етуі керек болды. Бұл оған теңіз арқылы емес, құрлық арқылы әскерлер мен жабдықтарды тасымалдауға мүмкіндік берді, себебі Голландия флоты теңізде басымдық танытты; 1618 жылға қарай Испания бақылауында емес, тек Пфальц сайлау арқылы өтетін бөлік қалды. Император Матиас тірі балалары болмағандықтан, 1617 жылдың шілдесінде Испанияның Филип III Фердинандты Богемия мен Венгрия патшасы етіп сайлауға қолдау көрсетуге келісті. Қарсылығында Фердинанд Солтүстік Италия мен Эльзаста Испанияға жеңілдіктер жасады және голландиялықтарға қарсы шабуылға қолдау көрсетуге келісті. Бұл оның император болып сайлануын қажет етті, бірақ бұл кепілдік берілмеді. Максимилиан Бавария, ол өзінің аймағы деп санайтын жерде испандық ықпалдың күшеюіне қарсы болды, Саксония мен Пфальцпен оның кандидатурасын қолдау үшін коалиция құруға тырысты. Басқа нұсқа – 1610 жылы әкесінен мұрагерлікке ие болған және 1613 жылы Англия королі Джеймс I-нің қызы Элизабет Стюартқа үйленген Пфальц курфюрстігінің Фредерик V еді. Курфюрстердің төртеуі католик, ал үшеуі протестант болды; егер бұл теңгерім өзгерсе, протестант императоры сайлануы мүмкін еді. Фердинанд 1617 жылы Богемия патшасы болғанда, оның сайлау дауысын да иеленді; алайда оның консервативті католиктік көзқарастары оны басым көпшілігі протестант болған ақсүйектердің арасында танымал емес етті, олар өз құқықтарының жоғалуынан да қорқып жүрді. Бұл факторлардың барлығы бірігіп, 1618 жылдың мамырында Богемия көтерілісіне әкеп соқты.

Disputes occasionally resulted in full scale conflict like the 1583 to 1588 Cologne War, caused when its ruler converted to Calvinism. More common were events such as the 1606 "Battle of the Flags" in Donauwörth, when riots broke out after the Lutheran majority blocked a Catholic religious procession. Emperor Rudolf approved intervention by the Catholic Maximilian of Bavaria. In return, he was allowed to annex the town, and as agreed at Augsburg, the official religion changed from Lutheran to Catholic. When the Imperial Diet opened in February 1608, both Lutherans and Calvinists sought formal re confirmation of the Augsburg settlement. In return, the Habsburg heir Archduke Ferdinand required the immediate restoration of all property taken from the Catholic Church since 1555, rather than the previous practice whereby the court ruled case by case. This demand threatened all Protestants, paralysed the diet, and removed the perception of Imperial neutrality. Loss of faith in central authority meant towns and rulers began strengthening their fortifications and armies; outside travellers often commented on the growing militarisation of Germany in this period. In 1608, Frederick IV, Elector Palatine formed the Protestant Union, and Maximilian responded by setting up the Catholic League in July 1609. Both were created to support the dynastic ambitions of their leaders, but combined with the 1609 to 1614 War of the Jülich Succession, the result was to increase tensions throughout the empire. Some historians who see the war as primarily a European conflict argue Jülich marks its beginning, with Spain and Austria backing the Catholic candidate, France and the Dutch Republic the Protestant. External powers became involved in what was an internal German dispute due to the imminent expiry of the 1609 Twelve Years' Truce, which suspended the Eighty Years' War between Spain and the Dutch Republic. Before restarting hostilities, Ambrosio Spinola, commander in the Spanish Netherlands, needed to secure the Spanish Road, an overland route connecting Habsburg possessions in Italy to Flanders. This allowed him to move troops and supplies by road, rather than sea where the Dutch navy was dominant; by 1618, the only part not controlled by Spain ran through the Electoral Palatinate. Since Emperor Matthias had no surviving children, in July 1617 Philip III of Spain agreed to support Ferdinand's election as king of Bohemia and Hungary. In return, Ferdinand made concessions to Spain in Northern Italy and Alsace, and agreed to support their offensive against the Dutch. Doing so required his election as emperor, which was not guaranteed; Maximilian of Bavaria, who opposed the increase of Spanish influence in an area he considered his own, tried to create a coalition with Saxony and the Palatinate to support his candidacy. Another option was Frederick V, Elector Palatine, a Calvinist who succeeded his father in 1610, and in 1613 married Elizabeth Stuart, daughter of James I of England. Four of the electors were Catholic, and three were Protestant; if this balance changed, it would potentially result in the election of a Protestant emperor. When Ferdinand became king of Bohemia in 1617, he also gained control of its electoral vote; however, his conservative Catholicism made him unpopular with the predominantly Protestant nobility, who were also concerned about the erosion of their rights. These factors combined to bring about the Bohemian Revolt in May 1618.

Богемиялық көтеріліс

Фердинанд бірде жерлерінің қирауына ересін түзетуден көбірек қанағаттанатынын айтқан. 1595 жылы Штирияны басып алғаннан кейін 18 айдың ішінде ол Реформацияның бекінісі болған аймақтағы протестантизмді жойды. Нидерландыдағы соғысқа тартылған испандық туыстары протестанттардың басқа жердегі наразылығын тудырмауды қалады. Олар Фердинандтың ынталы католиктігімен байланысты қауіптерді мойындады, бірақ балама жоқ болғандықтан оның талабын қолдады. 1617 жылғы мамыр айында Богемия патшасы болып сайланған Фердинанд протестанттардың діни бостандығын қайта бекітті, бірақ Штириядағы оның іс-әрекеттері оның оларды құлату мүмкіндігін күтіп отыр деген күдік тудырды. Мүліктік даулар бойынша бірқатар сот процестерінің нәтижесі католик шіркеуінің пайдасына шешілгеннен кейін бұл алаңдаушылық күшейді. 1618 жылғы мамыр айында граф Турн бастаған протестант ақсүйектері Фердинандтың екі католик өкілі Вилем Славата мен Ярослав Борзитамен Прага қамалында кездесті. Бұл оқиға Праганың үшінші терезеден тастау ретінде белгілі болды, екеуі де хатшысы Филип Фабрициуспен бірге қамал терезелерінен лақтырылды, бірақ үшеуі де аман қалды. Турн Богемияда протестанттық үстемдік құрған үкімет құрды, ал тәртіпсіздік Силезияға және Габсбургтердің төменгі және жоғарғы Австриядағы ошақтарына тарады, онда ақсүйектердің көп бөлігі де протестант болды. Бұл аймақтардың бақылауын жоғалту бүкіл Габсбург мемлекетіне қауіп төндірді, ал Богемия империяның ең гүлденген аймақтарының бірі болды және оның сайлау дауысы Фердинандтың Матиас император болып табысуын қамтамасыз ету үшін маңызды болды. Бұл жағдай Австрия Габсбургтері үшін оларды қайта басып алу өте маңызды болды, бірақ созылмалы қаржылық қиындықтар оларды осы мақсатқа жету үшін қажетті ресурстар үшін Максимилиан мен Испанияға тәуелді қылды. Испанияның араласуы сөзсіз голландтарды, және ықтимал Францияны да тартып алды, бірақ Францияның католик Людовик XIII өзінің үйіңдегі протестант көтерілісшілерімен күресіп, оларды басқа жерде қолдаудан бас тартты. Көтеріліс Габсбургтердің сыртқы қарсыластарына, соның ішінде Осман империясы мен Савойяға да мүмкіндік берді. Фридрих пен Савой герцогы Карл Эммануил I қаржылаған Эрнст фон Мансфельд басқаратын жалдамалы әскер Богемия көтерілісшілерін қолдау үшін жіберілді. Максимилиан мен Саксонияның Иоанн Георгийі келіссөздер арқылы шешім табуға тырысқандары 1619 жылғы наурызда Матиас қайтыс болғанда аяқталды, өйткені көптеген адамдар оның билігі мен ықпалының жоғалуы Габсбургтерге қайырсыздау соққы болды деп сенді. 1619 жылғы маусымның ортасында Турнның басқаруымен Богемия әскері Венаның сыртында болды, бірақ Мансфельдтің Саблат шайқасында императорлық күштерге жеңілуі оны Прагаға қайта оралуға мәжбүр етті, бірақ Фердинандтың жағдайы нашарлай берді. Трансильванияның кальвинист князі Габриэль Бетлен Осман империясының қолдауымен Венгрияға шабуыл жасады, бірақ Габсбургтер оларды тікелей араласудан аулақ болуға көндірді; бұл Осман империясы 1620 жылы Польша соғысына қатысқанда, содан кейін 1623-1639 жылдар аралығында Парсымен болған қақтығыста көмектесті. 19 тамызда Богемиялық мәжіліс Фердинандтың 1617 жылғы патшалыққа сайлануын күшін жойды; 26-да олар ресми түрде тәжді Фридрихке ұсынды. Екі күннен кейін Фердинанд император болып сайланды, егер Фридрих Богемия тәжін қабылдаса, соғыс сөзсіз болатын. Фридрихтің кеңесшілерінің көпшілігі оны қабылдамауға шақырды, Савой герцогы мен оның әкесі Яков I де солай кеңес берді. Бұл жағдайдан басқалары Ангальттың Христианы мен Оранжтың Морисі болды, олар үшін Германиядағы қақтығыс Нидерландыдан испан ресурстарын аудару құралы болды. Голландтар Фридрих пен Протестанттық Одаққа субсидиялар ұсынды, Богемияға қарыз алуға көмектесті және қару-жарақ пен оқ-дәрімен қамтамасыз етті. Алайда, еуропалықтардың кеңінен қолдауы болмады, себебі дінге қарамастан, заңды түрде сайланған билеушіні жоюға құлшыныс болмады. Фридрих тәжді қабылдап, 1619 жылғы қазан айында Прагаға кірсе де, келесі бірнеше айда оның қолдауы азайды. 1620 жылғы шілдеде Протестанттық Одақ бейтараптығын жариялады, ал Саксонияның Иоанн Георгийі Лузацияны Фердинандқа беруге және Богемияда лютерандық құқықтарға кепілдік беруге келісті. Баварияның Максимилианы граф Тилли мен Чарльз Буккой басқарған Императорлық католик лигасының біріккен әскерін қаржыландырды, ол Прагаға шабуыл жасамас бұрын Жоғарғы және Төменгі Австрияны басып алды. 1620 жылғы қарашада Ақ тау шайқасында Тилли жеңіске жеткеннен кейін Богемия әскері ыдырады, ал Фридрих елден қашуға мәжбүр болды.

Ferdinand once claimed he would rather see his lands destroyed than tolerate heresy within them. Less than 18 months after taking control of Styria in 1595, he had eliminated Protestantism in what had been a stronghold of the Reformation. Absorbed by their war in the Netherlands, his Spanish relatives preferred to avoid antagonising Protestants elsewhere. They recognised the dangers associated with Ferdinand's fervent Catholicism, but supported his claim due to the lack of alternatives. On being elected king of Bohemia in May 1617, Ferdinand reconfirmed Protestant religious freedoms, but his record in Styria led to the suspicion he was only awaiting a chance to overturn them. These concerns were heightened after a series of legal disputes over property were all decided in favour of the Catholic Church. In May 1618, Protestant nobles led by Count Thurn met in Prague Castle with Ferdinand's two Catholic representatives, Vilem Slavata and Jaroslav Borzita. In what became known as the Third Defenestration of Prague, both men were thrown out of the castle windows along with their secretary Filip Fabricius, although all three survived. Thurn established a Protestant dominated government in Bohemia, while unrest expanded into Silesia and the Habsburg heartlands of Lower and Upper Austria, where much of the nobility was also Protestant. Losing control of these threatened the entire Habsburg state, while Bohemia was one of the most prosperous areas of the Empire and its electoral vote crucial to ensuring Ferdinand succeeded Matthias as Emperor. The combination meant their recapture was vital for the Austrian Habsburgs but chronic financial weakness left them dependent on Maximilian and Spain for the resources needed to achieve this. Spanish involvement inevitably drew in the Dutch, and potentially France, although the strongly Catholic Louis XIII of France faced his own Protestant rebels at home and refused to support them elsewhere. The revolt also provided opportunities for external opponents of the Habsburgs, including the Ottoman Empire and Savoy. Funded by Frederick and Charles Emmanuel I, Duke of Savoy, a mercenary army under Ernst von Mansfeld was sent to support the Bohemian rebels. Attempts by Maximilian and John George of Saxony to broker a negotiated solution ended when Matthias died in March 1619, since many believed the loss of his authority and influence had fatally damaged the Habsburgs. By mid June 1619, the Bohemian army under Thurn was outside Vienna and although Mansfeld's defeat by Imperial forces at Sablat forced him to return to Prague, Ferdinand's position continued to worsen. Gabriel Bethlen, Calvinist Prince of Transylvania, invaded Hungary with Ottoman support, although the Habsburgs persuaded them to avoid direct involvement; this was helped when the Ottomans became involved in the 1620 Polish war, followed by the 1623 to 1639 conflict with Persia. On 19 August, the Bohemian Estates rescinded Ferdinand's 1617 election as king; on the 26th, they formally offered the crown to Frederick. Two days later, Ferdinand was elected emperor, making war inevitable if Frederick accepted the Bohemian Crown. Most of Frederick's advisors urged him to reject it, as did the Duke of Savoy, and his father in law James I. The exceptions included Christian of Anhalt and Maurice of Orange, for whom conflict in Germany was a means to divert Spanish resources from the Netherlands. The Dutch offered subsidies to Frederick and the Protestant Union, helped raise loans for Bohemia, and provided weapons and munitions. However, wider European support failed to materialise, largely due to lack of enthusiasm for removing a legally elected ruler, regardless of religion. Although Frederick accepted the crown and entered Prague in October 1619, his support eroded over the next few months. In July 1620, the Protestant Union proclaimed its neutrality, while John George of Saxony backed Ferdinand in return for the cession of Lusatia, and a guarantee of Lutheran rights in Bohemia. Maximilian of Bavaria funded a combined Imperial Catholic League army led by Count Tilly and Charles of Bucquoy, which pacified Upper and Lower Austria and occupied western Bohemia before marching on Prague. Defeated by Tilly at the Battle of White Mountain in November 1620, the Bohemian army disintegrated, and Frederick was forced to flee the country.

