Оттыз жылдық соғыстағы неміс кавалерия генералы Йоханн фон Верт

Кіріспе

Неміс кавалериясының генералы Иоганн фон Верт (1591 – 16 қаңтар 1652), сондай-ақ Ян фон Верт немесе француз тілінде Жан де Верт, Отыз жылдық соғыста неміс кавалериясының генералы болған.

Өмірбаян

Верт 1591 жылы, Юлих герцогтығындағы Бюттгенде фермер Иоганн фон Вирдттың († 1606) және Элизабет Стрейтховеннің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Оның жеті бауыр және сіңлісі болған. Оның нақты туған жері белгісіз, басқа кандидаттар – Пуффендорф (қазіргі Бейсвайлер) және Линних. Бұрын тарихшылар Верттің Лимбургтағы орнын да даулаған, себебі оны ұқсас өмір жолы болған тағы бір императорлық генерал Ян ван дер Кронмен шатастырған. 1610 жылдары ол үйден шығып, Амброджио Спиноланың испандық Нидерландыдағы валлондық ат әскерінде сарбаз болды. Ол Юлих мұрагерлік соғысында шайқасып, кейін Линген гарнизонында қызмет еткен. Отыз жылдық соғыс басталғанда, ол Священ Рим империясының императоры Фердинанд II-ні қолдау үшін Богемияға көшті. 1620 жылы Ақ таудағы шайқаста испандық Маррадас полкінің құрамында болды. 1622 жылы Юлихты алғаннан кейін лейтенант шеніне көтерілді. Ол 1622 жылы Флерюс шайқасына да қатысты, бірақ оның келесі сегіз жылдағы әскери іс-қимылдары белгісіз. Осы уақытта ол голландиялық Гертруд ван Гентке үйленді, ол оның үлкен балалары Ламбертина Ирмгард пен Иоганн Антонның анасы болды. 1630 жылы Бавария армиясының ат әскері полкінде оберштавхтмейстер болып қызмет етті. 1632 жылы полк командирі болды, ал 1633 және 1634 жылдары ат әскерінің жылдам және қауіпті басшысы ретінде беделін қалыптастырды. Оның жетістіктері Нердлинген шайқасында (1634) одан да айқын болды, содан кейін император оны империяның бароны етіп, Баварияның электоры оған лейтенант-фельдмаршал шені берді. Сол кезде ол өз полкіне қылыштан басқа мылтықтар да берді. 1635 және 1636 жылдары Верт Лотарингия және Люксембургке шабуыл жасады, содан кейін Францияның терегіне экспедиция жоспарлады. 1636 жылдың шілдесінен бастап, Төменгі Мёз аймағынан ол алыс-жақын жерлерге шабуыл жасап, тіпті өзінің бас қолбасшысы, Австрияның кардинал-инфанты Фердинандты "Луврға Екібас бүркітті орнатуға" шақырды. Бірақ бұл әрекет орындалмады. Верттің атты әскері Сен-Дениде пайда болды, ал Компиеньдегі елу мыңдық француз армиясы басқыншыларды кері шегінуге мәжбүр етті. Бұл шабуылдың естелігі ұзақ сақталды, ал "Жан де Верт" есімі халық әндерінде кездеседі және тәртіпсіз балаларды тыныштандыру үшін қолданылатын қорқытушы рөл атқарады. 1637 жылы Жан де Верт Мария Изабелла фон Спаурға Стресбергтегі Сент-Верен қаласында үйленді. 1637 жылы Верт тағы да Рейн аңғарында болды, конвойларды жойып, қоршалған қалаларды құтқарып, жау лагерлерін таңғалдырды. 1638 жылдың ақпан айында ол Рейнфельдендегі шайқаста Веймар әскерлерін жеңді, бірақ көп ұзамай Саксонияның Бернард Веймар князі оны тұтқынға алды. Бернард оны француздарға тапсырғаннан кейін шведтік фельдмаршал Густав Хорнмен айырбастау үміті күйреп қалды. Жан де Вертті Парижге әкелді, ел тұрғындары зор қуанышқа бөленді. Ол елорданың қоғамдық өмірінде құрметті тұлға болды, түрмеде оны жоғары дәрежелі әйелдер бақылап тұрды. Оның тұтқында болуы соншалық жеңіл болды, ол өзін тек қана сөзімен байланыстырғандай екенін айтты. Оның босатылуы 1642 жылдың наурызына дейін кейінге қалдырылды, өйткені императорлық үкімет Хорнды швед армиясының басында көруден қорқып, айырбасқа рұқсат бермеді. Ақыры Верт майданға шыққанда ол Императорлық, Бавария және Кёльн қызметтерінде ат әскерінің генералы болды. Француз маршалы Гебрианға қарсы алғашқы жорығы оқиғасыз өтті, бірақ оның екіншісі (1643), онда барон Франц фон Мерси оның бас қолбасшысы болды, Туттлинген шайқасы болды, онда Верт күтпеген жеңіске қол жеткізді. 1644 жылы ол Рейннің төменгі аймағында болды, бірақ Фрайбург шайқасында күресу үшін Мерси штабына уақытында оралды. Келесі жылы ол екінші Нердлинген шайқасында шешуші рөл атқарды. Мерси осы шайқаста қаза тапты, ал Верт уақытша жеңілген әскерге басшылық етті, кейін оны фельдмаршал Геллен алмастырды. Верт көңілі қалды, бірақ өзінің әскери құрметіне адал болды және ашуын жаңа әскери іс-қимылдармен баяндады. 1647 жылы Бавария әскерлерінің адалдығына қатысты сайлаушы мен император арасында келіспеушіліктер туындады, онда ұзақ күмәннен кейін Верт, егер сайлаушы әскерлерді қайтадан қолға алса, империяның және католик дінінің ісі құриды деп қорқып, өз әскерін Австрия шекарасынан өткізуге тырысты. Бірақ олар оны ілеспеуден бас тартты және сайлаушының кек алуынан қиындықпен құтылып, Верт Австрияда баспана тапты. Император оның осы істегі жүріс-тұрысына ризашылық білдіріп, сайлаушыға тыйым салуды алып тастауға бұйрық берді. Соғыстың соңғы науқаны (1648) оқиғасыз өтті, және содан кейін ол өмірін өткізген жылдарда сатып алған мүліктеріне зейнетке шықты. Ол Праганың солтүстік-шығысындағы Богемиядағы Бенатекте, императордың сыйы, 16 қаңтарда 1652 жылы қайтыс болды. Ол Бенаткидегі Құдай ананың тууы шіркеуіне жерленді.

