Кіріспе
1648 жылы 30 жылдық соғысты және 80 жылдық соғысты аяқтаған бейбіт келісімдер.
Вестфалия бейбітшілігі (Westfälischer Friede) – 1648 жылғы қазан айында Вестфалияның Оснабрюк және Мюнстер қалаларында қол қойылған екі бейбіт келісімнің ұжымдық атауы. Олар 30 жылдық соғысты (1618–1648) аяқтады және Киелі Рим империясына бейбітшілік әкелді, Еуропа тарихының шамамен сегіз миллион адамның өмірін қиған апатты кезеңін аяқтады. Келісімдерге Киелі Рим императоры Фердинанд III, Франция және Швеция патшалықтары, сондай-ақ Киелі Рим империясының әміршілері арасындағы олардың одақтастары қатысты. Келіссөздер процесі ұзақ және күрделі болды. Тараптардың әрқайсысы өз бақылауындағы аумақта кездесуге ниеттенгендіктен, келіссөздер екі қалада өтті. Соғыс жүргізген мемлекеттердің өкілдігін жасау үшін барлығы 109 делегация келді, бірақ барлық делегациялар бір уақытта қатыспады. Империядағы соғысты аяқтау үшін екі келісімге қол қойылды: Мюнстер келісімі және Оснабрюк келісімі. Бұл келісімдер Хабсбургтер (Австрия мен Испанияның билеушілері) және олардың католик одақтастары бір жағынан, Франциямен одақтасқан протестант державаларымен (Швеция және Киелі Римнің кейбір княздықтары) – католик болғанымен, король Людовик XIV тұсында Хабсбургтерге қарсы күрескен тараптармен шайқасты. Халықаралық қатынастар саласындағы бірнеше ғалымдар Вестфалия бейбітшілігін қазіргі заманғы халықаралық қатынастар үшін өте маңызды принциптердің бастауы деп санайды, олар Вестфалиялық егемендік деп белгілі. Алайда, кейбір тарихшылар бұл тұжырымға қарсы пікір білдіріп, мұндай көзқарастардың он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырларда егемендік туралы алаңдаушылықтармен байланысты пайда болғанын болжайды.
Өмірбаян
Еуропа отыз жылдық соғыс пен сексен жылдық соғыстың қысымына ұшырады, бұл орасан зор қаржылық және адамдық шығындарға әкелді. Сексен жылдық соғыс – протестанттар басымдығын құраған Голландия Республикасының (қазіргі Нидерланды) католиктер билеген Испания және Португалияға қарсы тәуелсіздік үшін күресі болды, оған протестанттар басымдығын құраған Англия қолдау көрсетті. Отыз жылдық соғыс – Еуропадағы ең қанды діни соғыс, оның орталығында Киелі Рим империясы тұрды. Соғыс төрт кезеңге бөлінді, онда Католик лигасы немесе Протестант одағының (кейін Гейльбронн лигасы) жақтастары болған көптеген ішкі және сыртқы күштер қатысты. Прага бейбіт шарты (1635) соғыстың көптеген діни аспектілерін аяқтады, ал Франция-Габсбургтар арасындағы бәсекелестік маңыздырақ атанды. Отыз жылдық соғыста ғана 4,5 миллионнан 8 миллионға дейін адам қаза тапты, және ондаған жылдар бойы үнемі соғыс жүргендіктен, бейбітшілікке қажеттілік артты.
Орналасқан жерлер
1636 жылы Кёльн қаласында Франция мен Габсбург императоры арасындағы бейбіт келіссөздер басталды. Бұл келіссөздерді бастапқыда Францияның кардиналы Ришелье тоқтатты, ол өзінің барлық одақтастарының – толық егеменді елдердің немесе Киелі Рим империясының құрамындағы мемлекеттердің – қосылуын талап етті. 1641 жылдың желтоқсан айында Гамбургте Швеция, Франция және Киелі Рим империясы алдын ала бейбіт келісім туралы келіссөздер жүргізді. Олар Кёльндегі дайындықтар мен Гамбург шартының жалпы бейбіт келісімге қадам екенін мәлімдеді. Басты бейбіт келіссөздер Вестфалияда, көршілес Мюнстер және Оснабрюк қалаларында өтті. Екі қала да келіссөздер үшін бейтарап және әскерсіз аймақтар ретінде сақталды, бірақ бұл Вестфалия бейбітшілігінің бір бөлігі болған жоқ. Мюнстер 1535 жылы қайта католиктік дінге қайтқаннан бері қатаң моноконфессиялық қауымдастық болды. Онда Мюнстер князьдік епископтығының бас кеңсесі орналасқан. Тек рим-католик діні ғана рұхсат етілді, ал кальвинизм мен лютерандық діндерге тыйым салынды. Швеция протестант күштері бақылауындағы Оснабрюкте Киелі Рим империясымен келіссөз жүргізуді жөн көрді. Оснабрюк – екі лютерандық және екі католик шіркеуі бар лютерандық-католиктік екі конфессиялық қала. Қалалық кеңес толығымен лютерандықтан тұрды, ал қала тұрғындарының көпшілігі де солай болды, бірақ қалада Оснабрюк князьдік епископтығының католик бас кеңсесі де орналасқан және көптеген басқа католиктер де тұрды. Оснабрюк 1628-1633 жылдары католик лигасының әскерлерімен басып алынып, содан кейін лютерандық Швеция басып алды.