Палатиндік жорық

Фредерикті тастап, неміс князьдері дауды Богемиямен шектеуге үміттенді, бірақ Максимилианның династиялық амбициялары оны мүмкінсіз етті. 1619 жылғы қазан айындағы Мюнхен шартында Фердинанд Пфальцтың сайлау құқығын Баварияға берді және Максимилианға Жоғарғы Пфальцты аннексиялауға рұқсат берді. Көптеген протестант билеушілері Фредерикке қарсы Фердинандты қолдады, себебі олар Богемияның заңды түрде сайланған королінің тағынан түсірілуіне қарсы болды. Сол себепті олар Фредериктің биліктен алынуын «неміс еркіндіктеріне» жасалған қатер деп қарады, ал католиктер үшін бұл 1555 жылдан бері жоғалған жерлер мен мүлікті қайтару мүмкіндігі болды. Бұл жағдай империяның көп бөлігін тұрақсыздандырды. Сонымен қатар, испандықтардың Нидерландыдағы соғысы үшін Испан жолының стратегиялық маңызы және оның Пфальцқа жақындығы оларды соғысқа тартты. 1619 жылғы қазанда Кордова басқарған әскер Төменгі Пфальцты басып алған кезде, Яков I өзінің күйеуінің ұлына жасалған бұл шабуылға жауап берді. Англияның теңіз күштері Америка мен Жерорта теңізіндегі испан иеліктеріне қауіп төндірді, ал Яков испан әскерлері 1621 жылғы көктемге дейін шығарылмаса, соғыс жариялайтынын мәлімдеді. Бұл әрекеттер оның испандық саясатын протестанттық іске жасалған сатқындық деп санайтын Парламенттегі қарсыластарын жұбату мақсатында жасалды. Алайда, испан бас министрі Оливарес оларды келіссөздерді бастауға шақыру ретінде дұрыс түсінді және ағылшын-испандық одақ үшін Фредерикті Рейн аймағындағы иеліктеріне қайтаруды ұсынды. Фредериктің жерлері мен титулдарының толық қайтарылуы туралы талабы Мюнхен шартының шарттарына қайшы болғандықтан, келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізу үміті тез күйреп кетті. Богемиядағы жеңіліске қарамастан, Фредериктің одақтастарының ішінде Георг Фридрих Баден және Кристиан Брауншвейк болды, ал голландтар оған Сегіз жылдық соғыс 1621 жылғы сәуірде қайта басталғаннан кейін әскери қолдау көрсетті, ал оның әкесі Яков Мансфельд басқаратын жалдамалы әскерлерді қаржыландырды. Алайда, олардың тиімді үйлестіре алмауы испандықтар мен Католик лигасының күштеріне қарсы жеңіліске әкелді, соның ішінде 1622 жылғы мамырдағы Вимпфен және маусымдағы Хохст шайқастары. 1622 жылғы қараша айына қарай Императорлық әскерлер Фракентальдан басқа Пфальцтың көп бөлігін бақылады, ол сер Хорас Вере басқаратын шағын ағылшын гарнизонының қолында болды. Мансфельд әскерлерінің қалдықтары Голландия Республикасына қашқанда, Фредерик те өзінің уақытының көп бөлігін Гаагада өткізді, 1632 жылғы қарашада қайтыс болғанға дейін. 1623 жылғы ақпанда Императорлық диета отырысында Фердинанд Фредериктің титулдары мен жерлерін, сондай-ақ сайлау құқығын Максимилианға беру туралы қаулыны қабылдады. Ол протестанттар мен испандықтардың күшті қарсылығына қарамастан, Католик лигасының қолдауымен бұл істі іске асырды. Пфальц жоғалды; наурыз айында Яков Вереге Фракентальды тапсыруды бұйырды, ал Тиллидің тамыз айында Штудтлон шайқасында Брауншвейк Кристианын жеңуі әскери операцияларды аяқтады. Алайда, испандықтар мен голландтардың кампанияға қатысуы соғыстың халықаралық деңгейде кеңеюіне ықпал етті, ал Фредериктің биліктен алынуы басқа протестант князьдердің өздерінің құқықтары мен аумақтарын қорғау үшін қарулы қарсылық көрсетуді талқылауына себеп болды.

By abandoning Frederick, the German princes hoped to restrict the dispute to Bohemia, but Maximilian's dynastic ambitions made this impossible. In the October 1619 Treaty of Munich, Ferdinand transferred the Palatinate's electoral vote to Bavaria, and allowed Maximilian to annex the Upper Palatinate. Many Protestant rulers had supported Ferdinand against Frederick because they objected to deposing the legally elected king of Bohemia. On the same grounds, they viewed Frederick's removal as an infringement of "German liberties", while for Catholics, it presented an opportunity to regain lands and properties lost since 1555. The combination destabilised large parts of the Empire. At the same time, the strategic importance of the Spanish Road to their war in the Netherlands, and its proximity to the Palatinate, drew in the Spanish. When an army led by Córdoba occupied the Lower Palatinate in October 1619, James I responded to this attack on his son in law. English naval forces were sent to threaten Spanish possessions in the Americas and the Mediterranean, while James announced he would declare war if Spanish troops were not withdrawn by spring 1621. These actions were primarily designed to placate his opponents in Parliament, who considered his pro Spanish policy a betrayal of the Protestant cause. However, Spanish chief minister Olivares correctly interpreted them as an invitation to open negotiations, and in return for an Anglo Spanish alliance offered to restore Frederick to his Rhineland possessions. Since Frederick's demand for full restitution of his lands and titles was incompatible with the Treaty of Munich, hopes of a negotiated peace quickly evaporated. Despite defeat in Bohemia, Frederick's allies included Georg Friedrich of Baden and Christian of Brunswick, while the Dutch provided him with military support after the Eighty Years' War restarted in April 1621 and his father in law James funded an army of mercenaries under Mansfeld. However, their failure to co ordinate effectively led to a series of defeats by Spanish and Catholic League forces, including Wimpfen in May 1622 and Höchst in June. By November 1622, the Imperials controlled most of the Palatinate, apart from Frankenthal, which was held by a small English garrison under Sir Horace Vere. The remnants of Mansfeld's army took refuge in the Dutch Republic, as did Frederick, who spent most of his time in The Hague until his death in November 1632. At a meeting of the Imperial Diet in February 1623, Ferdinand forced through provisions transferring Frederick's titles, lands, and electoral vote to Maximilian. He did so with support from the Catholic League, despite strong opposition from Protestant members, as well as the Spanish. The Palatinate was clearly lost; in March, James instructed Vere to surrender Frankenthal, while Tilly's victory over Christian of Brunswick at Stadtlohn in August completed military operations. However, Spanish and Dutch involvement in the campaign was a significant step in internationalising the war, while Frederick's removal meant other Protestant princes began discussing armed resistance to preserve their own rights and territories.

Данияның араласуы (16251629)

Саксония Жоғарғы Саксониялық округіне және Бранденбург Төменгі округіне басымдық еткендіктен, екі округ та Богемия және Пфальцтағы науқандар кезінде бейтарап қалды. Алайда, Фридрихтің 1623 жылы тақтан түсуі Саксонияның Иоанн Георгі мен Бранденбургтың кальвинистік сайлаушысы Георг Вильгельмді Фердинандтың бұрынғы католик епископтықтарын, қазір протестанттардың қолындағыларын қайтарып алуға ниеттенгеніне қатысты алаңдаушылық тудырды. Бұл қорқыныш 1625 жылдың басында Тилли Халберштадттың Рим-католик діншілігін қалпына келтірген кезде расталды. Холштейн герцогы Кристиан IV сонымен қатар Төменгі Саксония округінің мүшесі болды, ал Дания экономикасы Балтық теңізі саудасына және Эресунн арқылы өтетін көлік үшін алынатын төлемдерге тәуелді болды. 1621 жылы Гамбург Данияның «қадағалауын» қабылдады, ал оның ұлы Фредерик Любек, Бремен және Верденнің бірлескен әкімшісі болды; иелік Данияның Эльба және Везер өзендерін бақылауын қамтамасыз етті. Фердинанд Альбрехт фон Валленштейнге Фридрихке қарсы қолдауы үшін Богемиялық көтерілісшілерден тәркіленген жерлермен төледі және енді солтүстікті ұқсас негізде жаулап алу үшін онымен келісім жасады. 1625 жылдың мамырында Төменгі Саксония округі Кристианды әскери қолбасшы етіп сайлады, бірақ қарсылықсыз емес; Саксония мен Бранденбург Дания мен Швецияны бәсекелес деп қарады және империяға араласудан аулақ болғысы келді. Германиядағы қақтығыс Франция мен олардың Испания және Австриядағы Габсбургтар арасындағы күрестің кеңейген бөлігіне айналғандықтан, бейбіт шешімді келіссөздер арқылы табуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1624 жылдың маусымындағы Компиень келісімінде Франция Испанияға қарсы голланд соғысына кем дегенде үш жыл бойы субсидия беруге келісті, ал 1625 жылдың желтоқсанындағы Гаага келісімінде голландтар мен ағылшындар Данияның империяға араласуын қаржыландыруға келісті. Фердинандқа қарсы кеңінен коалиция құруға үміттене отырып, голландтар Франция, Швеция, Савойя және Венеция Республикасын қосылуға шақырды, бірақ оқиғалар оны басып өтті. 1626 жылдың басында альянстың басты архитекторларының бірі кардинал Ришелье өз елінде жаңа гугенот көтерілісіне тап болды және Монсон келісімінде Франция Солтүстік Италиядан шығып, испан жолын қайта ашты. Голланд және ағылшын субсидиялары Кристианға үш бөлімді жорық жоспарын жасауға мүмкіндік берді; ол басты күшті Везерден бастап, Мансфельд Магдебургте Валленштейнге шабуыл жасады, оған Кристиан Брансвик және Морис Гессен-Кассель бастаған күштер қолдау көрсетті. Алдын ала жылдам құлдырады; Мансфельд сәуір айында Дессау көпірінде жеңілді, ал Морис оны қолдамағандықтан, Брансвик Кристиан Вольфенбюттельге қайтып келді, ол көп ұзамай аурудан қайтыс болды. Даниялықтар тамызда Люттерде жеңілді, ал Мансфельд әскері қарашада оның қайтысынан кейін тарады. Кристианның көптеген одақтастары, мысалы, Гессен-Кассель және Саксония, империяның үстемдігін Даниямен алмастыруға қызығушылық танытпады, ал Гаага келісімінде келісілген субсидиялардың азы бөлігі ғана төленді. Англия королі Карл I Кристианға 9 000 шотланд жалдамалысын жалдауға рұқсат берді, бірақ олар келу үшін көп уақыт кетті және Валленштейннің алға жылжуын баяулатуға мүмкіндік берсе де, оны тоқтатуға жеткіліксіз болды. 1627 жылдың соңына қарай Валленштейн Мекленбург, Померания және Ютландияны басып алды және Балтық теңізінде Данияның бақылауына қарсы тұра алатын флотты құру жоспарларын жасады. Ол Испанияның қолдауына ие болды, бұл оған голландтарға қарсы тағы бір майдан ашуға мүмкіндік берді. 1628 жылдың 13 мамырында оның орынбасары фон Арним бұл флотты құруға жеткілікті көлемдегі құрылыс алаңдары бар жалғыз порт – Стральзундты қоршады. Алайда, бұл қауіп Густав Адольфты бірнеше мың шотланд және швед әскерін Стральзундқа жіберуге итермеледі, оған Александр Лесли басшылық етті, ол сонымен қатар губернатор болып тағайындалды. 4 тамызда фон Арним қоршауды көтеруге мәжбүр болды, бірақ үш аптадан кейін Кристиан Вольгаст қаласында тағы бір жеңіліске ұшырады. Ол Валленштейнмен келіссөздерді бастады, ол өзінің соңғы жеңістеріне қарамастан шведтердің араласу перспективасына алаңдады және сондықтан бейбітшілікке ұмтылды. Австрия ресурстары Мантуан мұрагерлік соғысының басталуымен созылып, Валленштейн Фердинандты 1629 жылдың маусымындағы Любек келісімінде салыстырмалы түрде жеңіл шарттармен келісуге көндірді. Кристиан Германиядағы өзінің иеліктері – Шлезвиг пен Хольштейнді сақтап қалды, Бремен мен Верденнен бас тартуға және неміс протестанттарына қолдау көрсетуді тоқтатуға келісті. Дания 1864 жылға дейін Шлезвиг пен Хольштейнді сақтап қалғанмен, бұл сөзбе-сөз солтүстік елдердегі басты мемлекет ретіндегі оның билігінің аяқталуын білдірді. Тағы да, жеңіске жету үшін қолданылған әдістер соғыстың аяқталуын қамтамасыз етпеуіне себеп болды. Фердинанд Валленштейнге Богемиялық көтерілісшілерден тәркіленген жерлерді беру арқылы, қалалардан алымдар жинауға рұқсат беру арқылы және оның әскеріне олардың өтетін жерлерін тонауға рұқсат беру арқылы төледі, олар одақтастарға немесе қарсыластарға тиесілі болсын. 1628 жылдың басында Фердинанд Мекленбургтың мұрагерлік герцогін қызметтен шеттету және оның орнына Валленштейнді тағайындады, бұл әрекет дінге қарамастан барлық неміс князьдарын қарсылыққа біріктірді. Бұл біртілділік Баварияның Максимилианының Пфальцты сақтап қалу ниетімен бұзылды; нәтижесінде, Католик лигасы тек 1627 жылға дейінгі жағдайға оралуды талап етті, ал протестанттар 1618 жылғы жағдайды қалады. Жеңіске жеткендіктен өзіне сенімді болған Фердинанд 1629 жылдың наурыз айында 1555 жылдан кейін католик шіркеуінен алынған барлық жерлерді қайтаруды талап ететін Эдиктті қабылдады. Техникалық тұрғыдан заңды болғанымен, саяси тұрғыдан бұл өте ақылсыздық болды, өйткені мұндай іс жасау Солтүстік және Орталық Германиядағы барлық мемлекеттік шекараларды өзгертіп, кальвинизмнің болуын жойып, католицизмді оның қатысуы шамалы болған аймақтарда қайта жаңартуға әкелер еді. Күнделікті өмірде князьдардың ешқайсысы келіспейтінін жақсы білген Фердинанд империялық жарлықты пайдаланды, заңдарды кеңеспестен өзгертуге құқығын тағы да мәлімдеді. «Неміс бостандықтарына» жасалған бұл жаңа шабуыл қарсылықты жалғастыруды қамтамасыз етті және оның бұрынғы табысын жойды. Сонымен қатар, оның испан одақтастары голланд соғысындағы жағдай жақсарғандықтан неміс протестанттарын ашуға құштар емес еді. Испан тажының қаржылық жағдайы 1620 жылдары, әсіресе голланд Батыс Индия компаниясы 1628 жылы Матансаста олардың қазыналық флотын басып алғаннан кейін нашарлады. Мантуан мұрагерлік соғысы испан ресурстарын Нидерландтан бұрды, ал 1629 жылы Фредерик Генри бастаған голланд армиясы 's-Hertogenbosch қаласын басып алғаннан кейін Мадридте үлкен алаңдау туды.