Werth was born in 1591 most likely at Büttgen in the Duchy of Jülich as the eldest son of the farmer Johann von Wierdt († 1606) and Elisabeth Streithoven. He had seven brothers and sisters. His exact birthplace is not sure, other candidates are Puffendorf (today part of Baesweiler) and Linnich. In the past, historians also argued for Weert in Limburg because they confused him with Jan van der Croon, another imperial general with similar vita. Around 1610, he left home to become a soldier of fortune in the Walloon cavalry under Ambrogio Spinola in the Spanish Netherlands. Most likely, he fought in the War of the Jülich Succession and served afterwards in the garrison of Lingen. The outbreak of the Thirty Years' War saw him moving to Bohemia in support of Holy Roman Emperor Ferdinand II. In the spanish regiment Marradas, he fought at White Mountain in 1620. In 1622, at the taking of Jülich, he won promotion to the rank of lieutenant. He also participated at the battle of Fleurus in 1622 but his military actions over the next eight years are not known. In this time, he married the Dutch woman Gertrud van Gent, mother of his eldest children Lambertine Irmgard and Johann Anton. He served as an Oberstwachtmeister in a cavalry regiment in the Bavarian army in 1630. He obtained the command of a regiment, both titular and effective, in 1632, and in 1633 and 1634 laid the foundations of his reputation as a swift and fearsome leader of cavalry forays. His achievements were even more conspicuous in the great pitched Battle of Nördlingen (1634), after which the emperor made him a Freiherr of the Empire, and the elector of Bavaria gave him the rank of Lieutenant field marshal. About this time, he armed his regiment with the musket in addition to the sword. In 1635 and 1636 Werth's forays extended into Lorraine and Luxembourg, after which he projected an expedition into the heart of France. Starting in July 1636, from the country of the lower Meuse, he raided far and wide, and even urged his commander in chief, Cardinal Infante Ferdinand of Austria, to "plant the Double Eagle on the Louvre". Though this was not attempted. Werth's horsemen appeared at Saint Denis before a French army of fifty thousand men at Compiègne forced the invaders to retreat. The memory of this raid lasted long, and the name of "Jean de Wert" figures in folk songs and serves as a bogey to quieten unruly children. In 1637 Jean de Wert married Maria Isabella von Spaur in St. Verena, Straßberg. In 1637 Werth was once more in the Rhine valley, destroying convoys, relieving besieged towns and surprising the enemy's camps. In February 1638 he defeated the Weimar troops in an engagement at Rheinfelden, but shortly afterwards was made prisoner by Bernhard of Saxe Weimar. His hopes of being exchanged for the Swedish field marshal Gustaf Horn were dashed when Bernhard had to deliver up his captive to the French. Jean de Wert was brought to Paris, amidst great rejoicings from the country people. He was lionized by the society of the capital, visited in prison by high ladies. So light was his captivity that he said that nothing bound him but his word of honour. His eventual release was delayed until March 1642 because the Imperial government feared to see Horn at the head of the Swedish army and would not allow an exchange. When at last Werth reappeared in the field it was as general of cavalry in the Imperial and Bavarian and Cologne services. His first campaign against the French marshal Guebriant was uneventful, but his second (1643) in which Baron Franz von Mercy was his commander in chief, was the Battle of Tuttlingen in which Werth was instrumental in a surprise victory. In 1644 he was in the lower Rhine country, but he returned to Mercy's headquarters in time to fight in the Battle of Freiburg. In the following year he played a decisive role in the Second Battle of Nördlingen. Mercy was killed in this action, and Werth temporarily commanded the defeated arm until succeeded by Field marshal Geleen. Werth was disappointed, but remained thoroughly loyal to his soldierly code of honour, and found an outlet for his anger in renewed military activity. In 1647 differences arose between the Elector and the Emperor as to the allegiance due from the Bavarian troops, in which, after long hesitation, Werth, fearing that the cause of the Empire and of the Catholic religion would be ruined if the Elector resumed control of the troops, attempted to take his men over the Austrian border. But they refused to follow and, escaping with great difficulty from the Elector's vengeance, Werth found a refuge in Austria. The Emperor was grateful for his conduct in this affair, ordered the Elector to rescind his ban. The last campaign of the war (1648) was uneventful, and shortly after its close he retired to live on the estates which he had bought in the course of his career. And it was at one of these, Benatek NE of Prague in Bohemia, a gift from the emperor, that he died on 16 of January 1652. He was buried in the church of Nativity of the Virgin Mary in Benátky.