Ішкі саяси шекаралар
Фердинанд III-нің билігі одан алынып, Империялық мемлекеттердің билеушілеріне қайтарылды. Империялық мемлекеттердің билеушілері өздерінің ресми діндерін қайта таңдай алды. Католиктер мен лютерандар заң алдында тең деп жаңадан анықталды, ал кальвинизм ресми дін ретінде заңмен мойындалды. Діни төзімділікті қадағалаған Нидерланд Республикасының тәуелсіздігі еуропалық еврейлерге қауіпті баспана болды. Рим папасы Иннокентий X бұл келісімді «бос, күшсіз, жарамсыз, әділетсіз, кінәлі, айыпталарлық, мағынасыз, мән-жайы жоқ және мәңгілікке дейін әсерсіз» деп атады, бұл туралы Zelo Domus Dei паптық бұйрығында айтылған.
Аумақтық түзетулер
Франция Лотарингияға жақын орналасқан Метц, Туль және Верден епископтықтарын сақтап қалды, Эльзастағы Декаполь қалаларын (Страсбург, Страсбург епископтығы және Мюльхаузбен қоспағанда) және Испанияның Милан герцогтығының жанындағы Пигнерол қаласын иеленді. Швеция бес миллион талерлік өтемақы алды, оны негізінен әскерлеріне жалақы төлеуге жұмсады. Сонымен қатар, Швеция Батыс Померанияны (кейін швед Помераниясы), Висмар қаласын және Бремен мен Верденнің князь-епископтықтарын мұрагерлік феод ретінде алды, осылайша Киелі Рим империясының Императорлық рейхстагында, сондай-ақ Жоғарғы Саксония, Төменгі Саксония және Вестфалия округтеріндегі (Крейстагтар) жиналыстарда орын мен дауысқа ие болды. Дегенмен, келісімдердің мәтіні түсініксіздікке толы болды: шведтік Бремен-Верденге қосылудан қашу үшін Бремен қаласы императорлық тікелейлік мәртебесін талап етті. Император бұл талапты қабылдап, қаланы Бремен епископтығынан бөліп шығарды. Швеция 1653/54 жылдары қаланы басып алуға бағытталған шведтік Бремен соғысын бастады, бірақ сәттілікке жете алмады. Келісім Швед-Бранденбургтің Померания герцогтығындағы шегарасын белгілемеді. Оснабрюкте Швеция да, Бранденбург та герцогтықтың барлығына талап етті, оған Бранденбургтің мұрагерлік құқығына қарамастан 1630 жылдан бері шведтер бақылап келді. Тараптар 1653 жылы шегараны келісіп белгілесе де, түбірдегі қайшылықтар сақталды. Келісімге сәйкес, Мекленбург герцогтары шведтерге қайтару құқығын мойындап, Висмар және Мекленбург порттарының баж алымын төледі. Швеция бұл барлық Мекленбург порттарының баж алымын қамтитынын түсінді, ал Мекленбург герцогтары мен император бұл тек Висмарға қатысты деп түсіндірді. Вилдшеузен, Бремен-Верденнің шағын эксклавы және Вестфалия округіндегі Швецияның орынының нашар негізі, Мюнстер епископтығының да талабында болды. Бавария Палатинаттың сайлаушылар алқасындағы дауыс беру құқығын сақтап қалды, ол оған 1623 жылы Палатинат сайлаушысы Фридрих V-ке императорлық тыйым салу арқылы берілген еді. Фридрихтің ұлы, Пфальц князіне жаңа, сегізінші сайлау дауысы берілді. Палатинат қайта құрылған курфюрст Карл Людвиг (Фридрих V-тің ұлы және мұрагері) мен Бавария курфюрст-герцогы Максимилиан арасында, демек, протестанттар мен католиктер арасында бөлінді. Карл Людвиг Рейн бойындағы Төменгі Палатинатты алды, ал Максимилиан Баварияның солтүстігіндегі Жоғарғы Палатинатты сақтап қалды. Бранденбург-Пруссия Алыс Померанияны, сондай-ақ Магдебург, Хальберштадт, Каммин және Минден епископтықтарын алды. Оснабрюк князь-епископтығы католик және лютеран епископтары арасында кезектесіп отыратын, ал протестант епископтары Брансвик-Люнебург үйінің кіші ұлдарынан таңдалатын еді. Швейцария Конфедерациясы Базель келісімінен (1499 жыл) бері де-факто тәуелсіз болғанымен, Киелі Рим империясынан заңды тәуелсіздікке қол жеткізді. Соғыс кезінде сауда мен коммерцияға қойылған кедергілер жойылып, Рейн өзенінде "біршама" еркін жүзуге кепілдік берілді.