With Saxony dominating the Upper Saxon Circle and Brandenburg the Lower, both kreise had remained neutral during the campaigns in Bohemia and the Palatinate. However, Frederick's deposition in 1623 meant John George of Saxony and the Calvinist George William, Elector of Brandenburg became concerned Ferdinand intended to reclaim formerly Catholic bishoprics currently held by Protestants. These fears seemed confirmed when Tilly restored the Roman Catholic Diocese of Halberstadt in early 1625. As Duke of Holstein, Christian IV was also a member of the Lower Saxon circle, while the Danish economy relied on the Baltic trade and tolls from traffic through the Øresund. In 1621, Hamburg accepted Danish "supervision", while his son Frederick became joint administrator of Lübeck, Bremen, and Verden; possession ensured Danish control of the Elbe and Weser rivers. Ferdinand had paid Albrecht von Wallenstein for his support against Frederick with estates confiscated from the Bohemian rebels, and now contracted with him to conquer the north on a similar basis. In May 1625, the Lower Saxony kreis elected Christian their military commander, although not without resistance; Saxony and Brandenburg viewed Denmark and Sweden as competitors, and wanted to avoid either becoming involved in the empire. Attempts to negotiate a peaceful solution failed as the conflict in Germany became part of the wider struggle between France and their Habsburg rivals in Spain and Austria. In the June 1624 Treaty of Compiègne, France had agreed to subsidise the Dutch war against Spain for a minimum of three years, while in the December 1625 Treaty of The Hague, the Dutch and English agreed to finance Danish intervention in the Empire. Hoping to create a wider coalition against Ferdinand, the Dutch invited France, Sweden, Savoy, and the Republic of Venice to join, but it was overtaken by events. In early 1626, Cardinal Richelieu, main architect of the alliance, faced a new Huguenot rebellion at home and in the March Treaty of Monzón, France withdrew from Northern Italy, re opening the Spanish Road. Dutch and English subsidies enabled Christian to devise an ambitious three part campaign plan; while he led the main force down the Weser, Mansfeld would attack Wallenstein in Magdeburg, supported by forces led by Christian of Brunswick and Maurice of Hesse Kassel. The advance quickly fell apart; Mansfeld was defeated at Dessau Bridge in April, and when Maurice refused to support him, Christian of Brunswick fell back on Wolfenbüttel, where he died of disease shortly after. The Danes were comprehensively beaten at Lutter in August, and Mansfeld's army dissolved following his death in November. Many of Christian's German allies, such as Hesse Kassel and Saxony, had little interest in replacing Imperial domination with Danish, while few of the subsidies agreed to by the Treaty of The Hague were ever paid. Charles I of England allowed Christian to recruit up to 9,000 Scottish mercenaries, but they took time to arrive, and while able to slow Wallenstein's advance were insufficient to stop him. By the end of 1627, Wallenstein occupied Mecklenburg, Pomerania, and Jutland, and began making plans to construct a fleet capable of challenging Danish control of the Baltic. He was supported by Spain, for whom it provided an opportunity to open another front against the Dutch. On 13 May 1628, his deputy von Arnim besieged Stralsund, the only port with facilities large enough to build this fleet. However, this threat led Gustavus Adolphus to send several thousand Scots and Swedish troops to Stralsund, commanded by Alexander Leslie who was also appointed governor. Von Arnim was forced to lift the siege on 4 August, but three weeks later, Christian suffered another defeat at Wolgast. He began negotiations with Wallenstein, who despite his recent victories was concerned by the prospect of Swedish intervention, and thus anxious to make peace. With Austrian resources stretched by the outbreak of the War of the Mantuan Succession, Wallenstein persuaded Ferdinand to agree with relatively lenient terms in the June 1629 Treaty of Lübeck. Christian retained his German possessions of Schleswig and Holstein, in return for relinquishing Bremen and Verden, and abandoning support for the German Protestants. While Denmark kept Schleswig and Holstein until 1864, this effectively ended its reign as the predominant Nordic state. Once again, the methods used to obtain victory explain why the war failed to end. Ferdinand paid Wallenstein by letting him confiscate estates, extort ransoms from towns, and allowing his men to plunder the lands they passed through, regardless of whether they belonged to allies or opponents. In early 1628, Ferdinand deposed the hereditary Duke of Mecklenburg, and appointed Wallenstein in his place, an act which united all German princes in opposition, regardless of religion. This unity was undermined by Maximilian of Bavaria's desire to retain the Palatinate; as a result, the Catholic League argued only for a return to the position prevailing pre 1627, while Protestants wanted that of 1618. Made overconfident by success, in March 1629 Ferdinand passed an Edict of Restitution, which required all lands taken from the Catholic church after 1555 to be returned. While technically legal, politically it was extremely unwise, since doing so would alter nearly every single state boundary in North and Central Germany, deny the existence of Calvinism and restore Catholicism in areas where it had not been a significant presence for nearly a century. Well aware none of the princes involved would agree, Ferdinand used the device of an Imperial edict, once again asserting his right to alter laws without consultation. This new assault on "German liberties" ensured continuing opposition and undermined his previous success. At the same time, his Spanish allies were reluctant to antagonise German Protestants as their war in the Spanish Netherlands had now shifted in favour of the Dutch Republic. The financial predicament of the Spanish Crown steadily deteriorated in the 1620s, particularly after the Dutch West India Company captured their treasure fleet at Matanzas in 1628. The War of the Mantuan Succession further diverted Spanish resources from the Netherlands, while the loss of 's Hertogenbosch to the Dutch Army under Frederick Henry in 1629 caused dismay in Madrid.

Швецияның араласуы; 1630 - 1634 жылдар

1626-1629 жылдары Густав өзінің католик туысы Зигмунд басқарған Польша-Литвамен соғысқа қатысты, ол швед тағына да талапкер болған және императорлық қолдау алған. Осы қақтығыс аяқталғаннан кейін, Гессен-Кассель сияқты шағын мемлекеттер ғана императорға ашық қарсылық көрсеткендіктен, Густав Ришелье үшін анық одақтасқа айналды. 1629 жылдың қыркүйегінде соңғысы Швеция мен Польша арасындағы Альтмарк бітім шартын келісуге көмектесті, бұл Густавқа соғысқа кіруге мүмкіндік берді. Бұл, оның протестант дінге сенушілерін қолдау ниетімен қатар, Христиан сияқты, Швецияның кірісінің көп бөлігін құрайтын Балтық теңізі саудасындағы үлесін де арттыру қалауынан туды. Императормен келіссөздер сәтсіз аяқталып, Густав 1630 жылдың маусымында 18 мыңға жуық швед әскерімен Померанияға қонды. Стральзундты плацдарм ретінде пайдаланып, ол Одер бойымен Штеттинге қарай оңтүстікке беттеді және Померания герцогы Богислав XIV-ті өзінің бәсекелесі Зигмундқа қарсы Помераниядағы мүдделерін сақтауға келісімге мәжбүр етті. Соның салдарынан поляктар назарын Ресейге аударды, 1632-1634 жылдардағы Смоленск соғысын бастады. Алайда, шведтердің Германиядан кең қолдау күтімі шындыққа сай келмеді. 1630 жылдың соңына қарай олардың жалғыз жаңа одақтасы Магдебург әкімшісі Кристиан Вильгельм болды, оның астанасы Тиллинің қоршауында болды. Императорлық әскерлер келтірген қиратуға қарамастан, Саксония мен Бранденбургтің Померанияда өздерінің амбициялары болды, олар Густавтың амбицияларымен қайшы келді; бұрынғы тәжірибе көрсеткендей, сыртқы күштерді Империяға шақыру, олардан кетуге қарағанда оңай болды. Густав Бранденбургке қысым көрсетіп, Кюстрин мен Франкфурт-на-Одерді тонады, ал 1631 жылдың мамырында Магдебургтің тоналуы императорлық жеңістің салдары туралы ескерту болды. Ришелье француз қаржылық күшін шведтер мен неміс князьдері арасындағы келіспеушіліктерді жою үшін пайдаланды; 1631 жылғы Барвальд шарты шведтер мен олардың протестант одақтастарына, соның ішінде Саксония мен Бранденбургке қаржы көмегін қарастырды. Бұл қаржы көлемі жылына 400 мың рейхсталер немесе бір миллион ливр, сондай-ақ 1630 жылға қосымша 120 мың ливрді құрады. Францияның жалпы кірісінің 2% -дан аспаса да, бұл төлемдер Швецияның кірісін 25% -тан астамға арттырды және Густавқа 36 мың әскерді ұстауға мүмкіндік берді. Густав осы әскерді 1631 жылдың қыркүйегінде Брейтенфельдте, содан кейін 1632 жылдың сәуірінде Рейнде жеңіске жеткізді, онда Тилли қаза тапты. Фердинанд тағы да Валенштейнге жүгінді, ол Густавтың күштерін шамадан тыс жұмсағанын түсінді және Фюртте бекінді, онда ол оның жабдықтау желілеріне қауіп төндіре алатын. Соғыстың ең ірі шайқасы тамыз айының соңында болды, қала маңындағы императорлық лагеріне жасалған шабуыл қанды түрде тойтарылды, бұл Густавтың неміс жорығы кезінде жасаған ең ірі қателігі саналды. Екі айдан кейін шведтер мен императорлық әскерлер Лютценде кездесті, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады; Густавтың өзі қаза тапты, ал кейбір швед бөлімшелері 60% -тан астам шығынға ұшырады. Шайқас кешкі уақытқа дейін жалғасты, содан кейін Валенштейн артиллериясын және жараланғандарды тастап, шегінді. Жеңіліске қарамастан, бұл шведтерге жеңіске қол жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ нәтиже әлі де даулы. Густавтың қайтысынан кейін оның саясатын оның канцлері Аксель Оксенстерна жалғастырды, француз қолдауымен Швеция және олардың неміс одақтастары 1633 жылдың сәуірінде Гейльбронн лигасын құрды. Шілдеде олардың біріккен күштері Олдендорфта бавариялық генерал Бронкхорст Гронсфельд басқарған императорлық әскерді жеңді. Сыншылар бұл жеңіліске Валенштейннің бавариялықтарды қолдамауы себеп болғанын айтты, ал ол тарапты ауыстыруға дайындалып жатыр деген қауесет тарады. Соның салдарынан император Фердинанд 1634 жылдың ақпанында оны тұтқындауға бұйрық берді, ал 25-і күні ол Шебте өз офицерлерінің қолынан қаза тапты. Валенштейннің жоғалуы император Фердинандты әскери қолдау үшін Испанияға тәуелді қылды. Олардың басты мақсаты Голландияға қарсы жорық үшін испандық жолды қайта ашу болғандықтан, соғыстың орталығы солтүстіктен Рейнланд пен Баварияға ауысты. Испаниялық Нидерландының жаңа губернаторы, Австрияның кардиналы Фердинанд Инфанте Италияда 18 мыңдық әскер жинады, ол 1634 жылдың 2 қыркүйегінде Донаувертте 15 мыңдық императорлық күшпен кездесті. Төрт күннен кейін олар Нордлингенде шешуші жеңіске жетті, бұл Оңтүстік Германиядағы шведтердің күшін жойып, олардың неміс одақтастарының императормен бейбіт келісімге келуіне әкелді.

From 1626 to 1629, Gustavus was engaged in a war with Poland–Lithuania, ruled by his Catholic cousin Sigismund, who also claimed the Swedish throne and had Imperial support. Once this conflict ended, and with only a few minor states like Hesse Kassel still openly opposing the Emperor, Gustavus became an obvious ally for Richelieu. In September 1629, the latter helped negotiate the Truce of Altmark between Sweden and Poland, freeing Gustavus to enter the war. Partly a genuine desire to support his Protestant co religionists, like Christian he also wanted to maximise his share of the Baltic trade that provided much of Sweden's income. Following failed negotiations with the Emperor, Gustavus landed in Pomerania in June 1630 with nearly 18,000 Swedish troops. Using Stralsund as a bridgehead, he marched south along the Oder towards Stettin and coerced Bogislaw XIV, Duke of Pomerania, into agreeing an alliance which secured his interests in Pomerania against his rival Sigismund. As a result, the Poles turned their attention to Russia, initiating the 1632 to 1634 Smolensk War. However, Swedish expectations of widespread German support proved unrealistic. By the end of 1630, their only new ally was the Administrator of Magdeburg, Christian William whose capital was under siege by Tilly. Despite the devastation inflicted by Imperial soldiers, Saxony and Brandenburg had their own ambitions in Pomerania, which clashed with those of Gustavus; previous experience also showed inviting external powers into the Empire was easier than getting them to leave. Gustavus put pressure on Brandenburg by sacking Küstrin and Frankfurt an der Oder, while the Sack of Magdeburg in May 1631 provided a powerful warning of the consequences of Imperial victory. Once again, Richelieu used French financial power to bridge differences between the Swedes and the German princes; the 1631 Treaty of Bärwalde provided funds for the Swedes and their Protestant allies, including Saxony and Brandenburg. These amounted to 400,000 Reichstaler per year, or one million livres, plus an additional 120,000 for 1630. While less than 2% of total French income, these payments boosted that of Sweden by more than 25%, and allowed Gustavus to maintain 36,000 troops. Gustavus used this army to win victories at Breitenfeld in September 1631, then Rain in April 1632, where Tilly was killed. Ferdinand turned once again to Wallenstein, who realised Gustavus was overextended and established himself at Fürth, from where he could threaten his supply lines. The largest battle of the war took place in late August, when an assault on the Imperial camp outside the town was bloodily repulsed, arguably the greatest blunder committed by Gustavus during his German campaign. Two months later, the Swedes and Imperials met at Lützen, where both sides suffered heavy casualties; Gustavus himself was killed, while some Swedish units incurred losses of over 60%. Fighting continued until dusk when Wallenstein retreated, abandoning his artillery and wounded. Despite their losses, this allowed the Swedes to claim victory, although the result continues to be disputed. After his death, Gustavus' policies were continued by his Chancellor Axel Oxenstierna, and with French backing, Sweden and their German allies formed the Heilbronn League in April 1633. In July, their combined forces defeated an Imperial army led by the Bavarian general Bronckhorst Gronsfeld at Oldendorf. Critics claimed this defeat was caused by Wallenstein's failure to support the Bavarians, while rumours spread that he was preparing to switch sides. As a result, Emperor Ferdinand ordered his arrest in February 1634, and on 25th, he was assassinated by his own officers in Cheb. The loss of Wallenstein and his organisation left Emperor Ferdinand reliant on Spain for military support. Since their main concern was to re open the Spanish Road for their campaign against the Dutch, the focus of the war now shifted from the north to the Rhineland and Bavaria. Cardinal Infante Ferdinand of Austria, new Governor of the Spanish Netherlands, raised an army of 18,000 in Italy, which met up with an Imperial force of 15,000 at Donauwörth on 2 September 1634. Four days later, they won a decisive victory at Nördlingen which destroyed Swedish power in Southern Germany and led to the defection of their German allies, who now sought to make peace with the Emperor.

ІІ кезең: Француздық интервенция, 1635-1648 жылдар

Швецияның Нордлингендегі жеңілісі француздық тікелей араласуды тудырып, соғысты аяқтамай, керісінше кеңейтті. Ришелье шведтерге жаңа жәрдемақы берді, Бернард Саксен-Веймар басқаратын жалдама әскерлерді Рейн аймағында шабуылға жіберді және 1635 жылдың мамырында Испанияға соғыс жариялады, осылайша 1635-1659 жылдар аралығындағы Франко-испан соғысын бастады. Бірнеше күннен кейін неміс мемлекеттері мен Фердинанд Прага тыныштығына келісті; Реституция туралы жарлықты күштен шығару шартымен, Гейльбронн және Католик лигалары таратылып, олардың орнына біртұтас императорлық армия құрылды, бірақ Саксония мен Бавария өз күштерін бақылауда ұстады. Бұл соғыстың негізінен неміс ішіндегі діни қақтығыс ретінде тоқтағаны деп есептеледі. 1635 жылдың наурыз айында француз әскері Вальтеллинаға кірді, испандықтар бақылап отырған Милан мен Империя арасындағы байланысты үзіп тастады. Мамыр айында олардың 35 000 сарбазынан тұратын негізгі әскері испандық Нидерландыға шабуыл жасады, бірақ шілдеде 17 000 қаза тапқаннан кейін кері шегінді. 1636 жылдың наурыз айында Франция Швецияның одақтасы ретінде Отыз жылдық соғысқа қосылды, өйткені Густавтың басып алған аумақтарының көп бөлігін жоғалтып, салық төлеуге қиындық тартып, француз қаржысына үлкен тәуелділікке түсті. Испандықтар Солтүстік Францияға басып кірді, бұл Парижде үлкен қорқыныш тудырды, бірақ жетіспейтін жабдықтаулар оларды кері шегінуге мәжбүр етті. 4 қазанда Йохан Банер басқаратын швед әскері Виттштокта императорлық әскерді жеңіп, көптеген одақтастары бас тартса да, Солтүстік-Шығыс Германиядағы үстемдігін қайта орнатты. 1637 жылдың ақпанында Фердинанд II қайтыс болды, оның орнына ұлы Фердинанд III келді, ол нашарлап бара жатқан әскери жағдайға тап болды. Матиас Галлас пен негізгі императорлық армия Банерді Балтық теңізіне кері шегіндіргенімен, 1638 жылдың наурыз айында Бернард Рейнфельденде императорлық армияны талқандады. Желтоқсанда Брейсахты басып алу Францияның Эльзас аймағын бақылауын қамтамасыз етті және испандық жолды кесіп, Галласты ресурстарды сол жаққа жұмсауға мәжбүр етті. Гатцфельдт қазан айында Влотода швед-неміс күштерін жеңгенімен, Галлас Балтықтан кері шегінуге мәжбүр болды. 1639 жылдың сәуір айында Банер саксондарды Кемнитце жеңіп, мамыр айында Богемияға кірді. Жағдайды түзету үшін Фердинанд Пиколомини әскерін Тионвильден бұрып, Австрия мен Испания арасындағы тікелей әскери ынтымақтастықты тоқтатты. Оливареске, әсіресе Германиядағы француз және швед жеңістері Испания жолын кесіп, Мадридті Фландриядағы әскерлерін теңіз арқылы жабдықтауға мәжбүр еткеннен кейін, бейбіт келісімге келуге қысым көрсетілді. Алайда, теңіз бақылауын қайта орнату әрекеттері 1639 жылдың қазан айында Даунста Мартен Тромп басқарған голланд флотының маңызды жеңіске жеткенімен аяқталды. Испанияның әскерін жеткілікті түрде жабдықтауға қабілетсіздігі француздарға 1640 жылы Артуаны басып алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, португалдық колонияларға голландтардың шабуылдары мен ауыр салықтарға қарсылық Португалия мен Каталонияда көтерілістерге әкелді. Ол Испанияның Голландияның тәуелсіздігін қабылдауы керектігін және Испанияның Нидерландындағы француздық жеңістердің алдын алуға назар аударуы керектігін айтты. Бұл мүмкін болып көрінді, өйткені голландтық регенттердің көпшілігі соғысты жеңді деп сенді, жалғыз мәселе бейбітшілік бағасы болды. Сондықтан олар Фредерик Генридің қарсылығына қарамастан, 1640 жылға арналған әскери бюджетті қысқартты. Бернард 1639 жылдың шілдесінде қайтыс болғаннан кейін, оның әскерлері Банердің швед армиясына қосылып, Везер бойымен нәтижесіз науқанға шықты, оның басты бөлігі 1641 жылдың қаңтарында Регенсбургтегі императорлық диетаға күтпеген шабуыл болды. Кері шегінуге мәжбүр болған Банер мамыр айында Халберштадтқа жетті, онда ол қайтыс болды. Желтоқсан айында Вольфенбюттелде императорлық күшті ұрып-соғуына қарамастан, оның негізінен неміс әскерлері жалақының жоқтығына байланысты көтеріліске түсті. Қақтығысты Леннарт Торстенссонның қараша айында 7000 швед жауынгерлерімен және көтерілісшілерді қанағаттандыру үшін жеткілікті ақшамен құтқарып қалды. 1642 жылдың қаңтарында Кемпенде француз жеңісі 1642 жылдың қазан айында Екінші Брейтенфельдте болды, онда Торстенссон Австрияның Архиегерцогы Леопольд Вильгельм басқарған императорлық армияға 10 000-ға жуық адамнан зардап шекті. Желтоқсанда Лейпцигті басып алу шведтерге Германияда маңызды жаңа база берді, ал Фрайбергті алуға әрекеттері сәтсіз аяқталса да, 1643 жылға қарай саксон армиясы бірнеше оқшауланған гарнизондарға дейін азайтылды. Фердинанд әскери шешімнің қабылданбағанын түсінгенмен, соғысқа қатысу арқылы Франция және Швециямен бейбіт келісімдерге қатысудан императорлық эстаттарды алдын алуға үміттенеді, осылайша Империяны тұтас ретінде ұсынуға мүмкіндік береді. Ришелье 1642 жылдың желтоқсанында қайтыс болғаннан кейін, 1643 жылдың мамырында XIII Людовик қайтыс болды, оның орнына бес жасар ұлы XIV Людовик патша болды. Алайда, Ришелье саясатын оның ізбасары кардинал Мазарин жалғастырды, ал Эльзастағы жеңістер Францияға Испанияға қарсы соғысқа назар аударуға мүмкіндік берді. 1643 жылы Фландрия армиясы басқа жердегі қысымды жеңілдетуді үміттене отырып, Солтүстік Францияға басып кірді, бірақ 19 мамырда Рокруада Конде оларды шешуші түрде жеңді. Жеңіліс испандық жолды қайта ашу мүмкіндігін жойды, және Мадрид голландтарға қарсы соғысты жеңуге болмайтынын мойындады. Алайда, Конде оның жеңісін толыққанды пайдалана алмады, өйткені барлық соғысқа қатысушыларға әсер ететін факторлар болды. 25 жылдық соғыс салдарынан әскерлер күреске қарағанда азық-түлік іздеумен көбірек айналысты, олардың санын және жылдамдығын азайтып, кавалерияға ерекше мән берді. Жабдықтау қиындықтары науқандардың кешігіп басталуына және оларды жабдықтау оңай болатын, әдетте өзендерге жақын аймақтармен шектелуіне әкелді. Сонымен қатар, француздардың армиясын Германияда қайта құру қажет болды, өйткені олар Франц фон Мерси басқарған императорлық бавариялық күштермен Туттлингенде талқандалды. Рокруадан кейін Фердинанд Швеция мен Францияны Батыс Вестфалия қалалары Мюнстер мен Оснабрюкте бейбіт келісімдерге қатысуға шақырды, бірақ келіссөздер Данияның Христианы Гамбургты блокадалап, Балтықта төлемдерді арттырған кезде кешіктірілді. Бұл голланд және швед экономикасына зиян келтірді, және 1643 жылдың желтоқсанында Торстенссон соғысы басталды, шведтер голланд теңіз күшінің қолдауымен Ютландияға басып кірді. Фердинанд Галлас басқарған императорлық армияны шведтердің артынан шабуылдау үшін жинады, бұл апаттық шешім болды. Врангель Даниядағы соғысты аяқтау үшін қалған Торстенссон 1644 жылдың мамырында Империяға кірді; Галлас оны тоқтата алмады, ал даниялықтар 1644 жылдың қазанында Фемрнде жеңілгеннен кейін бейбіт келісімге келді. 1644 жылдың тамызында француз және бавариялық армиялар үш күндік Фрайбург шайқасында кездесті, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Соғысты жеңуге болмайтынына көз жеткізген Максимилиан Фердинандты соғысты аяқтауға қысым жасады. Бейбіт келісімдер қайта басталғаннан кейін көп ұзамай, Галластың императорлық армиясы ыдырады және қалдықтары Богемияға шегінді, онда Торстенссон оларды 1645 жылдың наурыз айында Янкауда талқандады. Мамыр айында бавариялық күштер фон Мерси басшылығында Гербстхаузенде француз отрядын жойды, бірақ тамызда Екінші Нордлингенде жеңіліске ұшырады және қаза тапты. Императорлық қолдаудан айырылған Иоганн Георг Саксонский қыркүйек айында Швециямен алты айлық тыныштық шартына қол қойды, ал 1646 жылдың наурыз айындағы Эуленберг шартында соғыстың соңына дейін бейтарап болуға келісті. Тюренн, Рейн аймағындағы француз командирі, және Врангель, Торстенссонды алмастырған, француз және швед әскерлері 1646 жылдың жазында Баварияға жеке-жеке басып кірді. Максимилиан соғысты аяқтауға асықты, өйткені ол оны бастауға көп себепкер болды, осы кезде испандықтар Мазариннің француздық Нидерландыны оккупацияланған Каталонияға алмастыру туралы құпия ұсынысын жариялады. Бұл екіұштылықтан ашуланған голландтар 1647 жылдың қаңтарында Испаниямен тыныштық шартына келісіп, өз бейбіт шарттарын келісуге басталды. Голландияны дипломатиялық жолмен басып алуға сәтсіз болған Мазарин оны күшпен басып алуға шешім қабылдады. Әрекеттерді босату үшін 14 наурыз 1647 жылы ол Бавария, Кельн және Швециямен Ульм тыныштығына қол қойды. Жоспарланған шабуыл Тюренннің негізінен неміс әскерлері көтеріліске шыққан кезде күйреп кетті, ал бавариялық генерал Йоханн фон Верт тыныштық шартын орындаудан бас тартты.

Swedish defeat at Nördlingen triggered direct French intervention and thus expanded the conflict rather than ending it. Richelieu provided the Swedes with new subsidies, hired mercenaries led by Bernard of Saxe Weimar for an offensive in the Rhineland, and in May 1635 declared war on Spain, starting the 1635 to 1659 Franco Spanish War. A few days later, the German states and Ferdinand agreed to the Peace of Prague; in return for withdrawing the Edict of Restitution, the Heilbronn and Catholic Leagues were dissolved and replaced by a single Imperial army, although Saxony and Bavaria retained control of their own forces. This is generally seen as the point when the war ceased to be a primarily inter German religious conflict. In March 1635, French soldiers entered the Valtellina, cutting the link between Spanish controlled Milan and the Empire. In May, their main army of 35,000 invaded the Spanish Netherlands, but withdrew in July after suffering 17,000 casualties. In March 1636, France joined the Thirty Years War as an ally of Sweden, whose loss of most of the territories gained by Gustavus and their taxes made it increasingly reliant on French financing. The Spanish then invaded Northern France, causing panic in Paris before lack of supplies forced them to retreat. A Swedish army under Johan Banér defeated the Imperials at Wittstock on 4 October, and re established their predominance in North East Germany, despite the defection of most of their German allies. Ferdinand II died in February 1637, and was succeeded by his son Ferdinand III, who faced a deteriorating military position. Although Matthias Gallas and the main Imperial army had forced Banér back to the Baltic, in March 1638, Bernard destroyed an Imperial army at Rheinfelden. His capture of Breisach in December secured French control of Alsace and severed the Spanish Road, forcing Gallas to divert resources there. Although von Hatzfeldt defeated a combined Swedish German force at Vlotho in October, lack of supplies forced Gallas to withdraw from the Baltic. In April 1639, Banér defeated the Saxons at Chemnitz, then entered Bohemia in May. To retrieve the situation, Ferdinand diverted Piccolomini's army from Thionville, ending direct military cooperation between Austria and Spain. Pressure grew on Olivares to make peace, especially after French and Swedish gains in Germany cut the Spanish Road, forcing Madrid to resupply their armies in Flanders by sea. However, their attempts to re assert maritime control ended when the Dutch fleet under Maarten Tromp won a significant victory at the Downs in October 1639. Spanish inability to adequately supply their troops allowed the French to over run Artois in 1640. At the same time, continuing Dutch attacks on Portuguese colonies and opposition to heavy taxes led to revolts in both Portugal and Catalonia. Olivares now argued Spain should accept Dutch independence, and focus on preventing further French gains in the Spanish Netherlands. This appeared achievable since most of the Dutch regenten believed the war was won, the only question being the price of peace. They therefore reduced the army budget for 1640, despite objections from Frederick Henry. After Bernard died in July 1639, his troops joined Banér's Swedish army on an ineffectual campaign along the Weser, the highlight being a surprise attack in January 1641 on the Imperial Diet in Regensburg. Forced to retreat, Banér reached Halberstadt in May where he died, and despite beating off an Imperial force at Wolfenbüttel in June, his largely German troops mutinied due to lack of pay. The situation was saved by the arrival of Lennart Torstensson in November with 7,000 Swedish recruits and enough cash to satisfy the mutineers. French victory at Kempen in January 1642 was followed by Second Breitenfeld in October 1642, where Torstensson inflicted almost 10,000 casualties on an Imperial army led by Archduke Leopold Wilhelm of Austria. The capture of Leipzig in December gave the Swedes a significant new base in Germany, and despite their failure to take Freiberg, by 1643 the Saxon army had been reduced to a few isolated garrisons. While Ferdinand accepted a military solution was no longer possible, by fighting on he hoped to prevent the Imperial Estates joining his peace negotiations with France and Sweden, thus preserving his authority by allowing him to represent the Empire as a whole. This seemed more likely when Richelieu died in December 1642, followed by Louis XIII in May 1643, leaving his five year old son Louis XIV as king. However, Richelieu's policies were continued by his successor Cardinal Mazarin, while gains in Alsace allowed France to focus on the war against Spain. In 1643, the Army of Flanders invaded Northern France hoping to relieve pressure elsewhere, but were decisively beaten by Condé at Rocroi on 19 May. Defeat ended any prospect of re opening the Spanish Road, and Madrid finally accepted the war against the Dutch could not be won. However, Condé was unable to fully exploit his victory due to factors affecting all combatants. The devastation inflicted by 25 years of warfare meant armies spent more time foraging than fighting, forcing them to become smaller and more mobile, with a much greater emphasis on cavalry. Difficulties in gathering provisions meant campaigns started later, and restricted them to areas that could be easily supplied, usually close to rivers. In addition, the French had to rebuild their army in Germany after it was shattered by an Imperial Bavarian force led by Franz von Mercy at Tuttlingen in November. Soon after Rocroi, Ferdinand invited Sweden and France to attend peace talks in the Westphalian towns of Münster and Osnabrück, but negotiations were delayed when Christian of Denmark blockaded Hamburg and increased toll payments in the Baltic. This severely impacted the Dutch and Swedish economies, and in December 1643 the Torstensson War began when the Swedes invaded Jutland with Dutch naval support. Ferdinand pulled together an Imperial army under Gallas to attack the Swedes from the rear, which proved a disastrous decision. Leaving Wrangel to finish the war in Denmark, in May 1644 Torstensson marched into the Empire; Gallas was unable to stop him, while the Danes sued for peace after their defeat at Fehmarn in October 1644. In August 1644, the French and Bavarian armies met in the three day Battle of Freiburg, in which both sides suffered heavy casualties. Convinced the war could no longer be won, Maximilian now put pressure on Ferdinand to end the conflict. Shortly after peace talks restarted in November, Gallas' Imperial army disintegrated and the remnants retreated into Bohemia, where they were scattered by Torstensson at Jankau in March 1645. In May, a Bavarian force under von Mercy destroyed a French detachment at Herbsthausen, before he was defeated and killed at Second Nördlingen in August. Deprived of Imperial support, John George of Saxony signed a six month truce with Sweden in September, and in the March 1646 Treaty of Eulenberg agreed to remain neutral until the end of the war. Under Turenne, French commander in the Rhineland, and Wrangel, who had replaced Torstensson, the French and Swedes separately invaded Bavaria in the summer of 1646. Maximilian was soon desperate to end the war he was largely responsible for starting, at which point the Spanish publicised a secret offer by Mazarin to exchange French occupied Catalonia for the Spanish Netherlands. Angered by this duplicity, the Dutch agreed a truce with Spain in January 1647 and began to negotiate their own peace terms. Having failed to acquire the Netherlands through diplomacy, Mazarin decided to do so by force. To free up resources for the attempt, on 14 March 1647 he signed the Truce of Ulm with Bavaria, Cologne and Sweden. The planned offensive fell apart when Turenne's mostly German troops mutinied, while Bavarian general Johann von Werth refused to comply with the truce. Although the mutinies were quickly suppressed, Maximilian felt obliged to follow Werth's example and in September ordered Bronckhorst Gronsfeld to combine the remnants of the Bavarian army with Imperial troops under von Holzappel. Outnumbered by a Franco Swedish army led by Wrangel and Turenne, they were defeated at Zusmarshausen in May 1648 and von Holzappel was killed. Although the bulk of the Imperial army escaped thanks to an effective rearguard action by Raimondo Montecuccoli, Bavaria was left defenceless once again. The Swedes sent a second force under von Königsmarck to attack Prague, seizing the castle and Malá Strana district in July. The main objective was to gain as much loot as possible before the war ended; they failed to take the Old Town but captured the Imperial library, along with treasures including the Codex Gigas, now in Stockholm. When a Spanish offensive in Flanders ended with defeat at Lens in August 1648, Ferdinand finally agreed terms and on 24 October, he signed peace treaties with France and Sweden, ending the war.