To escape incorporation into Swedish Bremen Verden, the city of Bremen had claimed Imperial immediacy. The emperor had granted this request and separated the city from the surrounding Bishopric of Bremen. Sweden launched the Swedish Bremen wars in 1653/54 in a failed attempt to take the city. The treaty did not decide the Swedish Brandenburgian border in the Duchy of Pomerania. At Osnabrück, both Sweden and Brandenburg had claimed the whole duchy, which had been under Swedish control since 1630 despite legal claims of Brandenburgian succession. While the parties settled for a border in 1653, the underlying conflict continued. The treaty ruled that the Dukes of Mecklenburg, owing their re investiture to the Swedes, cede Wismar and the Mecklenburgian port tolls. While Sweden understood this to include the tolls of all Mecklenburgian ports, the Mecklenburgian dukes as well as the emperor understood this to refer to Wismar only. Wildeshausen, a petty exclave of Bremen Verden and fragile basis for Sweden's seat in the Westphalian circle diet, was also claimed by the Bishopric of Münster. Bavaria retained the Palatinate's vote in the Electoral College of the Holy Roman Empire, which it was granted by the imperial ban on the Elector Palatine Frederick V in 1623. The Prince Palatine, Frederick's son, was given a new, eighth electoral vote. The Palatinate was divided between the re established Elector Palatine Charles Louis (son and heir of Frederick V) and Elector Duke Maximilian of Bavaria, and thus between the Protestants and Catholics. Charles Louis obtained the Lower Palatinate, along the Rhine, while Maximilian kept the Upper Palatinate, to the north of Bavaria. Brandenburg Prussia received Farther Pomerania, and the Bishoprics of Magdeburg, Halberstadt, Kammin, and Minden. The Prince Bishopric of Osnabrück would alternate between Catholic and Lutheran bishops, with the Protestant bishops chosen from the cadets of the House of Brunswick Lüneburg. The Swiss Confederacy attained legal independence from the Holy Roman Empire, although it had been de facto independent since the Treaty of Basel (1499). Barriers to trade and commerce erected during the war were abolished, and "a degree" of free navigation was guaranteed on the Rhine.
Мұра
Бұл келісімдер Отыз жылдық соғыстан туындаған дау-жанжалдарды толығымен аяқтамады. 1659 жылғы Пиреней келісіміне дейін Франция мен Испания арасындағы шайқастар жалғасты. Испания мен Португалия арасындағы Иберия одағы кезінде басталып, Сегіз жылдық соғыстың бір бөлігі болған голланд-португал соғысы 1663 жылға дейін созылды. Дегенмен, Вестфалия бейбітшілігі сол кездегі Еуропадағы көптеген ашық мәселелерді реттеді.
Вестфалияның егемендігі
Халықаралық қатынастар саласындағы кейбір ғалымдар Вестфалия бейбітшілігін қазіргі заманғы халықаралық қатынастар үшін өте маңызды принциптердің бастауы ретінде қарастырады, соның ішінде мемлекеттік шекаралардың қолданылмайтыны және тәуелсіз мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау. Бұл жүйе әдебиетте Вестфалиялық егемендік деп белгілі болды. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі осы жүйені Вестфалия бейбітшілігімен байланыстыруды "Вестфалия аңызы" деп санайды. Олар қазіргі еуропалық мемлекеттер жүйесінің Вестфалия шарттарымен пайда болды деген пікірге қарсы тұрады. Шарлардың мәтінінде халықаралық құқық принциптері ретінде қарастырылатын діни бостандық, егемендік немесе күштер тепе-теңдігі туралы ештеңе жоқ. Егемендік және діни теңдік туралы айтылған тізім тек қана қасиетті Рим империясының конституциялық ережелерінде кездеседі, бірақ бұл идеялар осы контексте жаңа емес. Бұл шарттар қазіргі заманғы халықаралық заңның негізін құрмаса да, Еуропадағы діни қақтығыстардың ұзақ кезеңінің аяқталуын символдайды.