Солтүстік Италия

Солтүстік Италияға 15 ғасырдың соңынан бастап Франция мен Габсбургтер арасында талас болды. Мұның бір себебі – осы аймақты бақылауға ие болу қарсыластарға Франция мен Австрияның оңтүстік шекараларына қауіп төндіруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, бұл аймақ Испания жолының маңызды бөлігін қамтыды, бұл Испанияға Голландияға қарсы соғысын қолдау үшін Италиядағы иеліктерінен әскерлер мен жабдықтарды қауіпсіз түрде тасымалдауға мүмкіндік берді. Ұзақ сыртқы коммуникация желілеріне тәуелділік стратегиялық кемшілік болды, француздар оны Испания жолын бұзу арқылы пайдалануға тырысты. Бұл әдетте Испанияның Милан герцогтігіне жасаған шабуылдарынан немесе Альпі тауларындағы өткелдерді жабудан тұрды. Монферрат және оның Касале Монферрато бекінісі Мантуя герцогтігінің бөлігі болды және оны бақылауға ие болу иеленушіге Миланға қауіп төндіруге мүмкіндік берді. Сондықтан 1627 жылдың желтоқсанында тікелей сызықтағы соңғы герцог қайтыс болған кезде Франция мен Испания бәсекелес талапкерлерді қолдады, нәтижесінде 1628-1631 жылдар аралығында Мантуя мұрагерлік соғысы болды. Франциядан шыққан Невер герцогін Франция мен Венеция Республикасы қолдады, ал оның қарсыласы Гуасталла герцогін Испания, Фердинанд II, Савойя және Тоскана қолдады. Бұл салыстырмалы түрде шағын қақтығыс болғанымен, оның Отыз жылдық соғысқа пропорционалды үлкен әсері болды, себебі Папа VIII Урбан Габсбургтердің Италиядағы экспансиясын Папалық мемлекетке қауіп ретінде қарады. Фердинанд II-ге қарсылығы католик державаларын бөліп, Францияға Австрияға қарсы протестант одақтастарын пайдалануға мүмкіндік берді. 1629 жылдың наурыз айында француздар Савойядағы Суза өткеліндегі испандықтардың қоршауын бұзып, Касалені басып алып, Пинеролоны жаулап алды. Содан кейін Суза шарты Францияға екі бекіністі берді және олардың әскерлеріне Савойя территориясы арқылы еркін өтуге мүмкіндік берді, осылайша Пьемонт пен Альпі таулары арқылы Оңтүстік Францияға бақылауды қамтамасыз етті. Алайда 1629 жылдың соңында француз әскері кері шегілгеннен кейін, испандықтар мен савойялықтар Касалені қайтадан қоршап алды. Сонымен қатар, испандықтар Фердинанд II төлеген жалдамалы әскерлерді пайдаланып, негізгі венециялық армияны жеңіп, Неверді Мантуядан кетуге мәжбүр етті. 1630 жылдың қазан айына қарай француздықтардың жағдайы соншалықты қиын болды, олардың өкілдері Ратисбон шартын жасасты, бірақ Ришелье оның шарттарын мақұлдамағанын мәлімдегендіктен, ол ратификацияланбады. Бірнеше фактор француздардың Солтүстік Италиядағы жағдайын жақсартты, ең бастысы обаның қырылуы болды; 1629 және 1631 жылдар аралығында Миланда 60 000-нан астам, Венецияда 46 000 адам қайтыс болды, басқа жерлерде де пропорционалды шығындар болды. Ришелье империялық ресурстардың бұрылуын пайдаланып, Германияға швед шабуылын қаржылады, оның табысы испан-савойялық одақты Касаледен кетуге және 1631 жылдың сәуірінде Шераско шартын жасауға мәжбүр етті. Невер Мантуя герцогі болып бекітілді, ал Ришелье өкілі кардинал Мазарин Пинеролодан әскерлерді шығаруға келіссе де, кейіннен Савойя герцогы Виктор Амадей I-мен жасалған келісім бойынша ол құпия түрде қайтарылды. 1639-1642 жылдардағы Пьемонт азаматтық соғысынан басқа, бұл келесі жиырма жылға Солтүстік Италиядағы француздық позицияны сақтап тұрды. 1635 жылы Франко-Испания соғысы басталғаннан кейін Ришелье Виктор Амадейдің Миланға қарсы жаңа шабуылын қолдады, осылайша испандық ресурстарды байлады. Бұларға 1635 жылы Валенцаға жасалған сәтсіз шабуыл, сондай-ақ Торнавенто мен Момбалдонедегі шағын жеңістер кірді. Алайда, Солтүстік Италиядағы Габсбургтерге қарсы одақ 1637 жылдың қыркүйегінде Мантуялық Карл, содан кейін қазан айында Виктор Амадей қайтыс болғанда ыдырады, оның өлімі Савойя мемлекетінің бақылауы үшін оның әйелі Францияның Кристинасы мен ағалары Томас пен Морис арасындағы күреске әкелді. 1639 жылы олардың аралары ашық соғысқа ұласты, Франция Кристинаны, ал Испания екі бауырласты қолдады, нәтижесінде Турин қоршауы болды. 17 ғасырдың ең танымал әскери оқиғаларының бірінде бір кезде үш түрлі армия бір-бірін қоршап тұрды. Алайда Португалия мен Каталониядағы көтерілістер испандықтарды Италиядағы операцияларды тоқтатуға мәжбүр етті және соғыс Кристина мен Франция үшін қолайлы шарттармен аяқталды. 1647 жылы француздардың қолдауымен көтеріліс болып, Неапольдегі испан билігін уақытша құлатты. Испандықтар көтерілісті тез басып, бүкіл Оңтүстік Италияны өздерінің билігіне қайта орнатты, көтерілісшілерді қолдау үшін жіберілген бірнеше француз экспедициялық корпустарын жеңді. Алайда бұл Италиядағы испан билігінің әлсіздігін және жергілікті элитаның Мадридтен алшақтауын көрсетті; 1650 жылы Миланның губернаторы оңтүстіктегі кең таралған наразылықтан басқа, Италия мемлекеттерінің ішінде тек Парма герцогтығына ғана сенуге болатынын жазды.

Northern Italy had been contested by France and the Habsburgs since the end of the 15th century. One reason was control of this area allowed opponents to threaten the southern borders of France and Austria. In addition, it contained large sections of the Spanish Road, which allowed Spain to safely move recruits and supplies from their Italian possessions to support their war against the Dutch. This reliance on long exterior lines of communication was a strategic weakness, which the French sought to exploit by disrupting the Road. This usually involved attacks on the Spanish held Duchy of Milan, or blocking the Alpine passes. Montferrat and its fortress of Casale Monferrato were subsidiary territories of the Duchy of Mantua and their possession allowed the holder to threaten Milan. This meant when the last duke in the direct line died in December 1627, France and Spain backed rival claimants, resulting in the 1628 to 1631 War of the Mantuan Succession. The French born Duke of Nevers was backed by France and the Republic of Venice, his rival the Duke of Guastalla by Spain, Ferdinand II, Savoy and Tuscany. While a relatively minor conflict, the struggle had a disproportionate impact on the Thirty Years War, since Pope Urban VIII viewed Habsburg expansion in Italy as a threat to the Papal States. His opposition to Ferdinand II divided the Catholic powers, and made it acceptable for France to employ Protestant allies against Austria. In March 1629, the French stormed Savoyard positions in the Pas de Suse, lifted the Spanish siege of Casale and captured Pinerolo. The Treaty of Suza then ceded the two fortresses to France and allowed their troops unrestricted passage through Savoyard territory, giving them control over Piedmont and the Alpine passes into Southern France. However, as soon as the main French army withdrew in late 1629, the Spanish and Savoyards besieged Casale once again. At the same time, the Spanish employed mercenaries paid for by Ferdinand II in an offensive which routed the main Venetian field army and forced Nevers to abandon Mantua. By October 1630, the French position seemed so precarious their representatives agreed the Treaty of Ratisbon, but it was never ratified as Richelieu claimed he had never approved the terms. Several factors restored the French position in Northern Italy, notably a devastating outbreak of plague; between 1629 and 1631, over 60,000 died in Milan and 46,000 in Venice, with proportionate losses elsewhere. Richelieu took advantage of the diversion of Imperial resources to fund a Swedish invasion of Germany, whose success forced the Spanish Savoyard alliance to withdraw from Casale and sign the Treaty of Cherasco in April 1631. Nevers was confirmed as Duke of Mantua and although Richelieu's representative, Cardinal Mazarin, agreed to evacuate Pinerolo, it was later secretly returned under an agreement with Victor Amadeus I, Duke of Savoy. With the exception of the 1639 to 1642 Piedmontese Civil War, this secured the French position in Northern Italy for the next twenty years. After the outbreak of the Franco Spanish War in 1635, Richelieu supported a renewed offensive by Victor Amadeus against Milan to tie down Spanish resources. These included an unsuccessful attack on Valenza in 1635, plus minor victories at Tornavento and Mombaldone. However, the anti Habsburg alliance in Northern Italy fell apart when first Charles of Mantua died in September 1637, then Victor Amadeus in October, whose death led to a struggle for control of the Savoyard state between his widow Christine of France and brothers, Thomas and Maurice. In 1639, their quarrel erupted into open warfare, with France backing Christine and Spain the two brothers, and resulted in the Siege of Turin. One of the most famous military events of the 17th century, at one stage it featured no less than three different armies besieging each other. However, the revolts in Portugal and Catalonia forced the Spanish to cease operations in Italy and the war was settled on terms favourable to Christine and France. In 1647, a French backed rebellion succeeded in temporarily overthrowing Spanish rule in Naples. The Spanish quickly crushed the insurrection and restored their rule over all of southern Italy, defeating multiple French expeditionary forces sent to back the rebels. However, it exposed the weakness of Spanish rule in Italy and the alienation of the local elites from Madrid; in 1650, the governor of Milan wrote that as well as widespread dissatisfaction in the south, the only one of the Italian states that could be relied on was the Duchy of Parma.

Каталония

1630 жылдары соғыс шығындарын өтеу үшін салықтардың өсуі Испанияның барлық аймақтарында наразылықтарға ұласты, бұл 1640 жылы көтерілістерге әкелді: бірінші Португалияда, содан кейін Каталония княздығында. Ришельедің «алдау арқылы соғыс» саясатының бөлігі ретінде Францияның қолдауымен 1641 жылдың қаңтарында көтерілісшілер Каталония Республикасын жариялады. Мадрид үкіметі дереу 26 000 сарбаздан тұратын әскер жинап, көтерілісті басып тастауға кірісті, олар 1641 жылдың 23 қаңтарында Марторелл шайқасында көтерілісшілерді жеңді. Француздар Каталония сотынан Людовик XIII-ті Барселона графы және Каталонияның билеушісі ретінде мойындауға көндірді. 26 қаңтарда француз-каталондық біріккен әскерлері Монжуикте үлкен испан әскерін талқандап, Барселонаны басып алды. Алайда, көтерілісшілер жаңа француз әкімшілігінің бұрынғыдан көп ерекшеленбейтінін байқады, соғыс франко-каталондық элитасы, шаруалар және испандықтар арасындағы үш жақты күреске айналды. Франция Перпиньян мен Руссильонды басып алғаннан кейін, Пиренейдегі қазіргі француз-испан шекарасын белгілегеннен кейін, ірі шайқастар болған жоқ. Көтеріліс 1651 жылы испандықтардың Барселонаны басып алуымен аяқталды.

Еуропадан тыс жерлерде

1580 жылы Испанияның Филипп II Португалия империясының билеушісі атанды, осылайша Иберия одағы құрылды; 1602-1663 жылдардағы голланд-португалиялық соғыс – голландтардың Испаниядан тәуелсіздік күресінің салдары болды. Португалдар Батыс Африка мен Португалиялық Анголадан құлдарды Португалиялық Бразилиядағы плантацияларда жұмыс істеуге тасымалдайтын, Еуропаға қант пен темекі экспорттайтын трансатлантикалық экономика – «үшбұрышты саудаға» үстемдік етті. Голланд тарихшылары бұл сауданы «Ұлы жоспар» деп атады, осы сауданы бақылау өте табысты ғана емес, сонымен қатар испандықтарды Нидерландыдағы соғыстарын қаржыландыруға қажетті қаражаттан айырар еді. Осы мақсатқа жету үшін 1621 жылы Голландтың Батыс Үндістан компаниясы құрылды, ал 1624 жылы голланд флоты Бразилияның Сальвадор портын басып алды. 1625 жылы португалдар оны қайтарып алғаннан кейін, 1630 жылы екінші флот Голланд Бразилиясын құрды, ол 1654 жылға дейін қайтарылмады. 1641 жылы голландтар Португалияның Ангола мен Сан-Томедегі құл саудасы орталықтарын басып алды, бұл шараға Конго және Ндонго патшалықтары қолдау көрсетті, олардың позициялары португалдықтардың кеңеюімен қауіп төндірілді. Бұл табыстардың уақыты қысқа болғанымен, голландтар басқа жерлердегі аумақтарды, мысалы, Кап колониясын, сондай-ақ Алтын жағалаудағы, Малаккадағы, Малабар жағалауындағы, Молукк аралдарындағы және Цейлондағы португал сауда бекеттерін сақтап қалды.

Вестфалиялық бейбітшілік (1648)

Вестфалиялық бейбітшілік шын мәнінде үш жеке келісімнен тұрды: Испания мен Нидерланд Республикасы арасындағы Мюнстер бейбітшілігі, Империя мен Швеция арасындағы Оснабрюк шарты, сондай-ақ Империя мен Франция арасындағы Мюнстер шарты. Алдын ала талқылаулар 1642 жылы басталды, бірақ 1646 жылы ғана маңызды деңгейге жетті; Мюнстер мен Оснабрюк арасында келіссөздер жүргізілді, оған бір уақытта 109 делегация қатысты. Шведтер Даниялық Христианды делдал ретінде қабылдамағаннан кейін, келіссөзшілер Папаның легаты Фабио Киджи және Венециялық елші Альвизе Контариниге келісімге келді. 1648 жылдың 30 қаңтарында қол қойылған Мюнстер бейбітшілігі Вестфалиялық келісімнің бір бөлігі болып табылады, өйткені Нидерланд Республикасы әлі де Императорлық аумақ деп есептелді. Ол Нидерландтың тәуелсіздігін ресми түрде растағанымен, Императорлық диета 1728 жылға дейін оның Империяның құрамына енбегенін ресми түрде мойындамады. Нидерландтар Схельдт сағасы арқылы жүзеге асырылатын саудаға монополия алды, бұл Амстердамның коммерциялық үстемдігін қамтамасыз етті. Испаниялық Нидерландтың астанасы және бұрын Солтүстік Еуропаның ең маңызды порты болған Антверпен 19 ғасырдың соңына дейін қалпына келмеді. Франция және Швециямен жасалған жеке келісімдердің шарттарын алдымен Фердинанд пен Императорлық эстаттар келісуі керек болды. Бұл «неміс және еуропалық құқықтық тарихындағы маңызды бетбұрыс» болды деп саналады, өйткені ол әдеттегі бейбіт келісімдерден асып, Империяның конституциялық және діни құрылысына елеулі өзгерістер енгізді. Империяның құрылымы мен басқаруын өзгертуді қажет еткендіктен, бұл келіссөздер күрделі болды, Саксония және Бавария сияқты мемлекеттердің қалаған нәтижелеріне қатысты көзқарастары әртүрлі болды. Фердинанд 24 қазанда, Ленс түбінде Испанияны жеңген француз жеңісінен кейін және Праганы басып алуға айнақалған швед әскерлерінің алдында бейбітшілікке қол қойды. Бейбітшіліктің негізгі элементтері Империядағы мемлекеттердің автономиясын растайтын ережелер болды, соның ішінде Фердинандтың Императорлық диетаның басымдығын қабылдауы және болашақ діни қақтығыстарды болдырмауға бағытталған шаралар. 5-бапта 1624 жылы қабылданған Аугсбург келісімі мемлекеттің басым дінін анықтау үшін негіз ретінде бекітілді және діни азшылықтарға дін тану еркіндігі кепілденді, бұл «Нормальжар» деп аталды. 7-бапта кальвинизм реформаланған дін ретінде мойындалды және ius reformandi, яғни билеуші дінін өзгертсе, оның поддандылары да солай етуге міндетті деген талап алынып тасталды. Бұл шарттар Габсбург монархиясының Төменгі және Жоғарғы Австриясы сияқты мұрагерлік жерлеріне қолданылмады. Аумақтық жеңілдіктер тұрғысынан Бранденбург-Пруссия Алыс Померанияны, Магдебург, Хальберштадт, Каммин және Минден епископтықтарын алды. Фредериктің ұлы Карл-Луи Төменгі Пфальцты қайтарып алды және Бавария Жоғарғы Пфальцты және оның сайлау дауысын сақтап қалғанымен, сегізінші Императорлық сайлаушы болды. Сыртқы саясатта Испания Нидерланд Республикасының тәуелсіздігін мойындады, ал Император 1499 жылдан бері Империяның автономды бөлігі болған Ескі Швейцария Конфедерациясының тәуелсіздігін растады. Лотарингияда Франция 1552 жылдан бері басып алған Метц, Туль және Верденнің үш епископтық жерлері, сондай-ақ Эльзастағы Декаполь қалалары ресми түрде берілді, Страсбург пен Мюльхаузды қоспағанда. Швеция бес миллион талер өтемақы, Швециялық Померанияның Императорлық аумақтары және Бремен мен Верденнің князьдік епископтықтарын алды, бұл оларға Императорлық диетада орын берді. Кейінірек бұл бейбітшілікті Рим папасы Иннокентий X жоққа шығарды, ол Францияға және Бранденбургке берілген епископтықтарды католик шіркеуінің меншігі деп санады, сондықтан оларды тағайындауға тиіс. Сондай-ақ, ол 1618 жылға дейін протестанттардың бекінісі болған Богемия, Жоғарғы және Төменгі Австрияда католик дінін басым дін ретінде қабылдап, көптеген жер аударылғандарды ренжітті. Соғыс бірден аяқталмады, өйткені 200 мыңнан астам сарбазды демобилизациялау күрделі мәселе болды, ал соңғы швед гарнизоны 1654 жылға дейін Германиядан шықпады. Сонымен қатар, Мазарин Бургундия округін Мюнстер келісімінен алып тастауға, Францияға Испанияға қарсы Төмен елдердегі жорығын жалғастыруға мүмкіндік берді, бұл соғыс 1659 жылғы Пиреней келісіміне дейін жалғасты. Польша-Литваның саяси ыдырауы 1655-1660 жылдары Швециямен екінші Солтүстік соғысқа әкелді, оған Дания, Ресей және Бранденбург та қатысты, ал Швецияның Бремен портын бақылауға алуға жасаған екі әрекеті 1654 және 1666 жылдары сәтсіз аяқталды. Бұл бейбітшілік Вестфалиялық егемендік қағидасын орнатты деген пікір бар, яғни сыртқы күштердің ішкі істерге араласпауы, бірақ бұл қағида кейінірек сынға ұшырады. Бұл процеске немесе «конгресс» моделіне 1668 жылы Ах-ла-Шапельде, 1678 жылы Неймегенде және 1697 жылы Рисвиккеде келіссөздер жүргізу үшін қолданылды. 19 ғасырдың «конгресс» жүйесінен айырмашылығы, бұл келісімдер соғыстарды аяқтауға, ал олардың алдын алуға бағытталған, сондықтан «күш тепе-теңдігіне» сілтемелер шатастыруға әкелуі мүмкін.

The Peace of Westphalia actually consisted of three separate agreements; the Peace of Münster between Spain and the Dutch Republic, the Treaty of Osnabrück between the Empire and Sweden, plus the Treaty of Münster between the Empire and France. Preliminary discussions began in 1642 but only became serious in 1646; a total of 109 delegations attended at one time or other, with talks split between Münster and Osnabrück. After the Swedes rejected Christian of Denmark as mediator, the negotiators finally agreed on Papal Legate Fabio Chigi and the Venetian envoy Alvise Contarini. The first to be signed on 30 January 1648, the Peace of Münster forms part of the Westphalia settlement since the Dutch Republic was still considered Imperial territory. Although it officially confirmed Dutch independence, the Imperial Diet did not formally accept it was no longer part of the Empire until 1728. The Dutch were also given a monopoly over trade conducted through the Scheldt estuary, ensuring the commercial ascendancy of Amsterdam. Antwerp, capital of the Spanish Netherlands and previously the most important port in Northern Europe, would not recover until the late 19th century. The terms of the separate treaties with France and Sweden had first to be agreed by Ferdinand and the Imperial Estates. It has been argued they were a "major turning point in German and European legal history", because they went beyond normal peace settlements and effected major constitutional and religious changes to the Empire itself. Since they required changes to the structure and governance of the Empire, these negotiations were complex, with states like Saxony and Bavaria having very different views on desired outcomes. Ferdinand finally signed the Peace on 24 October, after a crushing French victory over Spain at Lens, and with Swedish troops on the verge of taking Prague. Key elements of the Peace were provisions confirming the autonomy of states within the Empire, including Ferdinand's acceptance of the supremacy of the Imperial Diet, and those seeking to prevent future religious conflict. Article 5 reconfirmed the Augsburg settlement, established 1624 as the basis, or "Normaljahr", for determining the dominant religion of a state and guaranteed freedom of worship for religious minorities. Article 7 recognised Calvinism as a Reformed faith and removed the ius reformandi, the requirement that if a ruler changed his religion, his subjects had to follow suit. These terms did not apply to the hereditary lands of the Habsburg monarchy, such as Lower and Upper Austria. In terms of territorial concessions, Brandenburg Prussia received Farther Pomerania, and the bishoprics of Magdeburg, Halberstadt, Kammin, and Minden. Frederick's son Charles Louis regained the Lower Palatinate and became the eighth Imperial elector, although Bavaria kept the Upper Palatinate and its electoral vote. Externally, Spain acknowledged the independence of the Dutch Republic, while the Emperor confirmed that of the Old Swiss Confederacy, effectively an autonomous part of the Empire since 1499. In Lorraine, the Three Bishoprics of Metz, Toul and Verdun, occupied by France since 1552, were formally ceded, as were the cities of the Décapole in Alsace, with the exception of Strasbourg and Mulhouse. Sweden received an indemnity of five million thalers, the Imperial territories of Swedish Pomerania, and the Prince bishoprics of Bremen and Verden, which also gave them a seat in the Imperial Diet. The Peace was later denounced by Pope Innocent X, who regarded the bishoprics ceded to France and Brandenburg as property of the Catholic church, and thus his to assign. It also disappointed many exiles by accepting Catholicism as the dominant religion in Bohemia, Upper and Lower Austria, all of which were Protestant strongholds prior to 1618. Fighting did not end immediately, since demobilising over 200,000 soldiers was a complex business, and the last Swedish garrison did not leave Germany until 1654. In addition, Mazarin insisted on excluding the Burgundian Circle from the treaty of Münster, allowing France to continue its campaign against Spain in the Low Countries, a war that continued until the 1659 Treaty of the Pyrenees. The political disintegration of Poland Lithuania led to the 1655 to 1660 Second Northern War with Sweden, which also involved Denmark, Russia and Brandenburg, while two Swedish attempts to impose its control on the port of Bremen failed in 1654 and 1666. It has been argued the Peace established the principle known as Westphalian sovereignty, the idea of non interference in domestic affairs by outside powers, although this has since been challenged. The process, or 'Congress' model, was adopted for negotiations at Aix la Chapelle in 1668, Nijmegen in 1678, and Ryswick in 1697; unlike the 19th century 'Congress' system, these were to end wars, rather than prevent them, so references to the 'balance of power' can be misleading.

Соғыстың адам және қаржы шығындары

Отыз жылдық соғыс тарихшылардың XVII ғасырдың ортасындағы "Жалпы дағдарыс" деп атаған құбылыстың бір бөлігі болып табылады. Бұл термин Мин Қытайынан Британ аралдарына, Ресей империясына және Киелі Рим империясына дейінгі аймақтардағы ұзаққа созылған қақтығыстар мен ала-қолдану кезеңін көрсетеді. Осы аймақтардың әрқайсысында соғыс, ашаршылық және жұқпалы аурулар жергілікті азаматтарға зор зиян келтірді. Соғыс осы оқиғалардың ең ауырларының бірі болғанымен, XIX ғасырдың неміс ұлтшылдары Германияның бөлінуінің қауіптерін көрсету үшін оның салдарына әдейі үлкен мән берді. 18 миллион халқы бар аймақта 12 миллионға дейін адам қаза тапқаны туралы болжамдар қазіргі таңда дұрыс емес деп есептеледі. Сонымен қатар, материалдық шығындардың жоғары бағалаулары заманауи деректермен расталмайды және кейбір жағдайларда соғысқа дейінгі салықтық тізімдерден асып түседі. Дегенмен, қазіргі зерттеушілер соғыстың Еуропа тарихында бұрын-соңды болмаған өлім-жітімге алып келгенін мойындайды. Жалпы өлім саны 4,5 миллионнан 8 миллионға дейін бағаланады, оның көп бөлігі 1630 жылдан кейін Швеция соғысқа қосылғаннан кейін тіркелді, және құрбандардың басым көпшілігі бейбіт азаматтар еді. Шайқастарда әдетте әрқайсысы 13 000-ден 20 000-ға дейін сарбаздық күштер қатысты, ал ең ірі шайқас 1632 жылғы Альте Весте шайқасы болды, онда барлығы 70 000-ден 85 000-ға дейін сарбаз жиналды. Германия аумағында екі жақтың күштерінің жалпы саны 1618-1626 жылдары орташа есеппен 80 000-ден 100 000-ға дейін болды, 1632 жылы 250 000-ға жетіп, 1648 жылы 160 000-нан төмен түсті. Әскери қызметке алынғандардың арасындағы қаза тапқандардың саны өте жоғары болуы мүмкін. 1621-1639 жылдар аралығында Швецияның Бигдео ауылынан әскерге шақырылған 230 адамның 215-і қаза тапқан немесе жоғалып кеткен, ал тағы бесеуі мүгедек күйімен үйіне оралған. Тарихшы Питер Уилсон белгілі шайқастар мен қоршаулар туралы мәліметтерді жинақтап, соғыста қаза тапқан немесе жарақат алғандардың саны шамамен 450 000-ға жетеді деп есептейді. Зерттеулер көрсеткендей, жұқпалы аурулар осы сандардың екі-үш еселенгенін өлтірген немесе жарамсыз еткен, яғни әскери құрбандықтардың саны 1,3-1,8 миллионға жетеді. Оның әдістемесі күмәнді болғанымен, Питирим Сорокин әскери құрбандықтардың жоғарғы шегін 2 071 000 деп бағалаған. Жергілікті деректерге сүйенсек, әскери қимылдар бейбіт тұрғындардың өліміне 3%-дан аз үлес қосса, негізгі себептер аштық (12%), оба (64%), тиф (4%) және дизентерия (5%) болды. 1618 жылға дейін жұқпалы аурулардың таралуы жиі болғанымен, соғыс шетелдік сарбаздардың келуіне, майданның өзгеруіне және ауылдық халықтың қалаларға көшірілуіне байланысты олардың таралуын күрт жеделдетті. Бұл Германиямен ғана шектелмеді; француз және императорлық сарбаздар таратып жүрген аурулар 1629-1631 жылдардағы итальян обасына себеп болды. "Қазіргі заманның басында Италиядағы ең ауыр өлім-жітім дағдарысы" деп сипатталған бұл апат шамамен 280 000 адамның өліміне әкелді, ал жоғары бағалаулар шамамен 1 миллионға жетеді. 1630 жылдардағы жақсы емес егін жинау және сол аймақтарды қайта-қайта тонау кең таралған ашаршылыққа әкелді; замандастары адамдардың шөп жегенін немесе қайыр-садақа алуға тым әлсіз екенін жазды, ал каннибализм жағдайлары жиі кездесетін. Қазіргі зерттеушілердің пікірінше, Киелі Рим империясының халқы 1600 жылы 18 миллионнан 20 миллионға дейін 1650 жылы 11 миллионнан 13 миллионға дейін азайды және 1750 жылға дейін соғысқа дейінгі деңгейге жетпеді. Бұл шығынның шамамен 50%-ы 1630-1635 жылдар аралығында Швецияның алғашқы интервенциясы кезінде тіркелді. Британиядағы Үш патшалық соғысына қарағанда өлім-жітімнің жоғары деңгейіне себеп барлық тараптардың шетелдік жалдамалы сарбаздарға сүйенуі болуы мүмкін, олар көбінесе ақы төленбейді және жерден күнкөріс табуға мәжбүр болды. "Ортақ қоғамдық сезімнің" болмауы Магдебургтің қирауы сияқты зұлымдықтарға әкеліп соқты, нәтижесінде көптеген босқындар пайда болды, олар ауру мен аштыққа өте сезімтал болды. Қашу қысқа мерзімде өмірді сақтап қалғанымен, ұзақ мерзімде көбінесе апатқа ұшырады. 1940 жылы аграрлық тарихшы Гюнтер Франц 1618-1648 жылдар аралығындағы Германияның аймақтық деректерінің егжей-тегжейлі талдауын жариялады. Оның қорытындысына сәйкес, "ауылдық халықтың 40%-ға жуығы соғыс пен індеттен қаза тапты; қалаларда 33%". Бұл сандар шатастырушы болуы мүмкін, өйткені Франц соғысқа дейінгі және содан кейінгі халық санының абсолютті төмендеуін немесе "толық демографиялық шығынды" есептеген. Сондықтан олар өлім мен аурумен байланысты емес факторларды қамтиды, мысалы, империя шегінен тыс аймақтарға тұрақты көші-қон немесе соғыс кезінде туу көрсеткішінің төмендеуі. Аймақтық айырмашылықтар да болды; Солтүстік-Батыс Германияның кейбір аймақтары 1630 жылдан кейін салыстырмалы түрде тыныш болды және халық санының жоғалуын бастан өткермеді, ал Мекленбург, Померания және Вюртемберг аймақтарында халық саны шамамен 50%-ға азайды. Кейбір қалалар салықтан жалтару үшін шығындарын арттырып көрсеткенімен, жекелеген тізілімдер ауыр төмендеулерді растайды; 1620 жылдан 1650 жылға дейін Мюнхен халқы 22 000-нан 17 000-ға, Аугсбург халқы 48 000-нан 21 000-ға азайды. Соғыстың қаржылық әсері аз болды; соғыс қысқа мерзімді экономикалық дағдарысқа, әсіресе 1618-1623 жылдар аралығында әкелді, бірақ жалпы сауда үлгілеріндегі қалыптасқан өзгерістерді жеделдетті. Ол аймақтық нарықтар арасындағы баға айырмашылықтарының төмендеуі және Еуропа бойынша нарық интеграциясының күшеюі сияқты макроэкономикалық тенденцияларды кері қайтарған сияқты көрінбейді. Өлім саны қалғандардың тұрмыс деңгейін жақсартқан болуы мүмкін; бір зерттеу бойынша, Германиядағы жалақы 1603 жылдан 1652 жылға дейін нақты шамамен 40%-ға өскен.

The Thirty Years' War forms part of what historians sometimes call "The General Crisis" of the mid 17th century. This term refers to a period of sustained conflict and unrest in areas ranging from Ming China to the British Isles, Tsarist Russia and the Holy Roman Empire. In each of these, fighting combined with famine and disease inflicted severe losses on local civilian populations. While the war certainly ranks as one of the worst of these events, 19th century German nationalists often exaggerated its impact to illustrate the dangers of a divided Germany. Suggestions of up to 12 million deaths from a population of 18 million are no longer considered accurate. In addition, upper estimates of material losses are not supported by contemporary evidence, or in some cases exceed prewar tax records. Regardless, modern commentators agree the war was a mortality disaster previously unknown in Europe. Estimates of total deaths range from 4.5 to 8 million, most incurred after 1630 when Sweden entered the war, the vast majority of which were civilian. Battles generally featured armies of around 13,000 to 20,000 each, one of the largest being Alte Veste in 1632 with a combined 70,000 to 85,000. Estimates of the total deployed by both sides within Germany range from an average of 80,000 to 100,000 from 1618 to 1626, peaking at 250,000 in 1632 and falling to under 160,000 by 1648. Casualty rates among those who actually did serve in the military could be extremely high. Of 230 men conscripted from the Swedish village of Bygdeå between 1621 and 1639, 215 are recorded as dead or missing, while another five returned home crippled. Aggregating figures from known battles and sieges, historian Peter Wilson estimates those either killed or wounded in combat totalled around 450,000. Since research shows disease either killed or incapacitated two to three times that number, that would suggest military casualties ranged from 1.3 to 1.8 million dead or otherwise rendered unfit for service. Although his methodology has been disputed, Pitirim Sorokin calculates an upper limit of 2,071,000 military casualties. Based on local records, military action accounted for less than 3% of civilian deaths, with the major causes being starvation (12%), bubonic plague (64%), typhus (4%), and dysentery (5%). Although regular outbreaks of disease were common for decades prior to 1618, the conflict greatly accelerated their spread, due to the influx of soldiers from foreign countries, the shifting locations of battle fronts and displacement of rural populations into already crowded cities. This was not restricted to Germany; disease carried by French and Imperial soldiers allegedly sparked the 1629–1631 Italian plague. Described as the "worst mortality crisis to affect Italy during the early modern period", it resulted in some 280,000 deaths, with higher estimates of around 1 million. Poor harvests throughout the 1630s and repeated plundering of the same areas led to widespread famine; contemporaries record people eating grass, or too weak to accept alms, while instances of cannibalism were common. The contemporary consensus is the population of the Holy Roman Empire declined from 18 to 20 million in 1600 to 11 to 13 million in 1650, and did not regain pre war levels until 1750. Nearly 50% of these losses appear to have been incurred during the first period of Swedish intervention from 1630 to 1635. The high mortality rate compared to the Wars of the Three Kingdoms in Britain may partly be due to the reliance of all sides on foreign mercenaries, often unpaid and required to live off the land. Lack of a sense of 'shared community' resulted in atrocities such as the destruction of Magdeburg, in turn creating large numbers of refugees who were extremely susceptible to sickness and hunger. While flight saved lives in the short term, in the long run it often proved catastrophic. In 1940, agrarian historian Günther Franz published a detailed analysis of regional data from across Germany covering the period from 1618 to 1648. Broadly confirmed by more recent work, he concluded "about 40% of the rural population fell victim to the war and epidemics; in the cities, 33%". These figures can be misleading, since Franz calculated the absolute decline in pre and post war populations, or 'total demographic loss'. They therefore include factors unrelated to death or disease, such as permanent migration to areas outside the Empire or lower birthrates, a common but less obvious impact of extended warfare. There were also wide regional variations; some areas in Northwest Germany were relatively peaceful after 1630 and experienced almost no population loss, while those of Mecklenburg, Pomerania and Württemberg fell by nearly 50%. Although some towns may have overstated their losses to avoid taxes, individual records confirm serious declines; from 1620 to 1650, the population of Munich fell from 22,000 to 17,000, that of Augsburg from 48,000 to 21,000. The financial impact is less clear; while the war caused short term economic dislocation, especially in the period 1618 to 1623, overall it accelerated existing changes in trading patterns. It does not appear to have reversed ongoing macro economic trends, such as the reduction of price differentials between regional markets, and a greater degree of market integration across Europe. The death toll may have improved living standards for the survivors; one study shows wages in Germany increased by 40% in real terms between 1603 and 1652.

Әскери даму

Густавтың жасаған жаңалықтары, әсіресе, "Әскери революция" деп аталатын тактикалық эволюцияның бір бөлігі деп есептеледі, бірақ осы өзгерістердің негізі тактика ма, әлде технология ма, деген мәселе әлі де даулы. 1590 жылдары Морис Оранский енгізген бұл тәсілдер, жаяу әскердің оттық күшін арттыруға бағытталған, олар үшін массалық колонналардан желілік құрылымға өту қажет болды. Густав Маврикий қолданған он қатарды алтыға дейін азайтты және пикемендерге қарағанда мушкетерлердің үлесін арттырды. Ол әр бөлімге екі жақта тез атуға қабілетті жеңіл артиллерия беріп, олардың оттық күшін одан да арттырды. Олардың тактикалық қолданысының ең жарқын мысалы – 1631 жылдың қыркүйегінде Брайтенфельд шайқасында Тиллидің дәстүрлі ұйымдастырылған әскерін жеңуі болды. Желілік құрылымдарды үйлестіру көбінесе қиындық тудыратын, 1634 жылы Нордлинген шайқасында "жаңа үлгідегі" швед әскерін ескірген испандық терциоларының жеңісі осыны дәлелдейді. Олар колонналардың шабуылдық күшіне жете алмады, сондықтан Густав өзінің кавалериясын одан да агрессивті болуға мәжбүр етті, көбінесе фин жеңіл кавалериясын немесе Хаккапелитталарды соққы әскерлері ретінде қолданды. Ол кейде колонналарды да қолданды, мысалы, 1632 жылдың қыркүйегінде Алте Вестеге жасаған сәтсіз шабуылда. Желілік және колонналық құрылымдар туралы пікірталас 19 ғасырдың басына дейін жалғасты, екеуі де Наполеон соғыстары кезінде қолданылды. Мұндай тактикаға кәсіби әскерлер қажет болды, олар құрылымды сақтай білуі керек, қайта зарядтау және тәртіпті ату, сондай-ақ стандартталған қару-жарақтарды пайдалану қажеттігі болды. 17 ғасырдың бірінші жартысында көптеген нұсқаулықтар жарық көрді, олар қажетті қозғалыстарды көрсетті, пикемендер үшін отыз екі, ал мушкетерлер үшін қырық екі. Жаяу әскерді осылай дайындауға шамамен алты ай уақыт кетті, бірақ шындығында көптеген жауынгерлер шайқасқа одан да аз тәжірибемен шықты. Бұл сондай-ақ жоғары басшылар мен тактикалық бөлімдер арасындағы маңызды байланысты қамтамасыз ететін кіші офицерлерге үлкен жауапкершілікті жүктеді. Мұндай мамандарды дайындау үшін алғашқы әскери мектептердің бірі 1616 жылы Зигенде ашылды, одан кейін басқалары да ашылды. Алайда, стратегиялық ойлау осы деңгейде дамыған жоқ. Тарихшы Джереми Блэк көптеген науқандардың "белгісіз" болғанын және олардың негізгі мақсаты аумақты бақылау екенін, стратегиялық мақсаттар емес екенін айтады. Әскери және дипломатиялық мақсаттардың арасындағы байланыс болмауы соғыстың неліктен осылай ұзаққа созылғанын және бейбітшілікке жетудің неліктен қиын болғанын түсіндіруге көмектеседі. Мұның бірнеше себебі болды. 1648 жылы соғыс аяқталған кезде Франко-швед одағының әскері Империя аумағында 84 000-нан астам адамды құрады, ал олардың қарсыластары шамамен 77 000 адамды құрады. Сол кезде салыстырмалы түрде аз болғанымен, мұндай сандар бұрын-соңды болмаған. 17 ғасырдағы мемлекеттер, Испаниядан басқа, мұндай үлкен әскерлерді ұстауға шамасы келмеді, сондықтан олар өтетін аймақтардан алынатын немесе талап етілетін "салықтарға" тәуелді болуға мәжбүр болды. Осылайша, жабдықтауды қамтамасыз ету кампания жоспарлауда шектеуші факторға айналды, бұл соғыстың көп бөлігі үшін одан да өткір мәселе болды. Тіпті жеткілікті жабдықтар жиналған жағдайда да, келесі мәселе оларды әскерге жеткізу болды; жабдықтаудың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін командирлер өзендерге жақын болуға мәжбүр болды, олар сол кезде ірі көлемді тасымалдаудың негізгі құралы болды және олардың негізгі базаларынан тым алыс жүре алмады. Көптеген тарихшылар әскерді азықтандырудың өзі дипломатиялық мақсаттардан бөлек және орталық үкіметтермен тиянақты бақыланбайтын мақсатқа айналғанын айтады. Нәтижесінде "әскерлер саяси мақсаттарынан айрылып, қарулы топтарға айналып, өтіп бара жатқан ауылдық жерлермен симбиотикалық қарым-қатынаста өмір сүрді". Бұл көбінесе олардың жұмыс берушілерінің саяси мақсаттарына қайшы келді; 1628 және 1629 жылдары Империя әскерлерінің Бранденбург пен Саксонияға келтірген қиратушылықтары, екеуі де формальды түрде олардың одақтастары болды, шведтердің араласуын қолдаудың маңызды факторы болды.

Innovations made by Gustavus in particular are considered part of the tactical evolution known as the "Military Revolution", although whether tactics or technology were at the heart of these changes is still debated. Introduced by Maurice of Orange in the 1590s, these sought to increase infantry firepower by moving from massed columns to line formation. Gustavus further reduced the ten ranks used by Maurice to six, and increased the proportion of musketeers to pikemen. He also enhanced their firepower by providing each unit with quick firing light artillery pieces on either flank. The best example of their tactical application was in the victory over Tilly's traditionally organised army at Breitenfeld in September 1631. Line formations were often harder to co ordinate, as demonstrated by the victory of the supposedly obsolete Spanish tercios over the "new model" Swedish army at Nördlingen in 1634. They lacked the offensive impact of columns, and Gustavus therefore compensated by requiring his cavalry to be far more aggressive, often employing his Finnish light cavalry or Hakkapeliitta as shock troops. He also used columns on occasion, including the failed assault at Alte Veste in September 1632. The line versus column debate continued into the early 19th century, and both were employed during the Napoleonic Wars. Such tactics needed professional soldiers, who could retain formation, reload and fire disciplined salvos while under attack, as well as the use of standardised weapons. The first half of the 17th century saw the publication of numerous instruction manuals showing the movements required, thirty two for pikemen and forty two for musketeers. Training an infantryman to operate in this way was estimated as six months, although in reality many went into battle with far less experience. It also placed greater responsibility on junior officers who provided the vital links between senior commanders and the tactical unit. One of the first military schools designed to produce such men was set up at Siegen in 1616 and others soon followed. On the other hand, strategic thinking failed to develop at the same pace. Historian Jeremy Black claims most campaigns were "inconclusive" and almost exclusively concerned with control of territory, rather than focused strategic objectives. The lack of connection between military and diplomatic goals helps explain why the war lasted so long and why peace proved so elusive. There were a number of reasons for this. When the war ended in 1648, the Franco Swedish alliance still had over 84,000 men under arms on Imperial territory, their opponents around 77,000. While relatively small in contemporary terms, such numbers were unprecedented at the time. With the possible exception of Spain, the 17th century state could not support armies of this size, forcing them to depend on "contributions" levied or extorted from areas they passed through. Obtaining supplies thus became the limiting factor in campaign planning, an issue that grew more acute later in the war when much of the Empire had already been fought over. Even when adequate provisions could be gathered, the next problem was getting them to the troops; to ensure security of supply, commanders were forced to stay close to rivers, then the primary means of bulk transportation, and could not move too far from their main bases. Many historians argue feeding the troops became an objective in itself, unconnected to diplomatic goals and largely uncontrolled by their central governments. The result was "armies increasingly devoid of intelligible political objectives degenerating into travelling armed mobs, living in a symbiotic relationship with the countryside they passed through". This often conflicted with the political aims of their employers; the devastation inflicted in 1628 and 1629 by Imperial troops on Brandenburg and Saxony, both nominally their allies, was a major factor in their subsequent support for Swedish intervention.

Әлеуметтік және мәдени әсері

Соғыстың салдарынан туындаған әлеуметтік тәртіптің бұзылуы көбінесе тікелей зияннан гөрі маңыздырақ және ұзаққа созылған болып саналды. Жергілікті биліктің құлауы екі жақтың сарбаздарынан қорғану үшін біріккен жерсіз шаруаларды жасады, бұл Жоғарғы Австрия, Бавария және Бранденбургте кең таралған көтерілістерге әкелді. Әскерлер бір аймақты қиратып, содан кейін басқа жерге көшіп кетті, адамдардан бос үлкен аумақтарды қалдырып, экожүйені өзгертті. Азық-түлік тапшылығының себебі егеуқұйрықтардың санының күрт өсуі болды, ал 1638 жылғы қыста Баварияны қасқырлар басып алды, келесі көктемде жабайы шошқалар егін шаруашылығын жойды. Замандастар соғыстың аяусыз және көбінесе кездейсоқ қантөгісін түсінуге тырысып, "үмітсіздікке берілгендік" туралы айтты. Діни билік өкілдері оны күнә үшін құдайдың жазасы деп есептеп, құдайға қарсы себептерді анықтауға жасалған әрекеттер 1626 жылы Франконияда басталып, Германияның басқа бөліктеріне жылдам тараған колдовствоға қарсы күреске әкелді. Бұл Вюрцбург епископтығында басталды, онда мұндай оқиғалар 1616 жылдан бері болған және енді өз аумақтарында шіркеудің билігін бекітуге құлшыныс танытқан католик епискобы фон Эренбергтің ынтасымен қайта жақтанды. Ол 1631 жылы қайтыс болған кезде, қоғамның барлық деңгейлерінен 900-ден астам адам өлім жазасына кесілді. 1626 жылдан 1631 жылға дейін жақын орналасқан Бамберг епископтығында өткен Бамберг колдовствоға қарсы сот процесінде мыңнан астам адам қаза тапты; 1629 жылы Айхштатт колдовствоға қарсы сот процесінде 274 адам, сондай-ақ көршілес Пфальц-Нойбург герцогтығында тағы 50 адам қайтыс болды. Басқа жерлерде, императорлық әскери табыстардан кейін қуғын-сүргін болды, Тилли оларды қайта басып алғаннан кейін Баден және Пфальц аймақтарына, содан кейін Рейнланд аймағына тарады. Дегенмен, олардың соғыстың қоғамға тигізген әсерінің белгісі болу деңгейі күмәнді, өйткені олардың көптеген оқиғалары соғысқа тікелей қатысы жоқ аймақтарда болды. Олардың қатыгездігі Контрреформацияның беделін түсіретінінен қорқып, Фердинанд 1630 жылға қарай белсенді қуғын-сүргіннің тоқтатылуын қамтамасыз етті. Соғыс зор қиындықтарға әкелсе де, ол неміс әдебиетінің жаңаруына да ықпал етті, соның ішінде неміс тілінен "шетелдік элементтерді тазартуға" арналған қоғамдар құрылды. Мысалы, Simplicius Simplicissimus, көбінесе пикарескалық романның алғашқы үлгілерінің бірі ретінде қарастырылады; 1668 жылы Ханс Якоб Кристоффель фон Гриммельсхаузен жазған, ол өзінің тәжірибесіне негізделген әскер өмірінің шынайы суретін көрсетеді, олардың көптеген жайттары басқа көздермен расталған. Басқа, аз танымал мысалдардың бірі - Магдебургтің тонауына қатысқан Питер Хагендорфтың күнделіктері, онда соғыстың күнделікті қатыгездіктерін сипаттауы әсерлі болып қала береді. Неміс және, шамалы дәрежеде, чех жазушылары үшін соғыс ұлттық қасіреттің шешуші сәті ретінде есте қалды, 18 ғасырдың ақыны және драматургі Фридрих Шиллер оны өз шығармаларында пайдаланған көптеген авторлардың бірі болды. "Ұлы неміс соғысы", "Ұлы соғыс" немесе "Ұлы айырылыс" деп белгілі болған бұл оқиға 19 және 20 ғасырдың басындағы неміс ұлтшылдарына Германияның бөліну қаупін көрсетті және 1871 жылы неміс империясын құруды, сондай-ақ нацистердің көздеген Ұлы германдық рейхті ақтау үшін пайдаланылды. Бертольд Брехт оны 1939 жылғы соғысқа қарсы "Ешкімнің батылдығы және оның балалары" пьесасының фон ретінде пайдаланды, ал оның мәдени тұрақтылығы "Тилл" романында көрініс тапқан; австро-германдық автор Даниэль Кельманның соғыс кезінде жазған романы, ол 2020 жылғы Букер сыйлығына ұсынылды.

It has been suggested the breakdown of social order caused by the war was often more significant and longer lasting than the immediate damage. The collapse of local government created landless peasants, who banded together to protect themselves from the soldiers of both sides, and led to widespread rebellions in Upper Austria, Bavaria and Brandenburg. Soldiers devastated one area before moving on, leaving large tracts of land empty of people and changing the ecosystem. Food shortages were worsened by an explosion in the rodent population, while Bavaria was overrun by wolves in the winter of 1638, and its crops destroyed by packs of wild pigs the following spring. Contemporaries spoke of a 'frenzy of despair' as people sought to make sense of the relentless and often random bloodshed unleashed by the war. Attributed by religious authorities to divine retribution for sin, attempts to identify a supernatural cause led to a series of witch hunts, beginning in Franconia in 1626 and quickly spreading to other parts of Germany. They began in the Bishopric of Würzburg, an area with a history of such events going back to 1616 and now re ignited by Bishop von Ehrenberg, a devout Catholic eager to assert the church's authority in his territories. By the time he died in 1631, over 900 people from all levels of society had been executed. The Bamberg witch trials, held in the nearby Bishopric of Bamberg from 1626 to 1631, claimed over one thousand lives; in 1629, 274 died in the Eichstätt witch trials, plus another 50 in the adjacent Duchy of Palatinate Neuburg. Elsewhere, persecution followed Imperial military success, expanding into Baden and the Palatinate following their reconquest by Tilly, then into the Rhineland. However, the extent to which they were symptomatic of the impact of the conflict on society is debatable, since many took place in areas relatively untouched by the war. Concerned their brutality would discredit the Counter Reformation, Ferdinand ensured active persecution largely ended by 1630. Although the war caused immense destruction, it has also been credited with sparking a revival in German literature, including the creation of societies dedicated to "purging of foreign elements" from the German language. One example is Simplicius Simplicissimus, often suggested as one of the earliest examples of the picaresque novel; written by Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen in 1668, it includes a realistic portrayal of a soldier's life based on his own experiences, many of which are verified by other sources. Other less famous examples include the diaries of Peter Hagendorf, a participant in the Sack of Magdeburg whose descriptions of the everyday brutalities of the war remain compelling. For German, and to a lesser extent Czech writers, the war was remembered as a defining moment of national trauma, the 18th century poet and playwright Friedrich Schiller being one of many to use it in their work. Variously known as the 'Great German War,' 'Great War' or 'Great Schism', for 19th and early 20th century German nationalists it showed the dangers of a divided Germany and was used to justify the creation of the German Empire in 1871, as well as the Greater Germanic Reich envisaged by the Nazis. Bertolt Brecht used it as the backdrop for his 1939 anti war play Mother Courage and Her Children, while its enduring cultural resonance is illustrated by the novel Tyll; written by Austro German author Daniel Kehlmann and also set during the war, it was nominated for the 2020 Booker Prize.

Саяси салдарлар

Бейбіт келісім "Германияның бостандықтарын" қайта бекітті, соның арқасында Габсбургтардың Киелі Рим империясын Испания сияқты орталықтандырылған мемлекетке айналдыру әрекеттері тоқтатылды. Келесі 50 жылдың ішінде Бавария, Бранденбург-Пруссия, Саксония және басқалары дербес саясат жүргізе бастады, ал Швеция империяда бекініп қалды. Осы кері кетулерге қарамастан, Габсбург аймақтары соғыстан көптеген басқа аймақтарға қарағанда аз зардап шекті және Богемияны қосып алу арқылы, сондай-ақ өз аумақтарында католицизмді қайта орнату арқылы әлдеқайда біртұтас блокқа айналды. Вестфалия заманауи ұлт мемлекеттің негізін қалап, азаматтар мен билеушілер арақатынасын өзгертті. Бұрын көптеген адамдардың саяси және діни адалдығы әртүрлі, кейде қайшылы болған; енді олар ең алдымен өз мемлекеттік билігінің заңдары мен жарлықтарына бағынуға тиіс еді, ешқандай басқа ұйымның, діни немесе секулярлық талаптарына емес. Бұл өз мемлекетіне және оның басшысына адал, айтарлықтай көлемдегі ұлттық әскерлерді жинауды жеңілдетті. Валленштейн мен шведтердің шапқынынан алынған сабақ – өздерінің тұрақты армиясын құру қажеттігі болды, ал Германияның өзі әлдеқайда әскериленген қоғамға айналды. Швеция үшін бұл пайда ұзаққа соқпады. Францияның иеліктерінен айырмашылығы, швед аймақтары империя құрамында қалды және Төменгі және Жоғарғы Саксон округтерінің мүшелері болды. Бұл Императорлық диетада орын мен ықпал берді, бірақ сонымен бірге Швецияны Помераниядағы Бранденбург-Пруссия және Саксония сияқты бәсекелестерімен тікелей қақтығысқа да әкелді. Олардың неміс иеліктерінен түскен кіріс салыстырмалы түрде аз болды, және Померанияның бір бөлігі 1815 жылға дейін шведтік болып қала бергенімен, оның көп бөлігі 1679 және 1720 жылдары Пруссияға берілді. Франция осы қақтығыстан басқа ешбір елге қарағанда көбірек пайда көрді, ал 1648 жылға қарай Ришелье мақсаттарының көп бөлігі орындалды. Оларға испан және австриялық Габсбургтардың бөлінуі, француз шекарасының империяға кеңеюі және Солтүстік Еуропада испан әскери үстемдігінің аяқталуы кірді. Франко-испан соғысы 1659 жылға дейін жалғасқанмен, Вестфалия Людовик XIV-ке Испанияны Еуропаның басты державасы ретінде ығыстыруға мүмкіндік берді. Көптеген елдерде дін саяси мәселеде бөлініс тудырғанмен, Отыз жылдық соғыс Еуропадағы діни фактордың басты себеп болған соңғы ірі қақтығыс болып саналады. Келешектегі қақтығыстар ішкі сипатта болды, мысалы, Оңтүстік-Батыс Франциядағы Камисардтар көтерілісі, немесе салыстырмалы түрде шағын, мысалы, 1712 жылғы Тоггенбург соғысы. Соғыс 1815 жылға дейін және одан кейін де сақталған Еуропаның контурын жасады, ең бастысы – Франция ұлт мемлекеті, сонымен қатар Германия мен жеке Австро-Мажар блогы арасындағы айырық басталуымен бірге.

The Peace reconfirmed "German liberties", ending Habsburg attempts to convert the Holy Roman Empire into a more centralised state similar to Spain. Over the next 50 years, Bavaria, Brandenburg Prussia, Saxony and others increasingly pursued their own policies, while Sweden gained a permanent foothold in the Empire. Despite these setbacks, the Habsburg lands suffered less from the war than many others and became a far more coherent bloc with the absorption of Bohemia, and restoration of Catholicism throughout their territories. By laying the foundations of the modern nation state, Westphalia changed the relationship between subjects and their rulers. Previously, many had overlapping, sometimes conflicting, political and religious allegiances; they were now understood to be subject first and foremost to the laws and edicts of their respective state authority, not the claims of any other entity, religious or secular. This made it easier to levy national forces of significant size, loyal to their state and its leader; one lesson learned from Wallenstein and the Swedish invasion was the need for their own permanent armies, and Germany as a whole became a far more militarised society. For Sweden, the benefits ultimately proved short lived. Unlike French gains which were incorporated into France, Swedish territories remained part of the Empire, and they became members of the Lower and Upper Saxon kreis. While this provided both seats and influence in the Imperial Diet, it also brought Sweden into direct conflict with Brandenburg Prussia and Saxony, their competitors in Pomerania. The income from their German possessions was relatively minor, and although parts of Pomerania remained Swedish until 1815, much of it was ceded to Prussia in 1679 and 1720. France arguably gained more from the conflict than any other power, and by 1648, most of Richelieu's objectives had been achieved. These included separation of the Spanish and Austrian Habsburgs, expansion of the French frontier into the Empire, and an end to Spanish military supremacy in Northern Europe. Although the Franco Spanish war continued until 1659, Westphalia allowed Louis XIV to begin replacing Spain as the predominant European power. While religion remained a divisive political issue in many countries, the Thirty Years' War is arguably the last major European conflict where it was a primary driver. Future conflicts were either internal, such as the Camisards revolt in South Western France, or relatively minor, like the 1712 Toggenburg War. The war created the outlines of a Europe that persisted until 1815 and beyond, most significantly the nation state of France, along with the start of a split between Germany and a separate Austro Hungarian bloc.